Sanskrit Dictionary

योगस्थानानि – yoga sthanai

संक्षेपतः प्रवक्ष्यामि योगस्थानानि साम्प्रतम् । कल्पितानि शिवेनैव हिताय जगतां द्विजाः ॥ १,८.१ ॥

गलादधो वितस्त्या यन्नाभेरुपरि चोत्तमम् ।
योगस्थानमधो नाभेरावर्तं मध्यमं भ्रुवोः ॥ १,८.२ ॥

सर्वार्थज्ञाननिष्पत्तिरात्मनो योग उच्यते ।
एकाग्रता भवेच्चैव सर्वदा तत्प्रसादतः ॥ १,८.३ ॥
प्रसादस्य स्वरूपं यत्स्वसंवेद्यं द्विजोत्तमाः ।
वक्तुं न शक्यं ब्रह्माद्यैः क्रमशो जायते नृणाम् ॥ १,८.४ ॥

योगशब्देन निर्वाणं माहेशं पदमुच्यते ।तस्य हेतुरृषेर्ज्ञानं ज्ञानं तस्य प्रसादतः ॥ १,८.५ ॥
ज्ञानेन निर्दहेत्पापं निरुध्य विषयान् सदा ।निरुद्धेन्द्रियवृत्तेस्तु योगसिद्धिर्भविष्यति ॥ १,८.६ ॥
योगो निरोधो वृत्तेषु चित्तस्य द्विजसत्तमाः ।साधनान्यष्टधा चास्य कथितानीह सिद्धये ॥ १,८.७ ॥

यमस्तु प्रथमः प्रोक्तो द्वितीयो नियमस्तथा ।
तृतीयमासनं प्रोक्तं प्राणायामस्ततः परम् ॥ १,८.८ ॥
प्रत्याहारं पञ्चमो वै धारणा च ततः परा ।
ध्यानं सप्तममित्युक्तं समाधिस्त्वष्टमः स्मृतः ॥ १,८.९ ॥

तपस्युपरमश्चैव यम इत्यभिधीयते ।
अहिंसा प्रथमो हेतुर्यमस्य यमिनां वराः ॥ १,८.१० ॥
सत्यमस्तेयमपरं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ ।
नियमस्यापि वै मूलं यम एव न संशयः ॥ १,८.११ ॥
आत्मवत्सर्वभूतानां हितायैव प्रवर्तनम् ।
अहिंसैषा समाख्याता या चात्मज्ञानसिद्धिदा ॥ १,८.१२ ॥
दृष्टं श्रुतं चानुमितं स्वानुभूतं यथार्थतः ।
कथनं सत्यमित्युक्तं परपीडाविवर्जितम् ॥ १,८.१३ ॥
नाश्लीलं कीर्तयेदेवं ब्राह्मणानामिति श्रुतिः ।
परदोषान् परिज्ञाय न वदेदिति चापरम् ॥ १,८.१४ ॥
अनादानं परस्वानामापद्यपि विचारतः ।
मनसा कर्मणा वाचा तदस्तेयं समासतः ॥ १,८.१५ ॥
मैथुनस्याप्रवृत्तिर्हि मनोवाक्कायकर्मणा ।
ब्रह्मचर्यमिति प्रोक्तं यतीनां ब्रह्मचारिणाम् ॥ १,८.१६ ॥
इह वैखानसानां च विदाराणां विशेषतः ।
सदाराणां गृहस्थानं तथैव च वदामि वः ॥ १,८.१७ ॥
स्वदारे विधिवत्कृत्वा निवृत्तिश्चान्यतः सदा ।
मनसा कर्मणा वाचा ब्रह्मचर्यमिति स्मृतम् ॥ १,८.१८ ॥
मेध्या स्वनारी सम्भोगं कृत्वा स्नानं समाचरेत् ।
एवं गृहस्थो युक्तात्मा ब्रह्मचारी न संशयः ॥ १,८.१९ ॥
अहिंसाप्येवमेवैषा द्विजगुर्वग्निपूजने ।
विधिना यादृशी हिंसा सा त्वहिंसा इति स्मृता ॥ १,८.२० ॥
स्त्रियः सदा परित्याज्याः सङ्गं नैव च कारयेत् ।
कुणपेषु यथा चित्तं तथा कुर्याद्विचक्षणः ॥ १,८.२१ ॥
विण्मूत्रोत्सर्गकालेषु बहिर्भूमौ यथा मतिः ।
तथा कार्या रतौ चापि स्वदारे चान्यतः कुतः ॥ १,८.२२ ॥
अङ्गारसदृशी नारी घृतकुम्भसमः पुमान् ।
तस्मान्नारीषु संसर्गं दूरतः परिवर्जयेत् ॥ १,८.२३ ॥
भोगेन तृप्तिर्नैवास्ति विषयाणां विचारतः ।
तस्माद्विरागः कर्तव्यो मनसा कर्मणा गिरा ॥ १,८.२४ ॥
न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ।
हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते ॥ १,८.२५ ॥
तस्मात्त्यागः सदा कार्यस्त्वमृतत्वाय योगिना ।
अविरक्तो यतो मर्त्यो नानायोनिषु वर्तते ॥ १,८.२६ ॥
त्यागेनैवामृतत्वं हि श्रुतिस्मृतिविदां वराः ।
कर्मणा प्रजया नास्ति द्रव्येण द्विजसत्तमाः ॥ १,८.२७ ॥
तस्माद्विरागः कर्तव्यो मनोवाक्कायकर्मणा ।
ऋतौ ऋतौ निवृत्तिस्तु ब्रह्मचर्यमिति स्मृतम् ॥ १,८.२८ ॥
यमाः संक्षेपतः प्रोक्ता नियमांश्च वदामि वः ।
शौचमिज्या तपो दानं स्वाध्यायोपस्थनिग्रहः ॥ १,८.२९ ॥
व्रतोपवासमौनं च स्नानं च नियमा दश ।
नियमः स्यादनीहा च शौचं तुष्टिस्तपस्तथा ॥ १,८.३० ॥
जपः शिवप्रणीधानं पद्मकाद्यं तथासनम् ।
बाह्यमाभ्यन्तरं प्रोक्तं शौचमाभ्यन्तरं वरम् ॥ १,८.३१ ॥
बाह्यशौचेन युक्तः संस्तथा चाभ्यन्तरं चरेत् ।
आग्नेयं वारुणं ब्राह्मं कर्तव्यं शिवपूजकैः ॥ १,८.३२ ॥
स्नानं विधानतः सम्यक्पश्चादाभ्यन्तरं चरेत् ।
आ देहान्तं मृदालिप्य तीर्थतोयेषु सर्वदा ॥ १,८.३३ ॥
अवगाह्यापि मलिनो ह्यन्तः शौचविवर्जितः ।
शैवला झषका मत्स्याः सत्त्वा मत्स्योपजीविनः ॥ १,८.३४ ॥
सदावगाह्य सलिले विशुद्धाः किं द्विजोत्तमाः ।
तस्मादाभ्यन्तरं शौचं सदा कार्यं विधानतः ॥ १,८.३५ ॥
आत्मज्ञानाम्भसि स्नात्वा सकृदालिप्य भावतः ।
सुवैराग्यमृदा शुद्धः शौचमेवं प्रकीर्तितम् ॥ १,८.३६ ॥
शुद्धस्य सिद्धयो दृष्टा नैवाशुद्धस्य सिद्धयः ।
न्यायेनागतया वृत्त्या संतुष्टो यस्तु सुव्रतः ॥ १,८.३७ ॥
संतोषस्तस्य सततमतीतार्थस्य चास्मृतिः ।
चान्द्रायणादिनिपुणस्तपांसि सुशुभानि च ॥ १,८.३८ ॥
स्वाध्यायस्तु जपः प्रोक्तः प्रणवस्य त्रिधा स्मृतः ।
वाचिकश्चाधमो मुख्य उपांशुश्चोत्तमोत्तमः ॥ १,८.३९ ॥
मानसो विस्तरेणैव कल्पे पञ्चाक्षरे स्मृतः ।
तथा शिवप्रणीधानं मनोवाक्कायकर्मणा ॥ १,८.४० ॥
शिवज्ञानं गुरोर्भक्तिरचला सुप्रतिष्ठिता ।
निग्रहो ह्यपहृत्याशु प्रसक्तानीन्द्रियाणि च ॥ १,८.४१ ॥
विषयेषु समासेन प्रत्याहारः प्रकीर्तितः ।
चित्तस्य धारणा प्रोक्ता स्थानबन्धः समासतः ॥ १,८.४२ ॥
तस्याः स्वास्थ्येन ध्यानं च समाधिश्च विचारतः ।
तत्रैकचित्तता ध्यानं प्रत्ययान्तरवर्जितम् ॥ १,८.४३ ॥
चिद्भासमर्थमात्रस्य देहशून्यमिव स्थितम् ।
समाधिः सर्वहेतुश्च प्राणायाम इति स्मृतः ॥ १,८.४४ ॥
प्राणः स्वदेहजो वायुर्यमस्तस्य निरोधनम् ।
त्रिधा द्विजैर्यमः प्रोक्तो मन्दो मध्योत्तमस्तथा ॥ १,८.४५ ॥
प्राणापाननिरोधस्तु प्राणायामः प्रकीर्तितः ।
प्राणायामस्य मानं तु मात्राद्वादशकं स्मृतम् ॥ १,८.४६ ॥
नीचो द्वादशमात्रस्तु उद्धातो द्वादशः स्मृतः ।
मध्यमस्तु द्विरुद्धातश्चतुर्विंशतिमात्रकः ॥ १,८.४७ ॥
मुख्यस्तु यस्त्रिरुद्धातः षट्त्रिंशन्मात्र उच्यते ।
प्रस्वेदकम्पनोत्थान जनकश्च यथाक्रमम् ॥ १,८.४८ ॥
आनन्दोद्भवयोगार्थं निद्राघूर्णिस्तथैव च ।
रोमाञ्चध्वनिसंविद्ध स्वाङ्गमोटनकम्पनम् ॥ १,८.४९ ॥
भ्रमणं स्वेदजन्या सा संविन्मूर्छा भवेद्यदा ।
तदोत्तमोत्तमः प्रोक्तः प्राणायामः सुशोभनः ॥ १,८.५० ॥
सगर्भोऽगर्भ इत्युक्तः सजपो विजपः क्रमात् ।
इभो वा शरभो वापि दुराधर्षोऽथ केसरी ॥ १,८.५१ ॥
गृहीतो दम्यमानस्तु यथास्वस्थस्तु जायते ।
तथा समीरणोऽस्वस्थो दुराधर्षश्च योगिनाम् ॥ १,८.५२ ॥
न्यायतः सेव्यमानस्तु स एवं स्वस्थतां व्रजेत् ।
यथैव मृगराङ्नागः शरभो वापि दुर्मदः ॥ १,८.५३ ॥
कालान्तरवशाद्योगाद्दम्यते परमादरात् ।
तथा परिचयात्स्वास्थ्यं समत्वं चाधिगच्छति ॥ १,८.५४ ॥
योगादभ्यसते यस्तु व्यसनं नैव जायते ।
एवमभ्यस्यमानस्तु मुनेः प्राणो विनिर्दहेत् ॥ १,८.५५ ॥
मनोवाक्कायजान् दोषान् कर्तुर्देहं च रक्षति ।
संयुक्तस्य तथा सम्यक्प्राणायामेन धीमतः ॥ १,८.५६ ॥
दोषात्तस्माच्च नश्यन्ति निश्वासस्तेन जीर्यते ।
प्राणायामेन सिध्यन्ति दिव्याः शान्त्यादयः क्रमात् ॥ १,८.५७ ॥
शान्तिः प्रशान्तिर्दीप्तिश्च प्रसादश्च तथा क्रमात् ।
आदौ चतुष्टयस्येह प्रोक्ता शान्तिरिह द्विजाः ॥ १,८.५८ ॥
सहजागन्तुकानां च पापानां शान्तिरुच्यते ।
प्रशान्तिः संयमः सम्यग्वचसामिति संस्मृता ॥ १,८.५९ ॥
प्रकाशो दीप्तिरित्युक्तः सर्वतः सर्वदा द्विजाः ।
सर्वेन्द्रियप्रसादस्तु बुद्धेर्वै मरुतामपि ॥ १,८.६० ॥
प्रसाद इति सम्प्रोक्तः स्वान्ते त्विह चतुष्टये ।
प्राणोऽपानः समानश्च उदानो व्यान एव च ॥ १,८.६१ ॥
नागः कूर्मस्तु कृकलो देवदत्तो धनंजयः ।
एतेषां यः प्रसादस्तु मरुतामिति संस्मृतः ॥ १,८.६२ ॥
प्रयाणं कुरुते तस्माद्वायुः प्राण इति स्मृतः ।
अपानयत्यपानस्तु आहारादीन् क्रमेण च ॥ १,८.६३ ॥
व्यानो व्यानामयत्यङ्गं व्याध्यादीनां प्रकोपकः ।
उद्वेजयति मर्माणि उदानोऽयं प्रकीर्तितः ॥ १,८.६४ ॥
समं नयति गात्राणि समानः पञ्च वायवः ।
उद्गारे नाग आख्यातः कूर्म उन्मीलने तु सः ॥ १,८.६५ ॥
कृकलः क्षुतकायैव देवदत्तो विजृम्भणे ।
धनंजयो महाघोषः सर्वगः स मृतेऽपि हि ॥ १,८.६६ ॥
इति यो दशवायूनां प्राणायामेन सिध्यति ।
प्रसादोऽस्य तुरीया तु संज्ञा विप्राश्चतुष्टये ॥ १,८.६७ ॥
विस्वरस्तु महान् प्रज्ञो मनो ब्रह्मा चितिः स्मृतिः ।
ख्यातिः संवित्ततः पश्चादीश्वरो मतिरेव च ॥ १,८.६८ ॥
बुद्धेरेताः द्विजाः संज्ञा महतः परिकीर्तिताः ।
अस्या बुद्धेः प्रसादस्तु प्राणायामेन सिध्यति ॥ १,८.६९ ॥
विस्वरो विस्वरीभावो द्वंद्वानां मुनिसत्तमाः ।
अग्रजः सर्वतत्त्वानां महान्यः परिमाणतः ॥ १,८.७० ॥
यत्प्रमाणगुहा प्रज्ञा मनस्तु मनुते यतः ।
बृहत्त्वाद्बृंहणत्वाच्च ब्रह्मा ब्रह्मविदांवराः ॥ १,८.७१ ॥
सर्वकर्माणि भोगार्थं यच्चिनोति चितिः स्मृता ।
स्मरते यत्स्मृतिः सर्वं संविद्वै विन्दते यतः ॥ १,८.७२ ॥
ख्यायते यत्त्विति ख्यातिर्ज्ञानादिभिरनेकशः ।
सर्वतत्त्वाधिपः सर्वं विजानाति यदीश्वरः ॥ १,८.७३ ॥
मनुते मन्यते यस्मान्मतिर्मतिमतांवराः ।
अर्थं बोधयते यच्च बुध्यते बुद्धिरुच्यते ॥ १,८.७४ ॥
अस्या बुद्धेः प्रसादस्तु प्राणायामेन सिध्यति ।
दोषान्विनिर्दहेत्सर्वान् प्राणायामादसौ यमी ॥ १,८.७५ ॥
पातकं धारणाभिस्तु प्रत्याहारेण निर्दहेत् ।
विषयान्विषवद्ध्यात्वा ध्यानेनानीश्वरान् गुणान् ॥ १,८.७६ ॥
समाधिना यतिश्रेष्ठाः प्रज्ञावृद्धिं विवर्धयेत् ।
स्थानं लब्ध्वैव कुर्वीत योगाष्टाङ्गानि वै क्रमात् ॥ १,८.७७ ॥
लब्ध्वासनानि विधिवद्योगसिद्ध्यर्थमात्मवित् ।
आदेशकाले योगस्य दर्शनं हि न विद्यते ॥ १,८.७८ ॥
अग्न्यभ्यासे जले वापि शुष्कपर्णचये तथा ।
जन्तुव्याप्ते श्मशाने च जीर्णगोष्ठे चतुष्पथे ॥ १,८.७९ ॥
सशब्दे सभये वापि चैत्यवल्मीकसंचये ।
अशुभे दुर्जनाक्रान्ते मशकादिसमन्विते ॥ १,८.८० ॥
नाचरेद्देहबाधायां दौर्मनस्यादिसम्भवे ।
सुगुप्ते तु शुभे रम्ये गुहायां पर्वतस्य तु ॥ १,८.८१ ॥
भवक्षेत्रे सुगुप्ते वा भवारामे वनेऽपि वा ।
गृहे तु सुशुभे देशे विजने जन्तुवर्जिते ॥ १,८.८२ ॥
अत्यन्तनिर्मले सम्यक्सुप्रलिप्ते विचित्रिते ।
दर्पणोदरसंकाशे कृष्णागरुसुधूपिते ॥ १,८.८३ ॥
नानापुष्पसमाकीर्णे वितानोपरि शोभिते ।
फलपल्लवमूलाढ्ये कुशपुष्पसमन्विते ॥ १,८.८४ ॥
समासनस्थो योगाङ्गान्यभ्यसेद्धृषितः स्वयम् ।
प्रणिपत्य गुरुं पश्चाद्भवं देवीं विनायकम् ॥ १,८.८५ ॥
योगीश्वरान् सशिष्यांश्च योगं युञ्जीत योगवित् ।
आसनं स्वस्तिकं बद्ध्वा पद्ममर्धासनं तु वा ॥ १,८.८६ ॥
समजानुस्तथा धीमानेकजानुरथापिवा ।
समं दृढासनो भूत्वा संहृत्य चरणावुभौ ॥ १,८.८७ ॥
संवृतास्योपबद्धाक्ष उरो विष्टभ्य चाग्रतः ।
पार्ष्णिभ्यां वृषणौ रक्षंस्तथा प्रजननं पुनः ॥ १,८.८८ ॥
किंचिदुन्नामितशिर दन्तैर्दन्तान्न संस्पृशेत् ।
सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥ १,८.८९ ॥
तमः प्रच्छाद्य रजसा रजः सत्त्वेन छादयेत् ।
ततः सत्त्वस्थितो भूत्वा शिवध्यानं समभ्यसेत् ॥ १,८.९० ॥

ओंकारवाच्यं परमं शुद्धं दीपशिखाकृतिम् ।
ध्यायेद्वै पुण्डरीकस्य कर्णिकायां समाहितः ॥ १,८.९१ ॥
नाभेरधस्ताद्वा विद्वान् ध्यात्वा कमलमुत्तमम् ।
त्र्यङ्गुले चाष्टकोणं वा पञ्चकोणमथापि वा ॥ १,८.९२ ॥
त्रिकोणं च तथाग्नेयं सौम्यं सौरं स्वशक्तिभिः ।
सौरं सौम्य तथाग्नेयमथ वानुक्रमेण तु ॥ १,८.९३ ॥
आग्नेयं च ततः सौरं सौम्यमेवं विधानतः ।
अग्नेरधः प्रकल्प्यैवं धर्मादीनां चतुष्टयम् ॥ १,८.९४ ॥
गुणत्रयं क्रमेणैव मण्डलोपरि भावयेत् ।
सत्त्वस्थं चिन्तयेद्रुद्रं स्वशक्त्या परिमण्डितम् ॥ १,८.९५ ॥
नाभौ वाथ गले वापि भ्रूमध्ये वा यथाविधि ।
ललाटफलिकायां वा मूर्ध्नि ध्यानं समाचरेत् ॥ १,८.९६ ॥
द्विदले षोडशारे वा द्वादशारे क्रमेण तु ।
दशारे वा षडस्रे वा चतुरस्रे स्मरेच्छिवम् ॥ १,८.९७ ॥
कनकाभे तथागार संनिभे सुसितेऽपि वा ।
द्वादशादित्यसंकाशे चन्द्रबिम्बसमेऽपि वा ॥ १,८.९८ ॥
विद्युत्कोटिनिभे स्थाने चिन्तयेत्परमेश्वरम् ।
अग्निवर्णेऽथवा विद्युद्वलयाभे समाहितः ॥ १,८.९९ ॥
वज्रकोटिप्रभे स्थाने पद्मरागनिभेऽपि वा ।
नीललोहितबिम्बे वा योगी ध्यानं समभ्यसेत् ॥ १,८.१०० ॥
महेश्वरं हृदि ध्यायेन्नाभिपद्मे सदाशिवम् ।
चन्द्रचूडं ललाटे तु भ्रूमध्ये शंकरं स्वयम् ॥ १,८.१०१ ॥
दिव्ये च शाश्वतस्थाने शिवध्यानं समभ्यसेत् ।
निर्मलं निष्कलं ब्रह्म सुशान्तं ज्ञानरूपिणम् ॥ १,८.१०२ ॥
अलक्षणमनिर्देश्यमणोरल्पतरं शुभम् ।
निरालम्बमतर्क्यं च विनाशोत्पत्तिवर्जितम् ॥ १,८.१०३ ॥
कैवल्यं चैव निर्वाणं निःश्रेयसमनुत्तमम् ।
अमृतं चाक्षरं ब्रह्म ह्यपुनर्भवमद्भुतम् ॥ १,८.१०४ ॥
महानन्दं परानन्दं योगानन्दमनामयम् ।
हेयोपादेयरहितं सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं शिवम् ॥ १,८.१०५ ॥
स्वयंवेद्यमवेद्यं तच्छिवं ज्ञानमयं परम् ।
अतीन्द्रियमनाभासं परं तत्त्वं परात्परम् ॥ १,८.१०६ ॥
सर्वोपाधिविनिर्मुक्तं ध्यानगम्यं विचारतः ।
अद्वयं तमसश्चैव परस्तात्संस्थितं परम् ॥ १,८.१०७ ॥
मनस्येवं महादेवं हृत्पद्मे वापि चिन्तयेत् ।
नाभौ सदाशिवं चापि सर्वदेवात्मकं विभुम् ॥ १,८.१०८ ॥
देहमध्ये शिवं देवं शुद्धज्ञानमयं विभुम् ।
कन्यसेनैव मार्गेण चोद्घातेनापि शंकरम् ॥ १,८.१०९ ॥
क्रमशः कन्यसेनैव मध्यमेनापि सुव्रतः ।
उत्तमेनापि वै विद्वान् कुम्भकेन समभ्यसेत् ॥ १,८.११० ॥
द्वात्रिंशद्रेचयेद्धीमान् हृदि नाभौ समाहितः ।
रेचकं पूरकं त्यक्त्वा कुम्भकं च द्विजोत्तमाः ॥ १,८.१११ ॥
साक्षात्समरसेनैव देहमध्ये स्मरेच्छिवम् ।
एकीभावं समेत्यैवं तत्र यद्रससम्भवम् ॥ १,८.११२ ॥
आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् साक्षात्समरसे स्थितः ।
धारणा द्वादशायामा ध्यानं द्वादश धारणम् ॥ १,८.११३ ॥
ध्यानं द्वादशकं यावत्समाधिरभिधीयते ।
अथवा ज्ञानिनां विप्राः सम्पर्कादेव जायते ॥ १,८.११४ ॥
प्रयत्नाद्वा तयोस्तुल्यं चिराद्वा ह्यचिराद्द्विजाः ।
योगान्तरायास्तस्याथ जायन्ते युञ्जतः पुनः ॥ १,८.११५ ॥
नश्यन्त्यभ्यासतस्तेऽपि प्रणिधानेन वै गुरोः ॥ १,८.११६ ॥


Source: लिङ्गपुराणम्‌ १, ८

Categories: Sanskrit Dictionary

Tagged as: