Buddhist Sanskrit Texts

अभिधर्मकोषभाष्य – वसुबन्धु – Abhidharmakosha Bhasyam or Commentary on Abhidharmakosha

अभिधर्मकोषभाष्य – वसुबन्धु

प्रथमं कोशस्थानम्

[००१।०३-००१।०७]
ओं नमो बुद्धाय
यः सर्वथासर्वहतान्धकारः संसारपङ्काज्जगदुज्जहार ।
तस्मै नमस्कृत्य यथार्थशास्त्रे शास्त्रं प्रवक्ष्याम्यभिधर्मकोशम् ॥ १.१ ॥

[००१।०८]
शास्त्रं प्रणेतुकामः स्वस्य शास्तुर्माहात्म्यज्ञापनार्थं गुणाख्यानपूर्वकं तस्मै नमस्कारमारभते य इति ।

[००१।०९-००१।१०]
बुद्धं भगवन्तमधिकृत्याह हतमस्यान्धकारमनेन वेति हतान्धकारः ।

[००१।१०]
सर्वेण प्रकारेण सर्वस्मिन् हतान्धकारः सर्वथासर्वहतान्धकारः ।

[००१।१०-००१।११]
अज्ञानं हि भूतार्थदर्शनप्रतिबन्धाधकारम् ।

[००१।११-००१।१२]
तच्च भगवतो बुद्धस्य प्रतिपक्षलाभेनात्यन्तं सर्वथा सर्वत्र ज्ञेये पुनरनुत्पत्तिधर्मत्वाद्धतम् ।

[००१।१२]
अतोऽसौ सर्वथासर्वहतान्धकारः ।

[००१।१३]
प्रत्यैकबुद्धश्रावका अपि कामं सर्वत्र हतान्धकाराः ।
क्लिष्टसंमोहात्यन्तविगमात् ।

[००१।१४]
न तु सर्वथा ।

[००१।१४-००१।१५]
तथ ह्येषां बुद्धधर्मेष्वतिविप्रकृष्टदेशकालेषु अर्थेषु चानन्तप्रभेदेषु भवत्येवाक्लिष्टमज्ञानम् ।

[००१।१५-००१।१६]
इत्यात्महितप्रतिपत्तिसंपदा संस्तुत्य पुनस्तमेव भगवन्तं परहितप्रतिपत्तिसंपदा संस्तौति संसारपङ्काज्जगदुज्जहारेति ।

[००१।१७]
संसारो हि जगदासङ्गस्थानत्वात्दुरुत्तरत्वाच्च पङ्कभूतः ।

[००१।१७-००१।२०]
तत्रावमग्नं जगदत्राणमनुकम्पमानो भगवान् सद्धर्मदेशनाहस्तप्रदानैर्यथाभव्यमभ्युद्धृतवानिति य एवमात्मपरहितप्रतिपत्तिसंपदा युक्तस्तस्मै नमस्कृत्येति शिरसा प्रणिपत्य ।

[००१।२०]
यथार्थमविपरीतं शास्तीति यथार्थशास्ता ।

[००१।२०-००१।२१]
अनेन परहितप्रतिपत्त्युपायमस्याविष्करोति ।

[००१।२१-००१।२२]
यथाभूतशासनाच्छास्ता भवन्न्तसौ संसारपङ्काज्जगदुज्जहार न त्वृद्धिवरप्रदानप्रभावेणेति ।

[००१।२२-००२।०१]
तस्मै नमस्कृत्य किं करिष्यामी त्याह शास्त्रं प्रवक्ष्यामि ।

[००२।०१]
शिष्यशासनाच्छास्त्रम् ।

[००२।०१-००२।०२]
कतमच्छास्त्रमित्याह अभिधर्मकोशम्

[००२।०२]
कोऽयमभिधर्मो नाम ।

[००२।०३]
प्रज्ञाऽमला सानुचराऽभिधर्मः (१-२ )

[००२।०४]
तत्र प्रज्ञा धर्मप्रविचयः।
अमलेति अनास्रवा ।
सानुचरेति सपरिवारा ।

[००२।०४-००२।०५]
एवमनास्रवः पञ्चस्कन्धकोऽभिधर्म इत्युक्तं भवति ।

[००२।०५]
एष तावत्पारमार्थिकोऽभिधर्मः ।

[००२।०६]
सांकेतिकस्तु

[००२।०७]
तत्प्राप्तये यापि च यच्च शास्त्रम् । (१-२ )

[००२।०८-००२।०९]
यापि च श्रुतचिन्ताभावनामयी सास्रवा प्रज्ञा उपपत्तिप्रतिलम्भिका च सानुचरा ।

[००२।०९-००२।१०]
यच्च शास्त्रमस्याः प्राप्त्यर्थमनास्रवायाः प्रज्ञायाः तदपि तत्संभारभावादभिधर्म इत्युच्यते ।

[००२।१०]
निर्वचनं तु स्वलक्षणधारणाद्धर्मः ।

[००२।१०-००२।११]
तदयं परमार्थधर्मं वा निर्वाणं धर्मलक्षणं वा प्रत्यभिमुखो धर्म इत्यभिधर्मः ।

[००२।१२]
उक्तोऽभिधर्मः ।
इदं तु शास्त्रं कथमभिधर्मकोशम् ।

[००२।१३-००२।१४]
तस्यार्थतोऽस्मिन् समनुप्रवेशात्
स चाश्रयो स्येत्यभिधर्मकोशम् (१-२ -२ ) ॥ १.२ ॥

[००२।१५-००२।१६]
स हि शास्त्रसंज्ञकोऽभिधर्म एतस्मिन्नर्थतो यथाप्रधानमन्तर्भूत इत्येतच्छास्त्रं तस्य कोशस्थानीयं भवति ।

[००२।१६]
अथवा सोऽभिधर्म एतस्याश्रयभूतः शास्त्रस्य ।

[००२।१७]
ततो ह्येतन्निराकृष्टम् ।
अतः स एवास्याभिधर्मः कोश इत्येतच्छास्त्रमभिधर्वर्मकोशम् ।

[००२।१८-००२।१९]
किमर्थं पुनरभिधर्मोपदेशः केन चायं प्रथमत उपदिष्टो यट आचार्योऽभिधर्मकोशं वक्तुमाद्रियत इति ॥

[००२।१९]
आह् ।

[००२।२०-००२।२३]
धर्माणां प्रविचयमन्तरेण नास्ति क्लेशानां यत उपशान्तयेऽभ्युपायः ।
क्लेशैश्च भ्रमति भवार्णवेऽत्र लोकस्तद्धेतोरत उदितः किलैष शास्त्रा ॥ १.३ ॥

[००२।२४]
यतो न विना धर्मप्रविचयेनास्ति क्लेशोपशमाभ्युपायः ।

[००२।२४-००३।०१]
क्लेशाश्च लोकं भ्रमयन्ति संसारमहार्णेवेऽस्मिनन् ।

[००३।०१-००३।०२]
अतस्तद्धेतोस्तस्य धर्मप्रविचयस्यार्थे शास्त्रा किल बुद्धेनाभिधर्म उक्तः ।

[००३।०२]
नहि विनाऽभिधर्मोपदेशेन शिष्यः शक्तो धर्मान् प्रविचेतुमिति ।

[००३।०३-००३।०४]
स तु प्रकीर्ण उक्तो भगवता भदन्तकात्यायनीपुत्र-प्रभृतिभिः पिण्डीकृत्य स्थपितोभदन्त धर्मत्रातो दानवर्गीयकरणवदित्याहुर्वैभाषिकाः ।

[००३।०५]
कतमे पुनस्ते धर्मा येषां प्रविचयार्थमभिधर्मोपदेश इत्याह

[००३।०६]
सास्रवाऽनास्रवा धर्माः (१-४ )

[००३।०७]
एष सर्वधर्माणां समासनिर्द्देशः ।

[००३।०७-००३।०८]
तत्र कतमे सास्रवा धर्मा इत्याह

[००३।०८-००३।०९]
संस्कृता मार्गवर्जिताः ।
सास्रवाः (१-४ -४ १)

[००३।१०]
मार्गसत्यं वर्जयित्वाऽन्ये संस्कृता धर्माः सास्रवाः ।
किं कारणम् ।

[००३।११]
आस्रवास्तेषु यस्मात्समनुशेरते (१-४ २-४ ) ॥ १.४ ॥

[००३।१२-००३।१३]
कामं निरोधमार्गसत्यालम्बना अपि आस्रवा उपजायन्ते न तिनुशेरते तत्रेति न तयोः सास्रवत्वप्रसञ्गः ।

[००३।१३-००३।१४]
यथाऽत्र नानुशेरते तत्पश्चादनुशयनिर्देश एव ज्ञापयिष्यामः ।

[००३।१४]
उक्ताः सास्रवाः ।

[००३।१५]
अनस्रवाः कतमे ।

[००३।१६]
अनास्रवा मार्गसत्यं त्रिविधं चाप्यसंस्कृतम् । (१-५ -५ )

[००३।१७]
कतमत्त्रि विधम् ।

[००३।१८]
आकाशं द्वौ निरोधौ च (१-५ )

[००३।१९]
कतमौ द्वौ ।
प्रतिसंख्यानिरोधोऽप्रतिसंख्यानिरोधश्च ।

[००३।१९-००३।२०]
इत्येतदाकाशादि त्रिविधमसंस्कृतं मार्गसत्यं चानास्रवा धर्माः ।

[००३।२०]
किं कारणम् ।
नहि तेष्वास्रवा अनुशेरत इति ।

[००३।२१]
यदेतत्त्रिविधमसंस्कृतमुद्दिष्टम्

[००३।२२]
तत्राकाशमनावृतिः (१-५ ) ॥ १.५ ॥

[००३।२३]
अनावरणस्वभावमाकाशं यत्र रूपस्य गतिः ॥

[००३।२४]
प्रतिसंख्यानिरोधो यो विसंयोगः (१-६ -६ १)

[००४।०१]
यः सास्रवैर्धर्मैर्विसंयोगः स प्रतिसंख्यानिरोधः ।

[००४।०१-००४।०२]
दुःखादीनामार्यसत्यानां प्रतिसंख्यानं प्रतिसंख्या प्रज्ञाविशेषस्तेन प्राप्यो निरोधः ।

[००४।०२]
प्रतिसंख्यानिरोधः ।

[००४।०२-००४।०३]
मध्यपदलोपात्गोरथवत् ।

[००४।०४]
किं पुनरेक एव सर्वेषां सास्रवाणां धर्माणां प्रतिसंख्यानिरोधः ।
नेत्याह ।

[००४।०५]
किं तर्हि ।

[००४।०६]
पृथक्पृथक् । (१-६ २)

[००४।०७]
यावन्ति हि संयोगद्रव्याणि तावन्ति विसंयोगद्रव्याणि ।

[००४।०७-००४।०८]
अन्यथा हि दुःखदर्शनहेयक्लेशनिरोधसाक्षात्क्करणात्सर्वक्लेशनिरोधसाक्षात्क्रिया प्रसज्येत ।

[००४।०८-००४।०९]
सति चैवं शेषप्रतिपक्षभावनावैयर्थ्यं स्यात् ।

[००४।०९-००४।१०]
यत्तर्ह्युक्तम् “असभागोनिरोध” इत्यस्य कोऽर्थः ।

[००४।१०-००४।११]
नास्य कश्चित्सभागहेतुरस्ति नासौ कस्यचिदित्ययमस्य वाक्यस्यार्थो न तु नास्य कशिचत्सभागोऽस्तीति ।

[००४।११]
उक्तः प्रतिसंख्यानिरोधः ॥

[००४।१२]
उत्पादात्यन्तविघ्नोऽन्यो निरोधोऽप्रतिसंख्यया (१-६ -६ ) ॥ १.६ ॥

[००४।१३-००४।१४]
अनागतानां धर्माणामुत्पादस्यात्यन्तं विघ्नभूतो विसंयोगाद्योऽन्यो निरोधः सोऽप्रतिसंख्यानिरोधः ।

[००४।१४]
न ह्यसौ प्रतिसंख्यया लभ्यते ।
किं तर्हि ।
प्रत्ययवैकल्यात् ।

[००४।१४-००४।१६]
यथैकरूपव्यासक्तचक्षुर्मनसो यानि रूपाणि शब्दगन्धरसस्प्रष्टव्यानि चात्ययन्ते तदालम्बनैः पञ्चभिर्विज्ञानकायैर्न शक्यं पुनरुत्पत्तुम् ।

[००४।१६-००४।१७]
न हि ते सत्या अतीतं विषयमालम्बयि तुल्मिति ।

[००४।१७]
अतः स तेषामप्रतिसंख्यानिरोधः प्रत्ययवैकल्यात्प्राप्यते ।

[००४।१८]
चतुष्कोटिकं चात्र भवति ।
सन्ति ते धर्मा येषां प्रतिसंख्यानिरोध एव लभ्यते ।

[००४।१९]
तद्यथा अतितप्रत्युत्पन्नोत्पत्तिधर्माणां सास्रवाणाम् ।

[००४।१९-००४।२०]
सन्ति येषामप्रतिसंख्यानिरोध एव ।

[००४।२०]
तद्यथाऽनुत्पत्तिधर्माणामनास्रवसंस्कृतानाम् ।
सन्ति ते येसामुभयम् ।

[००४।२१]
तद्यथा सास्रवाणामनुत्पस्त्तिधर्माणाम् ।
सन्ति येषां नोभयम् ।

[००४।२१-००४।२२]
तद्यथा अतीतप्रत्युत्पन्नोत्पत्तिधर्माणामणास्रवाणामिति ।

[००४।२२]
उक्तं त्रिविधमसंस्कृतम् ॥

[००४।२३]
यत्तूक्तं “संस्कृता मार्गवर्जिताः ।

[००४।२३-००४।२४]
सास्रवा” इति कतमे ते संस्कृताः ।

[००४।२५]
ते पुनः संस्कृता धार्मा रूपादिस्कन्धपञ्चकम् । (१-७ -७ )

[००४।२६]
रूपस्कन्धो वेदनास्कन्धः संस्कारस्कन्धो विज्ञानस्कन्धश्चेत्येते संस्कृता धर्माः ।

[००४।२७]
समेत्य संभूय प्रत्ययैः कृताः इति संस्कृताः ।
नह्येकप्रत्ययजनितं किञ्चिदस्तीति ।

[००४।२७-००५।०१]
तज्जातीयत्वादनागतेष्वविरोधो दुग्धेन्धनवत् ।

[००५।०२]
त एवाध्वा कथावस्तु सनिःसाराः सवस्तुकाः (१-७ -७ ) ॥ १.७ ॥

[००५।०३]
त एव संस्कृता गतगच्छद्गमिष्यद्भावादध्वानः अद्यन्तेऽनितयत्येति वा ।

[००५।०३-००५।०४]
कथा वावायं तस्या वस्तु नाम ।

[००५।०४]
सार्थकवस्तुग्रहणात्तु संस्कृन्तं कथावस्तूच्यते ।

[००५।०४-००५।०५]
अन्यथा हि उरकरणग्रन्थो विरुध्येत ।

[००५।०५]
“कथावस्तून्यष्टादशभिर्धतुभिः संगृहीतानि ।”

[००५।०५-००५।०६]
निःसरणं निःसारः सर्वस्य संस्कृतस्य निर्वाणम् ।

[००५।०६]
तदेषामस्तीति सनिःसाराः ।

[००५।०६-००५।०७]
सहेतुकत्वात्सवस्तुकाः ।

[००५।०७]
हेतुवचनः किल वस्तुशब्द इति वैभाषिचाः ।

[००५।०७-००५।०८]
इत्येते संस्कृतधर्मौअर्यायाः ।

[००५।०८]
त एव पुयः संस्कृता धरमाः ।

[००५।०९]
ये सास्रवा उपादानस्कन्धास्ते (१-८ -८ १)

[००५।१०]
अतः किं दिद्धम् ।

[००५।१०-००५।११]
य उपादानस्कन्धाः स्कन्धा अपि ते स्युः एव नोपादानस्कन्धाः ।

[००५।११]
अनास्रवाः संस्कारा इति
तत्र उपादानानि क्लेशाः ।

[००५।११-००५।१२]
तत्संभूतत्वादुपादानस्कन्धाः ॥

[००५।१२]
त्रुणतुपाग्निवत् ।
तद्धिधेयत्वाद्वा राजपुरूपवत् ।

[००५।१२-००५।१३]
उपादानानि वा तेभ्यः संभवन्तीति उपादानस्कन्धाः पुष्पफलवृक्षवत् ।

[००५।१३-००५।१४]
त एव सास्रवा धर्मा उच्यन्ते ।

[००५।१५]
सरणा अपि । (१-८ २)

[००५।१६]
रण्सा हि क्लेशाः ।
आत्मपारव्यावाधनात् ।
स्तदनुशयितत्वात्सरणाः ।
सास्रववत् ।
पुनः

[००५।१७]
दुःखं समुदयो लोको दृष्टिस्थानं भवश्च ते (१-८ -८ ) ॥ १.८ ॥

[००५।१८]
आर्याणां प्रतिकूलत्वाद्दुःखम् ।
समुदेत्यस्माद्दुःखमिति समुदयः ।

[००५।१८-००५।१९]
लक्ष्यत इति लोकः ।

[००५।१९]
दृष्टिरस्मिंस्तिष्ठत्यनुशयनादिति दृष्टिस्थानम् ।
भवतीति भवः

[००५।२०]
इत्येते सास्रवाणसं धर्माणामान्वर्थपर्यायाः

[००५।२१]
पञ्च रूपादयः स्कन्धा इत्युक्तम् ।
तत्र

[००५।२२]
रूपं पञ्चेन्द्रियाण्यर्थाः पञ्चाविज्ञप्तिरेव च । (१-९ -९ )

[००५।२३]
पञ्चेन्द्रियाणि चक्षुःश्त्रोत्रग्र्हाणजिह्वाकायेन्दरिया ण ।

[००५।२३-००५।२४]
पञ्चार्थास्तेषामेवचक्षुरादीनामिन्द्रियाणां यथास्वं ये पञ्च विषयाः रूपशब्दगन्धरसस्प्रष्टव्याख्याः ।

[००५।२५]
अविज्ञप्तिश्चेति ।
एतावान् रूपस्कन्धः

[००५।२६]
तत्र य एते पञ्च रूपादयोऽर्था उक्ताः ।

[००५।२७]
तद्विज्ञानाश्रया रूपप्रसादाश्चक्षुरादयः (१-९ -९ ) ॥ १.९ ॥

[००६।०१-००६।०२]
रूपशब्दगन्धरसस्प्रष्टव्यविज्ञानानामाश्रयभूता ये पञ्च रूपात्मकाः प्रसादास्ते यथाक्रमं चक्षुःश्रोत्रघ्राणजिह्वाकाया वेदितव्याः ।

[००६।०२-००६।०३]
यथोक्तं भगवता “चक्षुर्भिक्षो आध्यात्मिकमायतनं चत्वारि महाभूतान्युपादाय” रूप प्रसाद इति विस्तरः ।

[००६।०३-००६।०४]
यान्येतानि चक्षुरादीन्युक्तनि तद्विज्ञानाश्रया रूपप्रसादाश्चक्षुरादयः ।

[००६।०४-००६।०५]
चक्षुर्विज्ञानाद्याश्रया इत्यर्थः ।

[००६।०५]
एवं कृत्वा प्रकरणग्रण्थोऽप्यनुवृत्तो भवति ।
“चक्षुः कतमत् ।

[००६।०५-००६।०६]
चक्षुर्विज्ञानाश्रयो रूपप्रसाद” इति विस्तरः ।

[००६।०६]
निर्द्दिष्टानि पञ्चेन्द्रियाणि ।

[००६।०७]
अर्थाः पञ्चा निर्द्देश्याः ।
तत्र तावत्]

[००६।०८]
रूपं द्विधा

[००६।०९]
वर्णः संस्थानं च ।
तत्र वर्णश्चतुर्विधो नीलादिः ।
तद्भेदा अन्ये ।

[००६।०९-००६।१०]
सम्स्थानमष्टविधं दीर्घदि विसातान्तम् ।

[००६।१०]
तदेव रूपायतनं पुनरुच्यते ।

[००६।११]
विम्शतिधा

[००६।१२-००६।१३]
तद्यथा नीलं पीतं लोहितमवदातं दीर्घं ह्रस्वं वृत्तं परिमण्डलमुन्नतमवनतं सातं विसातमभ्रं धूमो रजो महिका च्छाया आतपः आलोकः अन्धकारमिति ।

[००६।१३-००६।१४]
केचिन्नभश्चैकवर्णमिति एकविंशतिं संपठन्ति ।

[००६।१४]
तत्र सातं समस्थानम् । विसातं विषम स्थानम्ल्महिका नीहारः । आतपः सूर्यप्रभा ।

[००६।१४-००६।१५]
आलोकः चन्द्रतारकाग्न्योषधिमणीनं प्रभा ।

[००६।१६]
छाया यत्र रूपाणां दर्शनम् ।
विपर्ययादन्धकारम् ।

[००६।१६-००६।१७]
शेषं सुगमत्वान्न विपञ्चितम् ।

[००६।१७]
अस्ति रूपायतनं वर्णतो विद्यते न संस्थानतः

[००६।१७-००६।१८]
नीलपीतलोहितवदातच्छायातपालोकान्धकाराख्यम् ।

[००६।१८]
अस्ति संस्थानतो न वर्णतः ।

[००६।१८-००६।१९]
घादीनां प्रदेषः कायविज्ञप्तिस्वभावः ।

[००६।१९]
अस्त्युभयथा ।
परिशिष्टं रूपायतनम् ।

[००६।१९-००६।२०]
आतपालोकावेव वर्णतो विद्येते इत्यपरे ।

[००६।२०]
“दृश्यते हि नीलादीनं दीर्घादिपरिच्छेद” इति ।

[००६।२१]
कथं पुनरेकं द्रव्यमुभयथा विद्यते ।
अस्त्युभयस्य तत्र प्रज्ञानात् ।

[००६।२१-००६।२२]
ज्ञानार्थो ह्येष विदिर्न सत्तार्थः ।

[००६।२२]
कायविज्ञप्तावपि तर्हि प्रसङ्गः ।
उक्तं रूपायतनम् ॥

[००६।२३]
शब्दस्त्वष्टविधः ।

[००६।२४]
उपात्तानुपात्तमहाभूतहेतुकः सत्त्वासत्त्वाख्यश्चेति चतुर्विधः ।

[००६।२४-००६।२५]
पुनर्मनोज्ञामनोज्ञभेदादष्टविधो भवति ।

[००६।२५-००६।२६]
तत्रोपात्तमहाभूतहेतुको यथा हस्तवाक्छब्दः ।

[००६।२६]
अनुपात्तमहाभुतहेतुको यथा वायुवनस्पतिनदीशब्दः ।

[००६।२६-००६।२७]
सत्त्वाख्यो वाग्विज्ञप्तिषब्दः ।

[००६।२७]
असत्त्वाख्योऽन्यः

[००६।२७-००६।२८]
उपात्तानुपात्तमहाभूतहेतुकोऽप्यस्ति शब्द इत्यपरे ।

[००६।२८]
तद्यथा हस्तमृदङ्गसंयोगज इति ।

[००६।२८-००७।०१]
स तु यथैकौ वर्णपरमाणुर्न भूतचतुष्कद्वयमुपादायेष्यते तथा नैवैष्टव्य इति ।

[००७।०१]
उक्तः शब्दः ॥

[००७।०२]
रसः ।

[००७।०३]
षोढ

[००७।०४]
मधुराम्ललवणकटुकतित्तकषायभेदात् ।

[००७।०५]
चतुर्विधो गन्धः

[००७।०६]
सुगन्धदुर्गन्धयोः समविषमगन्धत्वात् ।
त्रिविधस्तु शास्त्रे ।

[००७।०६-००७।०७]
“सुगन्धो दुर्गन्धः समगन्ध” इति ।

[००७।०८]
स्पृश्यमेकादशात्मद्कम् ॥ १.१० ॥

[००७।०९]
स्प्रष्टव्यमेकादशद्रव्यस्वभावम् ।

[००७।०९-००७।१०]
चत्वारि महाभूतानि श्लक्ष्णत्वं कर्कशत्वं गुरुत्वं लघुत्वं शीतं जिघत्सा पिपासा चेति ।

[००७।१०]
तत्र भूतानि पश्चाद्वक्ष्याम्ः ।

[००७।१०-००७।११]
श्लक्ष्णत्वं मृदुता ।

[००७।११]
कर्कशत्वं परुषता ।
गुरुत्वं येन भावास्तुल्यन्ते ।
लघुत्वं विपर्ययात् ।

[००७।११-००७।१२]
शीतमुष्णाभिलाषकृत् ।

[००७।१२]
जिघत्सा भोजनाभिलाषकृत् ।
कारणे कार्योपचारात् ।
यथा

[००७।१३-००७।१४]
“बुद्धानां सुख उत्पादः सुखा धर्मस्य देशना ।
सुखा सङ्घस्य सामग्री समग्राणां तपः सुखं” ॥ इति ।

[००७।१५]
तत्र रूपधातौ जिघत्सापिपासे न स्तः ।
शेषमस्ति

[००७।१५-००७।१६]
यद्यपि तत्र वस्त्राण्येकशो न तुल्यन्ते सञ्चितानि पुनस्तुल्यन्ते ।

[००७।१६]
शीतमुपघातकं नास्ति ।

[००७।१६-००७।१७]
अनुग्राहकं किलास्ति ।

[००७।१८-००७।१९]
यदेतद्बहुविधं रूपमुक्तं तत्र कदाचिदेकेन द्रव्येण चक्षुर्विज्ञानमुत्पद्यते यदा तत्प्रकारव्यवच्छेदो भवति ।

[००७।१९]
कदाचिद्बहुभिर्यदा न व्यवच्छेदः ।

[००७।१९-००७।२०]
तद्यथा सेनाव्यूहमनेकवर्णसंस्थानं मणिसमूहं च दूरात्पश्यतः ।

[००७।२०]
एवं श्रोत्रादिविज्ञानं वेदितव्यम् ।

[००७।२१]
कायविज्ञानं तु परं पञ्चभिः स्प्रष्टव्यैरुत्पद्यत इत्येके ।

[००७।२१-००७।२२]
चतुर्भिर्महाभूतैरेकेन च श्लक्ष्णत्वादिना ।

[००७।२२]
सर्वैरेकादशभिरित्यपरे ।

[००७।२२-००७।२३]
ननु चैवं समस्तालम्बनत्वात्सामान्यविषयाः पञ्च विज्ञानकायाः प्राप्नुवन्ति न स्वलक्षणविषयाः ।

[००७।२३-००७।२४]
आयतनस्वलक्षणं प्रत्येते स्वलक्षणविषया इष्यन्ते न द्रव्यस्वलक्षणमित्यदोषः ।

[००७।२५]
इदं विचार्यते ।

[००७।२५-००७।२६]
कायजिह्वेन्द्रिययोर्युगपद्विषयप्राप्तौ सत्यां कतरद्विज्ञानं पूर्वमुत्पद्यते ।

[००७।२६]
यस्य विषयः पटीयान् ।

[००७।२६-००७।२७]
समप्राप्ते तु विषये जिह्वाविज्ञानं पूर्वमुत्पद्यते ।

[००७।२७]
भोक्तुकामतावर्जितत्वात्सस्न्ततेः ।

[००७।२७-००७।२८]
उक्ताः पञाचेन्द्रियार्थाः यथा च तेषां ग्रहणम् ।

[००७।२९]
अविज्ञप्तिरिदानीं वक्तव्या ।
सेयमुच्यते

[००८।०१-००८।०२]
विक्षिप्ताचित्तकस्यापि योऽनुबण्धः शुभाशुभः ।
महाभूतान्युपादाय स ह्यविज्ञप्तिरुच्यते ॥ १.११ ॥

[००८।०३]
विक्षिप्तचित्तकस्येति तदन्यचित्तस्यापि ॥

[००८।०३-००८।०४]
अचित्तकस्यापीत्यसंज्ञिनिरोधसमापत्तिसमापन्नस्यापि ।

[००८।०४]
अपिशब्देनाविक्षिप्तसचित्तस्यापीति विज्ञायते ।

[००८।०५]
योऽनु बन्ध इति यः प्रवाहः ।
शुभाशुभ इति कुशलाकुशलः ।

[००८।०५-००८।०६]
कुशलाकुशले प्राप्तिवाहोऽप्यस्तीदृश इति तद्विशेषणार्थमुच्यते महाभूतान्युपादायेति ।

[००८।०७]
हेत्वर्थ उपादायार्थ इति वैभाषिकाः ।
जननादिहेतुभावात् ।

[००८।०७-००८।०८]
स ह्यविज्ञप्तिरिति हिशब्दस्तन्नामकरणविज्ञापनार्थः ।

[००८।०८-००८।०९]
रूपक्रियास्वभावापि सती विज्ञप्तिवत्परं न विज्ञापयतीत्यविज्ञप्तिः ।

[००८।०९-००८।०९
उच्यत इति आचार्यवचनं दर्शयति ।

[००८।०९-००८।१०]
समासतस्तु विज्ञप्तिसमाधिसंभूतं कुशलाकुशलं रूपमविज्ञप्तिः ।

[००८।११]
महाभूतान्युपादायेत्युक्तानि कतमानि भूतानि ।

[००८।१२]
भूतानि पृथिवीधातुरप्तेजोवायुधातवः

[००८।१३]
इत्येते चत्वारः स्वलक्षणोपादायरूपधारणाद्धातवश्चत्वारि महाभूतान्युच्यन्ते ।

[००८।१४]
महत्त्वमेषां सर्वान्यरूपाश्रयत्वेनौदारिकत्वात् ।

[००८।१४-००८।१५]
अथ वा तदुद्भूतवृत्तिषु पृथिव्यप्तेजोवायुस्कन्धेष्वेषां महास्ण्निवेशत्वात् ।

[००८।१५-००८।१६]
ते पुनहेते धातवः कस्मिन् कर्मणि संसिधाः किंस्वभावाश्चेत्याह

[००८।१७]
धृत्यादिकर्मसंसिद्धाः

[००८।१८]
धृतिसंग्रहपक्तिव्यूहनकर्मस्वेते यथाक्रमं संसिद्धाः पृथिव्यप्तेजोवायुधातवः ।

[००८।१८-००८।१९]
व्यूहनं पुनर्वृद्धिः प्रसर्पणं च वेदितव्यम् ।

[००८।१९]
इदमेषां कर्म ।
स्वभावस्तु यथाक्रमं

[००८।२०]
खरस्नेहोस्णतेरणाः ॥ १.१२ ॥

[००८।२१]
खरः पृथिवीधातुः ।
स्नेहोऽब्धातुः ।
उष्णता तेजोधातुः ।

[००८।२२]
ईरणा वायुधातुः ।
ईर्यतेऽनया भूतस्रोतो देशान्तरोत्पादनात्प्रदीपेरणवदितीरणा ।

[००८।२३]
“वायुधातुः कतमो लघुसमुदीरणत्वम्” इति प्रकारणेषु निर्दिष्टं सूत्रे च ।

[००८।२३-००८।२४]
तत्तु लघुत्वमुपादाय रूपमप्युक्तं प्रकरणेषु ।

[००८।२४-००८।२५]
अतो य ईरणास्वभावो धर्मः स वायुरिति कर्ंणाऽस्य स्वभावोऽभिव्यक्तः ।

[००८।२६]
कः पुनः पृथिव्यादिनां पृथिवीधात्वादीनां च विशेषः ।

[००९।०१]
पृथिवी वर्णसंस्थानमुच्यते लोकसंज्ञया ।
[००९।०२]
तथा हि पृथिवीं दर्शयन्तो वर्णं संस्थानं च दर्शयन्ति ।
यथा पृथिवी एवं

[००९।०३]
आपस्तेजश्च

[००९।०४]
वर्णसंस्थानमेवोच्यते लोकसंज्ञया ।

[००९।०५]
वायुस्तु धातुरेव

[००९।०६]
य एव तु वायुधातुः स एव लोके वायुअरित्युच्यते ।

[००९।०७]
तथपि च ॥ १.१३ ॥

[००९।०८]
यथा पृथिवी वर्णसंस्थानमुच्यते लोकसंज्ञया तथ वायुअरपि ।

[००९।०८-००९।०९]
नीलिका वात्या मण्डलिका वात्येति ॥

[००९।१०]
कस्मात्पुनरयमविज्ञप्तिपर्यन्तो रूपस्कन्ध इत्युच्यते ।
रौपणात् ।

[००९।१०-००९।११]
उक्तं भगवता “रूप्यते रुप्यत इति भिक्षवस्तस्माद्रूपोपादानस्दन्ध इत्युच्यते ॥

[००९।११-००९।१२]
केन रुप्यते ।

[००९।१२]
पाणिस्पर्शेनापि स्पृष्टो रूप्यत” इति विस्तरः ।
रूप्यते बाध्यत इत्यर्थः ।

[००९।१३]
तथा ह्यर्थवर्गीयेषूक्तम्

[००९।१४-००९।१५]
“तस्य चेत्कामयानस्य च्छन्दजातस्य देहिनः ।
ते कामा न समृध्यन्ति शल्यविद्ध इव रूप्यते ॥”

[००९।१६]
रूपस्य पुनः का बधना ।
विपरिणामोत्पादना ।

[००९।१६-००९।१७]
प्रतिघातो रूपेणेत्यपरे ।

[००९।१७]
परमाणुरूपं तर्हि रूपं न प्राप्नोत्यरूपणात् ।

[००९।१७-००९।१८]
न वै परमाणुरूपमेकं पृथग्भूतमस्ति ।

[००९।१८]
सञ्घातस्थं तु तद्रूप्यत एव ।

[००९।१८-००९।१९]
अतीतानागतं तर्हि रूपं न प्राप्नोति ।

[००९।१९]
तदपि रूपितं रूपयिष्यमाणं तज्जातीयं चेति रूपमिन्धनवत् ।

[००९।१९-००९।२०]
अविज्ञप्तिस्तर्हि न प्राप्नोति ।

[००९।२०]
सापि विज्ञप्तिरूपणाद्रूपिता भवति ।

[००९।२०-००९।२१]
वृक्षप्रचलने च्छायाप्रचलनवत् ।

[००९।२१]
नाविकारात् ।

[००९।२१-००९।२२]
विज्ञप्तिनिवृत्तौ चाविज्ञप्तिनिवृत्तिः स्याद्वृक्षाभावे च्छायाऽभाववत् ।

[००९।२२-००९।२३]
आश्रयभूतरूपणादित्यपरे एवं तर्हि चक्षुर्विज्ञानादीनामप्याश्रयरूपणात्रूपत्वप्रसङ्गः ।

[००९।२३]
विषमोऽयमुपन्यासः ।

[००९।२३-००९।२४]
अविज्ञप्तिर्हि च्छायेव वृक्षं प्रभेव मणिं भूतान्याश्र्त्य वर्त्तते ।

[००९।२४-००९।२५]
न त्वेवं चक्षुरादीन्याश्रित्य वर्त्तन्ते चक्षुर्विज्ञानादीनि केवलं तूत्पत्तिनिमिक्तमात्रं तानि तेषां भवन्तीति ।

[००९।२५-००९।२६]
इदं तावदवैभाषिकीयं वृक्षमाश्रित्य च्छाया वर्त्तते मणिं चाश्रित्य प्रभेति ।

[००९।२६-०१०।०१]
च्छायादिवर्णपरमाणूनां प्रत्येकं स्वभूतचतुष्काश्रितत्वाभ्युपगमात् ।

[०१०।०१]
सत्यपि च तदाश्रितत्वे च्छायाप्रभयोर्नाविज्ञप्तिस्तथैवाश्रिता ।
युज्यते ।

[०१०।०२]
निरुद्धेष्वपि अविज्ञ प्त्याशयेषु महाभूतेषु तस्या अनिरोधोऽभ्युपगम्यते ।

[०१०।०२-०१०।०३]
अतो न भवत्येष परिहारः ।

[०१०।०३-०१०।०४]
अन्ये पुनरत्र परिहारमाहुः चक्षुर्विज्ञानादीनामाश्रयो भेदं गतः ।

[०१०।०४]
कष्चिद्रूप्यते चक्षुरादिः कश्चिन्न रूप्यते यथा मनः ।

[०१०।०५]
न त्वेवमविज्ञप्तिः ।

[०१०।०५-०१०।०६]
तस्मादसमानः प्रसङ्गः इत्यत उपपन्नमेतदाश्रय रूपणाद्रूपमिति ।

[०१०।०७]
य एव रूपस्कन्धस्वभावा उक्ताः

[०१०।०८]
इन्द्रियार्थस्त एवेष्टा अशायतनधातवः ।

[०१०।०९]
आयतनव्यवस्थायां दशायतनानि ।

[०१०।०९-०१०।१०]
चक्षुरायतनं रूपायतनं यावत्कायायतनं स्प्रष्टव्यायतनमिति ।

[०१०।१०-०१०।११]
धातुव्यवस्थायां त एव दशधातवश्चक्षुर्छातू रूपधातुर्यावत्कायधातुः स्प्रष्टव्यधातुरिति ।

[०१०।११]
उक्तो रूपस्कन्धस्तस्य चायतनव्यवस्थानम् ।

[०१०।१२=०१०१२]
वेदनादयो वक्तव्यः ।

[०१०।१२]
तत्र

[०१०।१३]
वेदनाऽनुभवः

[०१०।१४]
त्रिविधोऽनुभवो वेदनास्कन्धः ।
सुखो दुःखो , दुःखासुखश्च ।

[०१०।१४-०१०।१५]
स पुनर्भिद्यमानः षड्वेदनाकायाः चक्षुःसंस्पर्शजा वेदना यावम्वनःसंस्पर्शजा वेदनेति ।

[०१०।१६]
संज्ञा निमित्तोद्ग्रहणात्मिका ॥ १.१४ ॥

[०१०।१७-०१०।१८]
यावन्नीलपीतदीर्घह्रस्वस्त्रिपुरुषमित्रमित्रसुखदुःखादिनिमित्तोद्ग्रहणमसौ संज्ञास्कन्धः ।

[०१०।१८]
स पुनर्भिद्यमानः षट्संज्ञाकाया वेदनावत् ॥

[०१०।१९]
चतुर्भ्योऽन्ये तु संस्कारस्कन्धः

[०१०।२०]
रूपवेदनासंज्ञाविज्ञानेभ्यश्चतुब्ब्र्योऽन्ये तु संस्काराः संस्कारस्कन्धः।

[०१०।२०-०१०।२१]
भगवता तु सूत्रे षट्चेतनाकाया इत्युक्तं प्राधान्यात् ।

[०१०।२१-०१०।२२]
सा हि कर्मस्वरूपत्वादभिसंस्करणे प्रधाना ।

[०१०।२२-०१०।२३]
अत एवोक्तं भगवता “संस्कृतमभिसंस्करोति ।

[०१०।२३]
तस्मात्संस्कारा उपादानस्कन्ध इत्युच्यत” इति

[०१०।२३-०१०।२५]
अन्यथा हि शेषाणां चैतसिकानां विप्रयुक्तानां च संस्काराणां स्कन्धासंग्रहाद्दुःखसमुदयसत्यत्वं न स्यादिति परिज्ञापरिहाणे अपि न स्याताम्।

[०१०।२५-०१०।२६]
उक्तं च भगवता “नाहमेकधर्ममपि अनभिज्ञायापरिज्ञाय दुःखस्यान्तक्रियां वदामीति ।

[०१०।२६]
एवमप्रहाये” त्युक्तम् ।

[०११।०१]
तस्मादवश्यमेषां संस्कारस्कन्धसंग्रहो “भ्युपगन्तव्यः ।

[०११।०२]
एते पुनस्त्रयः ।

[०११।०३]
वेदनासंज्ञासंस्कारस्कन्धाः आयतनधातुव्यवस्थायां

[०११।०४]
धर्मायतनधात्वाख्याः सहाविज्ञप्त्यसंस्कृतैः ॥ १.१५ ॥

[०११।०५]
इत्येतानि सप्त द्रव्याणि धर्मायतनं धर्मधातुश्चेत्याख्यायन्ते ।

[०११।०६]
विज्ञानं प्रतिविज्ञप्तिः

[०११।०७]
विषयं विषयं प्रति विज्ञप्तिरुपलब्धिर्विज्ञान स्कन्ध इत्युच्यते ।

[०११।०७-०११।०८]
स पुनः षड्विज्ञानकायाः चक्षुर्विज्ञानं यावन्मनोविज्ञानमिति ।

[०११।०८-०११।०९]
य एष विज्ञानस्कन्ध उक्त आयतनव्यवस्थायां

[०११।१०]
मन आयतनं च तत् ।

[०११।११]
धातुव्यवस्थायां स एव

[०११।१२]
धातवः सस्प्त च मताः

[०११।१३]
कतमे सप्त ।

[०११।१४]
षड्विज्ञानान्यथो मनः ॥ १.१६ ॥

[०११।१५]
चक्षुर्विज्ञानधातुर्यावन्मनोविज्ञानधातुमनोधातुश्च ।

[०११।१५-०११।१६]
एवमत्र पञ्च स्कन्धा द्वादशायतनानि अष्टादश धातवो निर्द्दिष्टा भवण्ति ।

[०११।१६-०११।१७]
अविज्ञप्तिवर्ज्यो रूपस्कन्धो दशायतनानि दश धतवः ।

[०११।१७-०११।१८]
वेदना दयः स्कन्धास्त्रयो “विज्ञप्तिरसंस्कृतानि च धर्मायतनं धर्मधातुश्च विज्ञानस्कन्धो मन आयतनं षड्विज्ञानधातवो मनोधातुश्चेति ॥

[०११।१९]
ननु च षड्विज्ञानकाया विज्ञानस्कन्ध इत्युक्तम् ।

[०११।१९-०११।२०]
अथ को “यं पुनस्तेभ्यो “न्यो मनोधातुः न खलु कश्चिदन्यः ।

[०११।२०]
किं नर्हि ।
तेषामेव

[०११।२१]
षण्णामनन्तरातीतं विज्ञानं यद्धि तन्मनः ।

[०११।२२]
यद्यत्समनन्तरनिरुद्धं विज्ञानं तन्मनोधातुरित्युच्येत ।

[०११।२२-०११।२३]
तद्यथा स एव पुत्रो “न्यस्य पिता भवति तदेव फलमन्यस्य बीजमिति ।

[०११।२३-०११।२५]
एवं तर्हि द्रव्यतः सप्तदश धातवो भवन्ति द्वादश वा षड्विज्ञानधातुमनोधातूनामितरेतरान्तर्भावादिति कस्मादष्टादाश व्यवस्थाप्यन्ते ।

[०११।२५]
यद्यप्येवं तथापि

[०११।२६]
षष्ठाश्रयप्रसिद्ध्यर्थ धातवो “षादश्स्मृताः ॥ १.१७ ॥

[०११।२७]
पञ्चानां विज्ञानधातूनां चक्षुर्धात्वायतनादयः पञ्चाश्रयाः ।

[०११।२८]
षष्ठस्य मनोविज्ञानधातोराश्रयो “न्यो नास्ति ।

[०११।२८-०११।२९]
अतस्तदाश्रयप्रसिद्धच्यर्थ मनोधातुरूपदिष्टः ।

[०११।२९-०१२।०१]
एवमाश्रयाश्रितालम्बनष्ट्कव्यवसथानादष्टादश धातवो भवन्तीति ।

[०१२।०१]
अर्हतस्तर्हि चरमं चित्तं न मनो भविष्यति ।

[०१२।०२]
नहि तदस्ति यस्य तत्सस्मनन्तरातीतं स्यादिति ।
न ।

[०१२।०२-०१२।०३]
तस्यापि मनोभावेनावस्थितत्वात् ।

[०१२।०३]
अन्यकारणवैकल्यात्तु नोत्तरविज्ञानसंभूतिः ॥

[०१२।०४]
तत्र स्कन्धैः सर्वसंस्कृतसंग्रहः ।

[०१२।०४-०१२।०५]
उपादानस्कन्धैः सर्वसास्रवाणामा यतनधातुभिः सर्वधर्माणाम् ।

[०१२।०५]
समासतस्तु ज्ञातव्यः

[०१२।०६-०१२।०७]
सर्वसंग्रह एकेन स्कन्देह्नायतनेन च
धातुना च

[०१२।०८]
रूपस्कन्धेन मन आयतनेन धर्मधातुना च सर्वधर्माणां संग्रहो बोद्धव्यः ।

[०१२।०८-०१२।०९]
स खल्वेष संग्रहो यत्र क्वचिदुच्यमानो वेदितव्यः ।

[०१२।१०]
स्वभावेन

[०१२।११]
न परभावेन ।
किं कारणम् ।

[०१२।१२]
परभाववियोगतः ॥ १.१८ ॥

[०१२।१३]
वियुक्तो हि परभवेन धर्मः ।
तस्मान्न येन वियुक्तस्तेनैव संगृहीतो युज्यते ।

[०१२।१३-०१२।१४]
तद्यथा चक्षुरिन्द्रियं रूपस्कन्धेन चक्षुरायतनधातुभ्यां च दुःखसमुदयसत्याभ्यां च संगृहीतम् ।

[०१२।१५]
तत्स्वभावत्वात् ।
नान्यैः स्कन्धादिभिस्तद्भाव वियुक्तत्वात् ।

[०१२।१५-०१२।१६]
यस्त्वन्येनान्यस्य संग्रह उच्यते यथा संग्रहवस्तुभिः पर्षदां स हि कादाचित्कत्वात्सांकेतिको वेदितव्यः ।

[०१२।१७]
ननु चैकविंशत्या धातुभिर्भवितव्यम् ।
चक्षुषो द्वित्वात्श्रोत्रघ्राणयोश्च ।

[०१२।१८]
न भवितव्यम् ।
यस्मात् ।

[०१२।१९-०१२।२०]
जातिगोचरविज्ञानसामान्यादेकधातुता
द्वित्वे “पि चक्षुरदीनं

[०१२।२१]
त्र जातिसामान्यमुभयोश्चक्षुःस्वभावत्वात् ।

[०१२।२१-०१२।२२]
गोचरसामान्यमुभयो रूपविषयत्वात् ।

[०१२।२२]
विज्ञानसामान्यमुभयोरेकचक्षुर्विज्ञानाश्रयत्वात् ।
तस्मदेक एव चक्षुर्धातुः ।

[०१२।२३]
एवं श्रोत्रघ्राणयोरपि योज्यम् ।

[०१२।२४]
शोभार्थं तु द्वयोद्भवः ॥ १.१९ ॥

[०१२।२५]
एकधातुत्वे “पि तु चक्षुरादीनं द्वयोः संभव आश्रयस्य शोभार्थम् ।

[०१२।२५-०१३।०१]
अन्य था ह्येकचक्षुःश्रोत्राधिष्ठानैकनासिकाविलसंभवात्महद्वैरुप्यं स्यादिति ।

[०१३।०२]
उक्ताः स्कन्धायतनधातवः

[०१३।०३]
इदं तु वक्तव्यं कः स्कन्धायतनधात्वर्थ इति ।

[०१३।०४]
राश्यायद्वारगोत्रार्थाः स्कन्धायतनधातवः ।

[०१३।०५-०१३।०७]
ऽयत्किञ्चिद्रूपमतीतानागतप्रत्युत्पन्नमाध्यात्मिबाह्यमौदारिकं वा सूक्ष्मं वा हीनं वा प्रणीतं वा यद्वा दूरे अन्तिके तत्सर्वमैकध्यमभिसंक्षिप्य रूपस्कन्ध इति संख्यां गच्छती ति वचनात्सूत्रे राश्यर्थः स्कन्धार्थ इति सिद्धम् ।

[०१३।०७-०१३।०८]
तत्रातीतं रूपमनित्यतानिरुद्धम् ।

[०१३।०८]
अनागतमनुत्पन्नम् ।
प्रत्युत्पन्नमुत्पन्नानिरुद्धम् ।

[०१३।०९]
आध्यात्मिकं स्वासान्तानिकं बाह्यमन्यदायतनतो वा

[०१३।०९-०१३।१०]
औदारिकं सप्रतिघं सूक्ष्ममप्रतिघमापेक्षिकं वा ।

[०१३।१०]
आपेक्षिकत्वादसिद्धमिति चेत् ।
न ।

[०१३।१०-०१३।११]
अपेक्षाभेदात् ।

[०१३।११]
यदपेक्ष्यौ दारिकं न जातु तदपेक्ष्य सूक्ष्मं पितापुत्रवत् ।
हीनं क्लिष्टम् ।

[०१३।१२]
प्रणितमक्लिष्टम् ।
दूरमतीतानागतम् ।
अन्तिकं प्रत्युत्पन्नम् ।

[०१३।१२-०१३।१३]
एवं यावत्विज्ञानम् ।

[०१३।१३]
अयं तु विशषः ।
औदारिकं पञ्चेन्द्रियाश्रयं सूक्ष्मं मानसम् ।

[०१३।१३-०१३।१४]
भूमितो वेति वैभाषिकाः ।

[०१३।१४]
भदन्त आह औदारिकरूपं पञचेन्द्रियग्राह्यं सूक्ष्ममन्यत् ।

[०१३।१५]
हीनममनापं प्रणीतं मनापम् ।
दूरमदृश्यदेशम् ।
अन्तिकं दृश्यदेशम् ।

[०१३।१५-०१३।१६]
अतीतादीनां स्वशब्देनाभि हितत्वात् ।

[०१३।१६]
एवं वेदनादयोऽपि वेदितव्याः ।

[०१३।१७]
दूरान्तिकत्वं तु तेषामाश्रयवशात् ।
औदारिकसूक्ष्मत्वं तु पूअर्ववदिति ॥

[०१३।१८]
चित्तचैत्तायद्वारार्थ आयतनार्थः ।

[०१३।१८-०१३।१९]
निर्वचनं तु चित्तचैत्तानामायं तन्वन्तीति आयतनानि ।

[०१३।१९]
विस्तृण्वन्तीत्यर्थः ।
गोत्रार्थो धात्वर्थः ।

[०१३।१९-०१३।२१]
यथैकस्मिन् पर्वते बहून्ययस्ताम्ररूप्यसुवर्णादिगोत्रानि धातव उच्यन्ते एवमेकस्मिन्नाश्रये सन्ताने वा अष्टादश गोत्राणि अष्टादश धातव उच्यन्ते ।

[०१३।२१]
आकरास्तत्र गोत्राण्युअच्यन्ते ।

[०१३।२१-०१३।२२]
त इमे चक्षुरादयः कस्याकराः ।

[०१३।२२]
स्वस्या जातेः ।
सभागहेतुत्वात् ।

[०१३।२२-०१३।२३]
असंस्कृतं तर्हि न धातुः स्यात् ।

[०१३।२३]
चित्तचित्तानां तर्हि जातिवाचको “यं धातुशब्द इत्यपरे ।

[०१३।२३-०१३।२४]
अष्टादश्धर्माणां जातयः स्वभावा अष्टादश धातव इति ।

[०१३।२४-०१३।२५]
यदि राश्यर्थः स्कन्धार्थः प्रज्ञप्तिसन्तः स्कन्धाः प्राप्नुवन्ति ।

[०१३।२५]
अनेकद्रव्यसमूहत्वात्राशिपुद्गलवत् ।
न ।

[०१३।२६]
एकस्यापि द्रव्यपरमाणोः स्कन्धत्वात् ।
न तर्हि राश्यर्थः स्कन्धार्थ इति वक्तव्यम् ।

[०१३।२७]
न ह्येकस्यास्ति राशित्वमिति ।
कार्यभारोद्वहनार्थः स्कन्धार्थ इत्यपरे ।

[०१३।२७-०१३।२८]
प्रच्छेदार्थो वा ।

[०१३।२८]
तथाहि वक्तारो भवन्ति त्रिभिः स्कन्धकैर्देयं दास्याम इति ।
तदेतदुत्सूत्रम् ।

[०१३।२९]
सूत्रं हि राश्यर्थमेव ब्रवीति “यत्किञ्चिद्रूपमतीतानागतप्रत्युत्पन्नमि”ति विस्तरः

[०१३।३०]
प्रत्येकमतीतादिरूपस्य स्कन्धत्वं तत्र विज्ञाप्यते ।

[०१३।३०-०१४।०१]
सर्वमेतदतीतादि रूपमेकशो रूपस्कन्ध इति ।

[०१४।०१]
न शक्यमेवं विज्ञातुम् ।

[०१४।०१-०१४।०२]
“तत्सर्वमैकध्यमभिसंक्षिप्ये”ति वचनात् । तस्माद्राशिवदेव स्कन्धाः प्रज्ञप्तिसन्तः

[०१४।०२-०१४।०३]
रूपोईन्यपि तर्ह्यायतनानि प्रज्ञप्तिसन्ति प्राप्नुवन्ति ।

[०१४।०३-०१४।०४]
बहुनां चक्षुरादिपरमाणूनामायद्वार भावात् ।

[०१४।०४]
न ।

[०१४।०४-०१४।०५]
एकशः समग्राणां कारणभावात्विषयसहकारित्वाद्वा नेन्द्रियं पृथगायतनं स्यात् ।
०१४०५-०१४०५]
विभाषायां तूच्यते “यद्याभिधर्मिकः स्कन्धप्रज्ञप्तिमपेक्षते ।

[०१४।०६]
स आह परमाणुरेकस्य धातोरेकस्यायतनस्यैकस्य स्कन्धस्य प्रदेशः ।

[०१४।०६-०१४।०७]
अथ नापेक्षते ।

[०१४।०७]
स आह ।
परमाणुरेको धातुरेकमायतनमेकः स्कन्ध” इति ।

[०१४।०७-०१४।०८]
भवति हि प्रदेशे “पि प्रदेशिवदुपचारो यथा पट्टैअकदेशे दग्धे पटो दग्ध इति ।

[०१४।०९]
किर्थं भगवान् स्कन्धादिमुधेन त्रिविधां देशनामारभते ।
आह ।
विनेयानां

[०१४।१०]
मोहेन्द्रियरुचित्रैधात्तिस्रः स्कन्धादिदेशनाः ॥ १.२० ॥

[०१४।११]
त्रयः प्रकारास्त्रैधम् ।
त्रिप्रकारः किल सत्त्वानां मोहः ।

[०१४।११-०१४।१२]
केचिच्चैत्तेषु संमूढाः पिण्डात्मग्रहणतः ।

[०१४।१२]
केचिद्रूप एव ।
केचिद्रूपचित्तयोः ।
इन्द्रियाण्यपि त्रिविधानि ।

[०१४।१३]
तीक्ष्णमध्यमृद्विन्द्रियत्वात् ।
रूचिरपि त्रिविधा ।

[०१४।१३-०१४।१४]
संक्षिप्तमध्यविस्तरग्रन्थरुचित्वात् ।

[०१४।१४]
तेषां यथाक्रमं तिस्रः स्कन्धायतनधातुदेशना इति ॥

[०१४।१५-०१४।१६]
किं पुनः कारणं चैतसिका एकत्र संस्कारस्कन्धनिक्षिप्ता वेदनासंज्ञे तु पृथक्स्कन्धीकृते इत्याह

[०१४।१७-०१४।१८]
विवादमूलसंसारहेतुत्वात्क्रमकारणात् ।
चैत्तेभ्यो वेदनासंज्ञे पृथकस्क्न्धौ निवेशितौ ॥ १.२१ ॥

[०१४।१९]
द्वे विवादमूले ।
कामाध्यवसानं दृष्ट्यध्यवसानं च ।

[०१४।१९-०१४।२०]
तयोर्वेदनासंज्ञे यथाक्रमं प्रधानहेतू ।

[०१४।२०-०१४।२१]
वेदनास्वादवशाद्धि कामानभिष्वजन्ते विपरीतसंज्ञावशाच्च दृष्टीरिति ।

[०१४।२१]
संसारस्यापि ते प्रधानहेतू ।
वेदनास्वादगृद्धो हि विषर्यस्तसंज्ञः संसरति ।

[०१४।२२-०१४।२३]
यच्च स्कन्धक्रमे कारणमुपदेक्ष्यमाणं ततोऽपि क्रमकारणादनयोः पृथक्स्कन्धीकरणं वेदितव्यम् ।

[०१४।२३]
एतच्च त्रेधो पपादयिष्यामः ।

[०१४।२४]
स्कन्धेष्व संस्कृतं नोक्तमर्थायोगात्

[०१४।२५]
तद्धि स्कन्धेषूच्यमानं न तावदेतेष्वेवान्तर्णेतुं शक्यते
अर्थायोगात् ।

[०१४।२५-०१५।०१]
नहि तद्रूपं नापि यावद्विज्ञानमिति ।

[०१५।०१]
नचापि षष्ठः स्कन्धो वक्तुं शक्यते ।
कुतः ।
अर्थायोगात् ।

[०१५।०२]
“राश्यर्थो हि स्कन्धार्थ” इत्युक्तम् ।

[०१५।०२-०१५।०३]
नचासंस्कृतमतीतादिभेदभिन्नं रूपादिवद्यतस्तत्सर्वमैकध्यमभिसंक्षिप्यासंस्कृतस्कन्ध इति संख्यां गच्छेत् ।

[०१५।०३-०१५।०४]
संक्लेशवस्तुज्ञापनार्थं खलूपादानस्कन्धवचनं संक्लेशव्यवदानवस्तुज्ञापनार्थं स्कन्धवचनम् ।

[०१५।०४-०१५।०५]
नचोभयथा “प्यसंस्कृतमित्यर्थायोगान्न तेशु व्यवस्थापितम् ।

[०१५।०५-०१५।०६]
यथा घटोपरमो न घट एवं स्कन्धोपरमो न स्कन्धो भवितुमर्हतीत्यपरे ।

[०१५।०६-०१५।०७]
तेषां धात्वायतनेष्वप्येष प्रसङ्गः ।

[०१५।०७]
उक्तः स्कन्धानामन्यः प्रकारः ॥

[०१५।०८]
क्रमः पुनः ।

[०१५।०९]
यथौदारिकसंक्लेशभाजनाद्यर्थधातुतः ॥ १.२२ ॥

[०१५।१०]
रूपं हि सप्रतिघत्वात्सर्वौदारिकम् ।
अरुपिणां वेदना प्रचारौदारिकतया ।

[०१५।१०-०१५।११]
तथा हि व्यपदिशन्ति हस्ते मे वेदना पादे मे वेदनेति ।

[०१५।११]
द्वाभ्यां चौ दारिकतरा संज्ञा ।

[०१५।११-०१५।१२]
विज्ञानात्संस्कारा इत्यतो यदौदारिकतरं तत्पूर्वमुक्तम् ।

[०१५।१२-०१५।१३]
अथवा अनादिमति संसारे स्त्रीपुरुषा अन्योन्यं रूपाभिरामास्ते च वेदनास्वादगर्द्धात् ।

[०१५।१३]
तद्गर्द्धः संज्ञाविपर्यासात् ।

[०१५।१४]
तद्विपर्यासः क्लेशैश्चित्तमच तत्संक्लिष्टमिति यथासंक्लेशं च क्रमः ।

[०१५।१४-०१५।१५]
भाजनाद्यर्थेन वा ।

[०१५।१५]
भजनभोजनव्यञ्जनकर्त्तृ भोक्तृभूता हि रूपादयः स्कन्धाः ।
धातुतो वा ।

[०१५।१६]
कामगुणरूपप्रभावितो हि कामधातुः ।
वेदनाप्रभावितानि ध्यानानि ।

[०१५।१६-०१५।१७]
संज्ञाप्रभाविताः त्रयः आरूप्याः ।

[०१५।१७]
संस्कारमात्रप्रभावितं भवाग्रम् ।

[०१५।१७-०१५।१८]
एता एव विज्ञानस्थितयः तासु च प्रतिष्ठितं विज्ञानमिति क्षेत्रबिजसंदर्शनार्थः स्कन्धानुक्रमः ।

[०१५।१८-०१५।१९]
अत एव पञ्चस्कन्धा नाल्पीयांसो न भूयांसः ।

[०१५।१९-०१५।२०]
अत एव च क्रमकारणाद्वेदनासंज्ञे संस्कारेभ्यः पृथक स्कन्धीकृते ।

[०१५।२०-०१५।२१]
यत एते औदारिकतरे संक्लेशानुक्रमहेतू भाजनव्यञ्जनभूते तत्प्रभावितं च धातुद्वयमिति ॥

[०१५।२२]
आयतनधातूनां षण्णां चक्षुरादीनामनुक्रमो वक्तव्यः ।

[०१५।२३]
तद्वशेनैव हि तद्विषयविज्ञानानां क्रमः ।
तेषां च पुनः षण्णाम् ।

[०१५।२४]
प्राक्पञ्च वार्त्तमार्थ्यात्

[०१५।२५]
चक्षुरादीनि पञ्च वर्त्तमानविषयत्वात्पूर्वमुक्तानि ।
मनस्त्वनियतविषयम्

[०१५।२५-०१६।०१]
किञ्चिद्वर्त्तमानविषयं किञ्चित्व्यध्वानध्रविषयम् ।

[०१६।०२]
भौतिकार्थ्याच्चतुष्टयम् ।

[०१६।०३]
प्रागिति वर्त्तते ।
पञ्चानां पुनश्च्त्वारि पूर्वमुक्तानि ।
भौतिकविषयत्वात् ।

[०१६।०३-०१६।०४]
कायस्य त्वनियतो विषयः

[०१६।०४]
कदाचिद्भूतानि कदाचिद्भौतिकं कदाचिदुभयम् ।

[०१६।०५]
दूराशुतरवृत्त्याऽन्यत्

[०१६।०६]
शेषं पुनरितस्माद्यथायोगं दूराशुतरवृत्त्या पूर्वमुक्तम् ।
चक्षुःश्रोत्रं हि दूरविषयम् ।

[०१६।०७]
तत्पूर्वमुक्तं द्वयात् ।
तयोरपि चक्षुषो दूरतरे वृत्तिः ।

[०१६।०७-०१६।०८]
पश्यतोऽपि दूरान्नदीं तच्छब्दाश्रवणादतस्तत्पूर्वमुक्तम् ।

[०१६।०८]
घ्राणस्य तु नास्ति दूरे वृत्तिः ।
जिह्वायाश्च ।

[०१६।०९]
तयोराशुतरवृत्तित्वात्घ्राणं पूर्वमुक्तमप्राप्तस्यैव जिह्वा भोज्यस्य गन्धग्रहणात् ।

[०१६।१०]
यथास्थानं क्रमोऽथवा ॥ १.२३ ॥

[०१६।११]
अथवा अस्मिन् शरीरे चक्षुषोऽधिष्ठानमुपारिष्टात्निविष्टम् ।
तस्मादधः श्रोत्रस्य ।

[०१६।१२]
तस्मादधो घ्राणस्य । तस्मात्जिह्वायाः
तक्याः स्यास्य बहुल्येन ।

[०१६।१२-०१६।१३]
मनः पुनस्तान्येव निश्रितमदेशस्थं चेति यथास्थानमेषां क्रमः स्यात् ।

[०१६।१४]
किं पुनः कारणं दशस्वायतनेषु रूपस्कन्धसंगृहीतेष्वेकं रूपायतनमुच्यते ।

[०१६।१४-०१६।१५]
सर्वेषु च धर्मस्वभवेष्वेकं धर्मायतनमित्याह

[०१६।१६-०१६।१७]
विशेषणार्थं प्राधान्याद्बहुधर्माग्रसंग्रहात् ।
एकमायतनं रूपमेकं धर्माख्यमुच्यते ॥ १.२४ ॥

[०१६।१८]
कथं विशेषणार्थम् ।

[०१६।१८-०१६।१९]
यथा गम्येत प्रत्येकमेषां दशानामायतनत्वं विषयविषयित्वेन व्यवस्थानं न समस्तानामिति ।

[०१६।१९-०१६।२०]
चक्षुरादिभिश्च विशेषितैर्यन्न चक्षुरादिसंज्ञकं रूपं च तद्रूपकयातनं ज्ञास्यत इत्यस्य पुनर्नामान्तरं नोच्यते ।

[०१६।२०-०१६।२१]
अथवा रूपायतनस्य प्राधान्यात् ।

[०१६।२१]
तद्धि सप्रतिघत्वाच्च ।
पाण्यादिसंस्पर्शैः स्पृष्टं रूप्यते ।

[०१६।२२]
सनिदर्शनत्वाच्च ।

[०१६।२२-०१६।२३]
इदमिहामुत्रेति निरूपणात्लोकेऽपि च तद्रूपमिति प्रतीतं नान्यानि ।

[०१६।२३]
विशेषणार्थमेव चैकं धर्मायतनमुक्तं न सर्वाणि ।

[०१६।२३-०१७।०१]
अपि चात्रबहूनां धर्माणां संग्रहो वेदनादीनाम् ।

[०१७।०१]
अतः सामान्येनाभिधानं क्रियते धर्मशब्देन ।
[०१७।०२]
अग्रस्य च निर्वाणधर्मस्यात्र संग्रहो नान्येष्विति ।

[०१७।०२-०१७।०३]
विंशतिप्रकारत्वेनौदारिकत्वान्मांस दिव्यार्यप्रज्ञाचक्षुस्त्रयगोचरत्वाच्चैकं रूपायतनमित्यपरे ॥

[०१७।०४-०१७।०५]
अन्यान्यपि स्कन्धायतनधातुसंशब्दितान्युपलभ्यन्ते सूत्रेषु तेषां किंेभिरेव संग्रहो वेदितव्य आहोस्विद्व्यतिरेकः

[०१७।०५]
एभिरेव संग्रहो न व्यतिरेकः ।
तत्र तावत्

[०१७।०६-०१७।०७]
धर्मस्कन्धसहस्राणि यान्यशीतिं जगौ मुनिः ।
तानि वाङ्नाम वेत्येषां रूपसंस्कारसंग्रहः ॥ १.२५ ॥

[०१७।०८]
येषां वाक्स्वभावं बुद्धवचनं तेषां तानि रूपस्कन्धसंगृहीतानि ।

[०१७।०९]
येषां नामस्वभावं तेषां संस्कारस्कन्धेन ॥

[०१७।१०]
किं पुनर्धर्मस्कन्धस्य प्रमाणम् ।

[०१७।११]
शास्त्रप्रमाण इत्येके

[०१७।१२]
एके तावताहुर्धर्मस्कन्धसंज्ञकस्यैवाभिधर्मशास्त्रस्यास्य ओप्रमणमिति ।

[०१७।१२-०१७।१३]
तच्च षट्सहस्राणि ।

[०१७।१३]
अपरे पुनराहुः

[०१७।१४]
स्कन्धादीनं कथैकशः ।

[०१७।१५-०१७।१७]
स्कन्धायतनधातुप्रतीत्यसमुत्पादसत्याहारध्यानाप्रमाणारूप्यविमोक्षाभिभ्वायतनकृत्स्नायतनबोधिपाक्षिकाभिज्ञाप्रतिसंवित्प्रणिधिज्ञानारणादीनां कथा प्रात्येकं धर्मस्कन्ध इति ।

[०१७।१८]
चरितप्रतिपक्षस्तु धर्मस्कन्धोऽनुवर्णितः ॥ १.२६ ॥

[०१७।१९]
एवं तु वर्णयन्त्यशीतिश्चरितसहस्रणि सत्त्वानाम् ।
रागद्वेषमोहमानादिचरितभेदेन ।

[०१७।२०]
तेषां प्रतिपक्षेण भगवताऽशीतिर्धर्मस्कन्धसहस्राण्युक्तानि ।

[०१७।२०-०१७।२१]
यथैतान्यशीतिर्धर्मस्कन्धसहस्राण्येष्वेव पञ्चस्कन्धेषु ओप्रतिपादितानि ।

[०१७।२२-०१७।२३]
तथाऽन्येऽपि यथायोगं स्कन्धायतनधातवः ।
प्रतिपाद्या यथोक्तेषु संप्रधार्य स्वलक्षणम् ॥ १.२७ ॥

[०१७।२४-०१७।२६]
येऽप्यन्ये स्कन्धायतनधातवः सूत्रान्तरेषूक्तास्तेऽप्येष्वेव यथोक्तेषु स्कन्धादिषु प्रतिओपाद्याः स्वं स्वं लक्षणमेषां यथाविहितमस्मिंच्छास्त्रे संप्रधर्य ।

[०१७।२६-०१८।०२]
तत्र तावत्पञ्चानां शीलसमाधिप्रज्ञाविमुक्तिज्ञानदर्शनस्कन्धानां शीलस्कन्धो रूपस्कन्धेन संगृहीतः ।

[०१८।०२-०१७।०२]
शेषाः संस्कारस्कन्धेन ।

[०१८।०२-०१८।०३]
दशानां कृत्स्नायतनानामष्टावलोभस्वभावत्वाद्धर्मायतनेन ।

[०१८।०३]
सपरिवाराणि तु पञ्चस्कन्धस्वभावत्वान्मनोधर्मायतनाभ्याम् ।

[०१८।०४]
तथाऽभिभ्वायतनानि ।

[०१८।०४-०१८।०५]
आकाशविज्ञानानन्त्यायतनकृत्स्ने चत्वारि चाकाशानन्त्यायतनादीनि चतुःस्कन्धस्वभावत्वात्मनोधर्मायतनाभ्याम् ।

[०१८।०५-०१८।०६]
पञ्च विमुक्त्यायतनानि प्रज्ञास्वभावत्वाद्धर्मायतनेन ।

[०१८।०६]
सपरिवाराणि तु शब्दो मनोधर्मायतनैः ।

[०१८।०७]
द्वयोरायतनयोरसंज्ञिसत्त्वा दशभिरायतनैर्गन्धर्सायतनाभावात् ।

[०१८।०७-०१८।०८]
नैवसंज्ञानासंज्ञायतनोपगा मनोधर्मायतनाभ्याम् ।

[०१८।०८]
एवं बहुधातुकेऽपि द्वाषष्टिर्धातवो देशिताः ।

[०१८।०८-०१८।०९]
तेषां यथायोगं संग्रहो वेदितव्यः ॥

[०१८।१०-०१८।११]
य इमे तत्र षड्धातवः उक्ताः पृथिवीधातुरब्धातुस्तेजोधातुर्वायुधातुराकाशधातुर्विज्ञानधातुरित्येषां द्वयोर्लक्षणमनुक्तम् ।

[०१८।११-०१८।१२]
तत्किमाकाशमेवाकाशधातुर्वेदितव्यः सर्वमच विज्ञानं विज्ञानधातुः।

[०१८।१२]
नेत्याह ।
किं तर्हि ।
द्वारवातायनमुखनासिकादिषु

[०१८।१३]
छिद्रमाकाशधात्वाख्यम्

[०१८।१४]
छिद्रमित्युच्यमानं किं वेदितव्यम् ।

[०१८।१५]
आलोकतमसी किल ।

[०१८।१६]
नहि छिद्रमालोकतमोभ्यामन्यद्गृह्यते ।

[०१८।१६-०१८।१७]
तस्मात्किलाकाशधातुरालोकतमःस्वभावो रात्रिन्दिवस्वभावो वेदितव्यः ।

[०१८।१७-०१८।१८]
स एव चाघसामन्तकं रूपमित्युच्यते ।

[०१८।१८]
अघं किल चित्तस्थं रूपम् ।
अत्यर्थं घातात् ।

[०१८।१८-०१८।१९]
तस्य तत्सामन्तकमिति ।

[०१८।१९]
अघं च तदन्यस्य रूपस्य तत्राप्रतिघातात्सामन्तकं चान्यस्य रूपस्येत्यपरे ।

[०१८।२०]
विज्ञानधातुर्विज्ञानं सास्रवं

[०१८।२१]
कस्मादनास्रवं नोच्यते ।
यस्मादिमे षड्धातव इष्टाः ।

[०१८।२२]
जन्मनिश्रयाः ॥ १.२८ ॥

[०१८।२३]
एते हि जन्मनः प्रतिसन्धिचित्ताद्यावत्च्युतिचित्तसाधारणभूताः

[०१८।२३-०१८।२४]
अनास्रवास्तु धर्मा नैवमिति ।

[०१८।२४-०१८।२५]
तदेवं सत्येषां चत्वारो धातवः स्प्रष्टव्यधातावन्तर्भूताः पञ्चमो रूपधातौ षष्ठः सप्तसु विज्ञानधातुष्विति ।

[०१८।२६]
ये पुनरिमे अष्टादश धातव उक्तास्तेषां कति सनिदर्शनाः कत्यनिदर्शनाः ।

[०१९।०१]
सनिदर्शन एकोऽत्र रूपं

[०१९।०२]
स हि शक्यते निदर्शयितुमिदमिहामुत्रेति ।
उक्तं भवति अनिदर्शनाः शेषा इति ॥

[०१९।०३]
कति सप्रतिघाः कत्यप्रतिघाः ।

[०१९।०४]
सपरतिघा दश ।

[०१९।०५]
रूपिणः ।

[०१९।०६]
य एते रूपस्कन्धसंगृहीता दश धातव उक्तास्ते सप्रतिघाः ।

[०१९।०६-०१९।०७]
प्रतिघो नाम प्रतिघातः स च त्रिविधः ।

[०१९।०७]
आवरणविषयालम्बनप्रतिघातः ।

[०१९।०७-०१९।०८]
तत्रावरणप्रतिघातः स्वदेशे परस्योत्पत्तिपोरतिवन्धः ।

[०१९।०८]
यथा हस्तो हस्ते प्रतिहन्यते उपले वा ।
उपलोऽपि तयोः ।

[०१९।०९]
विषयप्रतिघातश्चक्षुरादीनां विषयिणां रूपादिषु विषयेषु ।

[०१९।०९-०१९।१०]
यथोक्तं प्रज्ञप्ता”वस्ति चक्षुर्जले प्रतिहन्यते न स्थले ।

[०१९।१०]
यथा मत्स्यानाम् ।

[०१९।१०-०१९।११]
अस्ति स्थले न जले ।

[०१९।११]
प्रायेण मनुष्याणाम् ।
अस्त्युभयत्र ।

[०१९।११-०१९।१२]
शिशुमारमण्डूकपिशाचकैवर्त्तादीनाम् ।

[०१९।१२]
अस्ति नोभयत्र ।
एतानाकारान् स्थापयित्वा ।

[०१९।१२-०१९।१३]
अस्ति चक्षुर्यद्रात्रौ प्रतिहन्यते न दिवा ।

[०१९।१३]
तद्यथा तितीलोलूकादीनाम् ।
दिवा न रात्रौ ।

[०१९।१३-०१९।१४]
प्रायेण मनुष्याणाम् ।

[०१९।१४]
रात्रौ दिवा च ।
श्वशृगालतुरगद्वीपिमार्जारादीनाम् ।
नोभयत्र ।

[०१९।१४-०१९।१५]
एतानाकारान् स्थापयित्वे”त्ययं विशयप्रतिघातः ।

[०१९।१५-०१९।१६]
आलम्बनप्रतिघातश्चित्तचैत्तानां स्वेष्बालम्वनेषु ।

[०१९।१६]
कः पुनर्विषयालम्बनयोर्विशेषः ।

[०१९।१६-०१९।१७]
यस्मिन् यस्य कारित्रं स तस्य विषयः ।

[०१९।१७]
यच्चित्तचैत्तैर्गृह्यते तदालम्बनम् ।

[०१९।१७-०१९।१८]
कः पुनः स्वस्मिन्विषये प्रवर्त्तमानमालम्वने वा प्रतिहन्यत इत्युच्यते ।

[०१९।१८]
तस्मात्परेणाप्रवृत्तेः ।

[०१९।१८-०१९।१९]
निपातो वाऽत्र प्रतिघातो या स्वविषये प्रवृत्तिः

[०१९।१९-०१९।२०]
तदिहावरणप्रतिघातेन दशानां सप्रतिघत्वं वेदितव्यमन्योन्यावरणात् ।

[०१९।२०-०१९।२१]
ये धर्मा विषयप्रतिघातेन सप्रतिघा आवरणप्रतिघातेनापि त इति चतुष्कोटिकः

[०१९।२१]
प्रथमा कोटिः सप्त चित्तधातवो धर्मधातुप्रदेशश्च यः संप्रयुक्तः ।

[०१९।२२]
द्वितीया पञ्च विषयाः ।
तृतीया पञ्चेन्द्रियाणि ।

[०१९।२२-०१९।२३]
चतुर्थी धर्मधातुप्रदेशः संप्रयुक्तकवर्ज्यः ।

[०१९।२३-०१९।२४]
ये धर्मा विशयप्रतिघातेन सप्रतिघा आलम्बन प्रतिघातेनापि त इति ।

[०१९।२४]
पश्चात्पादकः ।
ये तावदालम्बनप्रतिघातेनापि विषयप्रतिघातेनापि ते ।

[०१९।२५-०१०।२५]
स्युर्विषयप्रतिघतेनैव नालम्बनप्रतिघातेन ।

[०१९।२५]
पञ्चेन्द्रियाणि ।

[०२०।०१-०२०।०२]
“यत्रोत्पित्सोर्मनसः प्रतिघतः शक्यते परैः कर्त्तुम् ।
तत्सप्रतिघं ज्ञेयं विपर्ययादप्रतिघमिष्टमि”ति

[०२०।०३]
भदन्तकुमारलातः ।
उक्ताः सप्रतिघा अप्रतिघाश्च ॥

[०२०।०४]
एषामष्टादशधातूनां कति कुशलाः कत्यकुशलाः कत्यव्याकृता ।

[०२०।०५]
अव्याकृता अष्टौ

[०२०।०६]
कतमे अष्टौ ।
य एते सप्रतिघा दशोक्ताः ।

[०२०।०७]
त एवारूपशब्दकाः ॥ १.२९ ॥

[०२०।०८]
पञ्चेन्द्रियाणि गन्धरसस्प्रष्टव्या धातवश्च ।

[०२०।०८-०२०।०९]
एतेऽष्टौ कुशलाकुशलभावेनाव्याकरणादव्याकृताः ।

[०२०।०९]
विपाकं प्रत्यव्याकरणादित्यपरे ।
एवमनास्रवेऽपि प्रसङ्गः ॥

[०२०।१०]
त्रिधाऽन्ये

[०२०।११]
अन्ये दश धातवः कुशलाकुशलाव्याकृताः ।

[०२०।११-०२०।१२]
तत्र सप्त धातवोऽलोभादिसंप्रयुक्ता कुशलाः ।

[०२०।१२]
लोभादिसंप्रयुक्ता अकुशलाः ।
अन्ये अव्याकृताः ।

[०२०।१२-०२०।१३]
धर्मधातुरलोभादिस्वभावसंप्रयुक्तसमुत्थः प्रतिसंख्यानिरोधश्च कुशलः ।

[०२०।१३-०२०।१४]
लोभादिस्वभावसंप्रयुक्तसमुत्थोऽकुशलः

[०२०।१४]
अन्योऽव्याकृतः ।

[०२०।१४-०२०।१५]
रूपशब्दधातू कुशलाकुशलचित्तसमुट्थौ कुशलाकुशलौ कायवाग्विज्ञप्तिसंगृहीतौ ।

[०२०।१५]
तदन्याव्याकृतौ ।
उक्तः कुशलादिभावः ।

[०२०।१६]
एषामष्टादशधातूनां कति कामधात्वाप्ताः कति रूपधात्वाप्ताः ।

[०२०।१७]
कामधात्वाप्ताः सर्वे

[०२०।१८]
आप्ता अवियुक्ताः कामधातुप्रतिसंयुक्ता इत्यर्थः ।

[०२०।१९]
रुपे चतुर्दश ।

[०२०।२०]
रूपधातौ चतुर्दश धातवः ।

[०२०।२१]
विना गन्धरसघ्राणजिह्वाविज्ञानधातुभिः ॥ १.३० ॥

[०२०।२२]
तत्र हि गन्धरसौ न स्तः ।

[०२०।२२-०२०।२३]
तयोः कवडीकाराहारत्वात्तद्द्वीतरागाणां च तत्रोपपत्तेः ।

[०२०।२३]
ततो घ्राणजिह्वाविज्ञाने अपि न स्तः ।

[०२०।२३-०२०।२४]
आलम्बनाभावात् ।

[०२०।२४]
एवं तर्हि स्प्रष्टव्यधातोरपि तत्रभावप्रसङ्गः ।
कवडीकाराहारत्वात् ।

[०२०।२५]
यो नाहारस्वभावः स तत्रास्ति ।
गन्धरसयोरप्येष प्रसङ्गः ।

[०२०।२५-०२०।२६]
नास्ति विनाऽभ्यवहारेण गन्धरसयोः परिभोगः ।

[०२०।२६-०२१।०१]
अस्ति तु स्प्रष्टव्यस्येन्द्रियाश्रयाधारप्रावरणभावेन ।

[०२१।०१-०२१।०२]
तस्मादभ्यवहारवीतरागाणां गन्धरसौ तत्र निष्प्रयोजनौ न तु स्प्रष्टव्यम् ।

[०२१।०२]
अन्ये पुनराहुः ।

[०२१।०२-०२१।०३]
ध्यानसमापत्तिसनिश्रयेणेह रूपाणि संदृश्यन्ते शब्दाश्च श्रूयन्ते ।

[०२१।०३]
प्रस्रब्धिसहगतेन स्प्रष्टव्य विशेषेण च कायोऽनुगृह्यते ।

[०२१।०३-०२१।०४]
अत एषामेव त्रयाणां ध्यानोपपत्तौ संभवो न गन्धरसयोरिति ।

[०२१।०४]
एवं तर्हि घ्राणजिह्वेन्द्रिययोरभावप्रसङ्गो निष्प्रयोजनत्वात् ।

[०२१।०५]
अस्ति प्रयोजनम् ।

[०२१।०५-०२१।०६]
ताभ्यां हि विनाऽ श्रयशोभैव न स्यादिति व्यवहार्श्च ।

[०२१।०६-०२१।०७]
यद्येतत्प्रयोजनमधिष्ठानमेवास्तु शोभार्थं वचनार्थं च मा भूदिन्द्रियम् ।

[०२१।०७]
नानिन्द्रियमधिष्ठानं संभवति ।
पुरुषेन्द्रियाधिष्ठानवत् ।

[०२१।०७-०२१।०८]
युक्तस्तदसंभवो निष्प्रयोजनत्वात् ।

[०२१।०८-०२१।०९]
घ्राणजिह्वाधिष्ठानं तु सप्रयोजनम्

[०२१।०९]
अतोऽस्य विनाऽपीन्द्रियेण युक्तः संभवः ।

[०२१।०९-०२१।१०]
निःप्रयोजनाऽपीन्द्रियाभिनिर्वृत्तिर्भवति ।

[०२१।१०]
यथा गर्भे नियतमृत्यूनाम् ।
स्यान्नाम निःप्रयोजना न तु निर्हेतुका ।

[०२१।११]
कश्च हेतुरिन्द्रियोत्पत्तेः ।
इन्दरियसतृष्णस्य कर्मविशेषः ।

[०२१।११-०२१।१२]
यश्च विषयाद्वितृष्णः स नियतमिन्द्रियादपीति ।

[०२१।१२]
न तद्विषयवीतरागाणां घ्राणजिह्वेन्द्रिये संभवितुमर्हतः ।

[०२१।१३]
पुरुषेन्द्रैयमपि वा किं न निवर्त्तते ।
अशोभाकरत्वात् ।

[०२१।१३-०२१।१४]
कोशगतवस्तिगुह्यानां किं न शोभेत ।

[०२१।१४]
न च प्रयोजनवशादुत्पत्तिः ।
किं तर्हि ।

[०२१।१४-०२१।१५]
कारणवशादित्यशोभाकरस्यापि स्यादेव सति हेतावुत्पत्तिः ।

[०२१।१५]
सूत्रं तर्हि विरुध्यते ।

[०२१।१५-०२१।१६]
“अविकला अहीनेन्दरिया” इति ।

[०२१।१६]
यानि तत्रेन्द्रियाणि तैरविकला अहीनेन्द्रिया इति कोऽत्र विरोधः ।

[०२१।१६-०२१।१७]
इतरथा हि पुरुशेन्द्रियस्यापि स्यात्प्रसङ्गः ।

[०२१।१७]
एवं तुवर्णयन्ति ।

[०२१।१७-०२१।१८]
स्त एव तत्र घ्राणजिव्हेन्द्रिये न तु गन्धरसौ ।

[०२१।१८]
आत्मभावमुखेन हि षडायतने तृष्णासमुदाचारो न विषयमुखेन ।

[०२१।१९]
पुरुषेन्द्रिये तु मैथुनस्पर्शमुखेनेति ।
तस्मात्सिद्धमेतद्रूपधात्वाप्ताश्चतुर्दश धातव इति ।

[०२१।२०]
आरूप्याप्ता मनोधर्ममनोविज्ञानधातवः ।

[०२१।२१-०२१।२२]
रूपवीतरागाणां तत्रोपपत्तिरतोऽत्र दश रूपस्वभावा धातवस्तदाश्र्रयालम्बनाश्च पञ्च विज्ञानधातावो न संभवन्ति ॥

[०२१।२३]
कति सास्रवाः कत्यनास्रवाः ।
य एते मनोधर्ममनोविज्ञानधातव उक्ताः

[०२१।२४]
सास्रवानास्रवा एते त्रयः

[०२१।२५]
ये मार्गसत्यासंस्कृतसंघृहीतास्तेऽनास्रवा अन्ये सास्रवाः ।

[०२१।२६]
शेषास्तु सास्रवाः ॥ १.३१ ॥

[०२२।०१]
पञ्चदश धातवः शेषास्त्वेकान्तसास्रवाः ॥

[०२२।०२]
कति सवितर्काः सविचाराः कत्यवितर्का विचारमात्राः कत्यवितर्का अविचाराः ।

[०२२।०३]
सवितर्कविचारा हि पञ्च विज्ञानधातवः ।

[०२२।०४]
नित्यमेते वितर्कविचाराभ्यां संप्रयुक्ताः ।
अवधारणार्थो हिशब्दः ।

[०२२।०५]
अन्त्यास्त्रयस्त्रिप्रकाराः

[०२२।०६]
मनोधातुर्धर्मधातुर्मनोविज्ञानधातुश्चान्त्याः
एते त्रयस्त्रिप्रकाराः ।

[०२२।०६-०२२।०८]
तत्र मनोधातुर्मनोविज्ञानधातुः संप्रयुक्तश्च धरमधातुरन्यत्र वितर्कविचाराभ्यां कामधातौ प्रथमे च ध्याने सवितर्काः सविचाराः ।

[०२२।०८]
ध्यानान्तरेऽवितर्का विचारमात्राः ।

[०२२।०८-०२२।०९]
द्वितीयाद्ध्यानात्प्रभृत्याभवाग्रादवितर्का अविचाराः ।

[०२२।०९-०२२।१०]
सर्वश्चासंप्रयुक्तो धर्मधातुर्ध्यानातरे अच विचारः ।

[०२२।१०-०२२।११]
वितर्कस्तू नित्यमविअतर्को विचारमात्रो द्वितीयवितर्काभावात्विचारसंप्रयोगाच्च ।

[०२२।११]
कामधातौ प्रथमे ध्याने विचार एषु त्रिप्रकारेषु नान्तर्भवति ।

[०२२।११-०२२।१२]
स कथं वक्तव्यः ।

[०२२।१२]
अविचारो वितर्कमातरः ।
द्वितीयविचाराभावात्वितर्कसंप्रयोगाच्च ।

[०२२।१३]
अत एवोच्यते “स्युः सवितर्कसविचारायां भूमौ धर्माश्चतुःप्रकाराः ।

[०२२।१४]
सवितर्काः सविचारा विचारवितर्कवर्ज्याः संप्रयुक्ताः ।

[०२२।१४-०२२।१५]
अवितर्को विचारमात्रो वितर्कः ।

[०२२।१५]
अवितर्का अविचारा असंप्रयुक्ताः ।
अविचारो वितर्कमात्रो विचार” इति ।

[०२२।१६]
शेषा उभयवर्जिताः ॥ १.३२ ॥

[०२२।१७]
दश रुपिणो धातवः शेषा नित्यमवितर्का अविचारा असंप्रयोगित्वात् ॥

[०२२।१८]
यदि पञ्च विज्ञानकायाः सवितर्काः सविचाराः कथमविकल्पका इत्युच्यन्ते ।

[०२२।१९]
निरूपणानुस्मरणविकल्पेनाविकल्पकाः ।

[०२२।२०]
त्रिविधः किल विकल्पः ।
स्वभावाभिनिरूपणानुस्मरणविकल्पः ।

[०२२।२०-०२२।२१]
तदेषां स्वभावविकल्पोऽस्ति ।

[०२२।२१]
नेतरौ ।
तस्मादविकल्पका इत्युच्यन्ते ।

[०२२।२१-०२२।२२]
यथा एकपादकोऽश्वोऽपादक इति ।

[०२२।२२]
तत्र स्वभावविकल्पो वितर्कः ।
स चैत्तेषु पश्चान्निर्देक्ष्यते ।

[०२२।२२-०२२।२३]
इतरौ पुनः किंस्वभावौ ।

[०२२।२३]
यथाक्रमं

[०२२।२४]
तौ प्रज्ञा मानसी व्यग्रा स्मृतिः सर्वैव मानसी ॥ १.३३ ॥

[०२२।२५]
मनोविज्ञानसंप्रयुक्ता प्रज्ञा मानसीत्युच्यते ।
असमाहिता व्यग्रेत्युच्यते ।

[०२२।२५-०२२।२६]
सा ह्यभिनिरूपणाविकल्पः ।

[०२२।२६]
मानस्येव सर्वा स्मृतिः समाहिता चासमाहिता चानुस्मरणविकल्पः ।

[०२२।२७]
कति सालम्बनाः कत्यनालम्बनाः ।

[०२३।०१]
सप्त सालम्बनाश्चित्तधातवः

[०२३।०२-०२३।०३]
चक्षुःश्रोत्रघ्राणजिह्वाकायमनोविज्ञानधातवो मनोधातुश्च एते सप्त चित्तधातवः सालम्बना विषयग्रहणात् ।

[०२३।०४-०२१।०४]
अर्धं च धर्मतः ।

[०२३।०५]
सालम्बनं यच्चैतसिकस्वभावम् ।

[०२३।०५-०२३।०६]
शेषा दश रूपिणो धातवो धर्मधातुप्रदेशश्चासंप्रयुक्तकोऽनालम्बना इतिसिद्धम् ।

[०२३।०७]
कत्युपात्ताः कत्यनुपात्ताः ।

[०२३।०८]
नवानुपात्ताः ।

[०२३।०९]
कतमे नव ।
ये सप्त सालम्बना उक्ताः अष्टमष्यार्धेन सार्धम् ।

[०२३।१०]
ते चाष्टौ शब्दश्च

[०२३।११]
इमे ते नवानुपात्ताः ।
सप्त चित्तधातवो धर्मधातुः शब्दधातुश्च ।

[०२३।१२]
अन्ये नव द्विधा ॥ १.३४ ॥

[०२३।१३-०१३।१३]
उपात्ता अनुपात्ताश्च ।

[०२३।१३]
तत्र चक्षुःश्रोत्रघ्राणजिह्वाकायाः प्रत्युत्पन्ना उपात्ताः ।

[०२३।१४]
अतीतानागता अनुपात्ताः ।

[०२३।१४-०२३।१५]
रूपगन्धरसस्प्रष्टव्यधातवः प्रत्युत्पन्ना इन्द्रियाविनिर्भागिण उपात्ताः ।

[०२३।१५-०२३।१६]
अन्येऽनुपात्तास्तद्यथा मूलवर्जेषु केशरोमनखदन्तेषु विण्मूत्रखेटसिंघाणकशेणितादिषु भूम्युदकादिषु च ।

[०२३।१६]
उपात्तमिति कोऽर्थः ।

[०२३।१६-०२३।१७]
यच्चित्तचैत्तैरधिष्ठानभावेनोपिअगृहीतमनुग्रहोपघाताभ्यामन्योन्यानुविधानात् ।

[०२३।१७]
यल्लोके सचेतनमित्युच्यते ।

[०२३।१८]
कति धातवो भूतस्वभावाः कति भौतिकाः ।

[०२३।१९]
स्प्रष्टव्यं द्विविधं

[०२३।२०]
भूतानि भौतिकं च ।
तत्र भूतानि चत्वारि ।
भौतिकं श्लक्ष्णत्वादि सप्तविधम् ।

[०२३।२१]
भूतेषु भवत्वात् ।

[०२३।२२]
शेषा रूपिणो नव भौतिकाः ।

[०२३।२३]
पञ्चेन्द्रियधातवश्च चत्वारो विषयाः ।
एते नव धातवो भौतिका एव ।

[०२३।२४]
धर्मधात्वेकदेशश्च

[०२३।२५]
अविज्ञप्तिसंज्ञको भौतिकः ।

[०२३।२५-०२४।०१]
शेषाः चित्तधातवो धर्मधातुश्चाविज्ञप्तिवर्ज्यो नोभयथा ।

[०२४।०१-०२३।०१]
“भूतमात्रं दशायतनानी”ति भदन्त्ब्दुद्धदेवः ।

[०२४।०१-०२४।०२]
तच्च नैवं भूतानां चतुष्ट्व खक्खटादिलक्षणावधारणात्सूत्रे ।

[०२४।०२]
तेषां स्प्रष्टव्यत्वात् ।

[०२४।०२-०२४।०३]
न हि काठिन्यादीनि चक्षुरादिभिर्गृह्यन्ते नापि वर्णादयः कायेन्द्रियेण ।

[०२४।०३-०२४।०५]
उक्तं च सूत्रे “चक्षुर्भिक्षो आध्यात्मिकमायतनं चत्वारि महाभूतान्युपादाय रूपप्रसादो अरुप्यनिदर्शनं सप्रतैघमेवं यावत्कायः

[०२४।०५-०२४।०६]
रूपाणि भिक्षो बाह्यमायतनं चत्वारि महाभूतान्युपादायरुपि सनिदर्शनं सप्रतिघम् ।

[०२४।०६-०२४।०७]
शब्दो भिक्षो बाह्यमायतनं चत्वारि महाभूतान्युपादाय रुप्यनिदर्शनं सप्रतिघम् ।

[०२४।०७]
एवं गन्धरसाः ।

[०२४।०७-०२४।०८]
स्प्रष्टव्यानि भिक्षो बाह्यमायतनं चत्वारि महाभूतानि चत्वारि महाभूतान्युपादाय रूप्यनिदर्शनं सप्रतिघमि”ति ।

[०२४।०९]
स्प्रष्ट्र्व्यायतनिकदेशेनैव भूतानां संग्रहाच्छेषं न भूतानीति स्पष्टमादर्शितम् ।

[०२४।०९-०२४।१०]
यत्तर्हि सूत्रे उक्तं “यच्चक्षुषि मंसपिण्डे खक्खटं खरगतमि”ति

[०२४।१०-०२४।११]
तेनाविनिर्भदिवर्त्तिनो मंसपिण्ड्स्यैष उपदेशः ।

[०२४।११-०२४।१२]
षड्धातुरयं भिक्षो पुरुष”इति गर्भवक्रान्तौ मौलसत्त्वद्रव्यसंदर्शनार्थम् ।

[०२४।१२]
पुनः षट्स्पर्श्यतनवचनाच्चैत्ताभावप्रसङ्गाच्च ।

[०२४।१२-०२४।१३]
न च युक्तं चित्तमेव चैत्ता इत्यभ्युपेतुम् ।

[०२४।१३-०२४।१४]
“संज्ञा च वेदना च चैतसिक एष धर्मश्चित्तान्वयाच्चित्तनिश्रितऽ इति सूत्रे वचनात्सरागचित्तादि वचनाच्च ।

[०२४।१५]
तस्माच्यथोक्तं धातूनं भूतभौतिकत्वम् ।

[०२४।१६]
कति संचिताः कत्यसंचिताः ।

[०२४।१७]
संचिता दश रूपिणः ॥ १.३५ ॥

[०२४।१८]
पञ्चेन्द्रियधातवः पञ्च विषयाः संचिताः ।

[०२४।१८-०२४।१९]
परमाणुसंघातत्वात्शेषा न संचिता इति सिद्धं भवति ॥

[०२४।२०-०२४।२१]
अष्टादशानं धातूनां कश्छीनत्ति कशिचिआद्यते को दहति को दह्यते कस्तुलयति कस्तुल्यते ।

[०२४।२२]
छिनत्ति च्छिद्यते चैव बाह्यं धातुए चतुष्टयम् ।

[०२४।२३]
रूपगन्धरसस्प्रष्टव्याख्यं परशुदार्वादिसंज्ञकम् ।
छेदो नाम क एष धर्मः ।

[०२४।२३-०२४।२४]
संबन्धोत्पादिनः संघातस्रोतसो विभक्तोत्पादनम् ।

[०२४।२४]
न कायेन्द्रियादीनि च्छिद्यन्ते ।

[०२४।२४-०२४।२५]
निरवशेषाङ्गच्छेदे तदद्वैधीकरणात् ।

[०२४।२५]
न हीन्द्रियाणि द्विधा भवन्ति ।

[०२४।२५-०२४।२६]
छिन्नस्याङ्गस्य निरिन्द्रियत्वात् ।

[०२४।२६]
न चापि च्छिन्दन्ति ।
मणिप्रभावदन्धत्वात् ।

[०२४।२६-०२४।२७]
यथा च्छिनत्ती च्छियते चैव बाह्यं धातुचतुष्टयम् ।

[०२५।०१]
दह्यते तुलयत्येवं

[०२५।०२]
तदेव दह्यते तदेव तुलयति ।
नेन्द्रियाण्यच्छत्वान्मणिप्रभावत् ।
न शब्द उछेदित्वात् ।

[०२५।०३]
विवादो दग्धृतुल्ययोः ॥ १.३६ ॥

[०२५।०४]
केचिदाहुः तदेव धातुचतुष्टयं दाहकं तुल्यं च

[०२५।०४-०२५।०५]
केचिदाहुस्तेजोधातुरेव दग्धा गुरुत्वमेव च तुल्यमिति ।

[०२५।०६-०२५।०७]
कति विपाकजाः धातवः कत्यौपचयिकाः कति नैह्ष्यन्दिकाः कति द्रवयुक्ताः कति क्षणिकाः ।

[०२५।०७]
आह ।

[०२५।०८]
विपाकजौपचयिकाः पञ्चाध्यात्मम् ।

[०२५।०९-०२५।१०]
अध्यात्मं तावत्पञ्च धातवः चक्षुरादयो विपाकजाश्चौपचयिकाश्च ।

[०२५।१०]
नैःष्यन्दिका न सन्ति ।
तद्व्यतिरिक्तनिष्यन्दाभावात् ।

[०२५।१०-०२५।११]
तत्र विपाकहेतोर्जाताः विपाकजाः ।

[०२५।११]
मध्यपदलोपात्गोरथवत् ।

[०२५।११-०२५।१२]
फलकालप्राप्तं वा कर्म विपाक इत्युच्यते ।

[०२५।१२]
विपच्यत इति कृत्वा ।
तस्माज्जाता विपाकजाः ।

[०२५।१२-०२५।१३]
फलं तु विपक्तिरेवेति विपाकः ।

[०२५।१३]
भवतु फलहेतौ फलोपचारो यथा फले हेतूपचारः ।

[०२५।१३-०२५।१४]
“षडिमानि स्पर्शायतनानि पौराणं कर्म वेदितव्यम्”इति ।

[०२५।१४-०२५।१५]
आहारसंस्कारस्वप्नसमाधिविशेषैरुपचिता औपचयिकाः ।

[०२५।१५]
ब्रह्ंचर्येण चेत्येके ।
अनुपघातमात्रं तु तेन स्यान्नोपचयः ।

[०२५।१५-०२५।१६]
विपाकसन्तानस्योपचयसन्तानः प्रतिप्राकार इवारक्षा ।

[०२५।१६-०२५।१७]
शब्द औपचयिको नैःष्यन्दिकश्चास्ति ।

[०२५।१८]
विपाकजः ।

[०२५।१९]
न शब्दः

[०२५।२०]
किं कारणम् ।
ईहातः प्रवृत्तेः ।

[०२५।२०-०२५।२१]
यत्तर्हि प्रज्ञप्तिशास्त्रे उक्तं “पारुष्यविरतेः सुभावितत्वाद्ब्रह्मस्वरता महापुरुषलक्षणं निर्वर्त्त इति ।

[०२५।२१]
तृतीयाऽसौ परंपरेत्येके ।

[०२५।२२]
कर्मभ्यो हि भूतानि भूतेभ्यः शब्दः इति ।
पञ्चम्यसौ परंपरेत्यपरे ।

[०२५।२२-०२५।२४]
कर्मभ्यो हि विपाकजानि महाभूतानि तेभ्यश्चौपचयिकानि तेभ्यो नैःष्यन्दिकानि तेभ्यः शब्द इति ।

[०२५।२४-०२५।२५]
एवं तर्हि शाही हिक्यपि वेदना कर्मजभूतसंभूतत्वान्न विपाकः प्रप्नोति ।

[०२५।२५]
यदि शब्दवद्युक्तिविरोधः स्यात् ।

[०२५।२६]
अप्रतिघा अष्टौ नैःष्यन्दिकविपोआकजाः ॥ १.३७ ॥

[०२५।२७]
कतमेऽष्टौ ।
सप्त चित्तधातवो धर्मधातुश्च ।
नैःष्यन्दिकाः सभागसर्वत्रगहेतुजनिताः ।

[०२६।०१]
विपाकजा विपाकहेतुजनिताः ।
औपचयिका न सन्त्यप्रतिघानां सञाभावात् ।

[०२६।०२]
त्रिधाऽन्ये

[०२६।०३]
अन्ये चत्वारः शेषा रूपरसगन्धस्प्रष्टव्यधातवः ।

[०२६।०३-०२६।०४]
ते विपाकजा अप्यौपचयिका अपि नैःष्यन्द्रिका अपि ।

[०२६।०५]
द्रव्यवानेकः

[०२६।०६]
असंस्कृतं हि सारत्वाद्द्रव्यम् ।
तच्च धर्मधातावस्त्यतो धर्मधातुरेको द्रव्ययुक्तः ।

[०२६।०७]
क्षणिकाः पश्चिमास्त्रयः ।

[०२६।०८]
मनोधातुर्धर्मधातुर्मनोविज्ञानधातुश्च पाठक्रमेण पश्चिमाः ।

[०२६।०८-०२६।०९]
ते प्रथमानास्रवे दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिकलापे क्षणमेकमनैःष्यन्दिका भवन्त्यतः क्षणिका इत्युच्यन्ते ।

[०२६।०९-०२६।१०]
अन्यसंभूतसंस्कृतो नास्ति कश्चिदनैःष्यन्दिकः ।

[०२६।१०-०२६।११]
तत्र दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिसंप्रयुक्तं चित्तं मनोधातुर्मनोविज्ञानधातुश्च ।

[०२६।११]
शेषास्तत्सहभुवो धर्मधातुः ॥

[०२६।१२-०२५।१२]
इदं विचार्यते ।

[०२६।१२-०२६।१३]
यश्चक्षुर्धातुनाऽसमन्वागतः समन्वागमं प्रतिलभते चक्षुर्विज्ञानधातुनाऽपि सः ।

[०२६।१३]
यो वा चक्षुर्विज्ञानधातुना चक्षुर्धातुनाऽपि सः ।
आह ।

[०२६।१४]
चक्षुर्विज्ञानधात्वोः स्यात्पृथक्लाभः सहापि च ॥ १.३८ ॥

[०२६।१५]
पृथक्तावत्स्याच्चक्षुर्धातुना न चक्षुर्विज्ञानधातुना ।

[०२६।१५-०२६।१६]
कामधातौ क्रमेण चक्षुरिन्द्रियं प्रतिलभमानः ।

[०२६।१६]
आरुप्यधातुच्युतश्च द्वितीयादिषु ध्यानेषूपपद्यमानः ।

[०२६।१६-०२६।१७]
स्याच्चक्षुर्विज्ञानधातुना न चक्षुर्धातुना ।

[०२६।१७-०२६।१८]
द्वितीयादिध्यानोपपन्नश्चक्षुर्विज्ञान संमुखीकुर्वाणस्तत्प्रच्युतश्चाधस्तादुपपद्यमानः ।

[०२६।१८-०२६।१९]
सहापि स्यादुभयेन समन्वागमं प्रतिलभते ।

[०२६।१९]
आरूप्यधातुच्युतः कामधातौ ब्रह्मलोके चोपपद्यमानः ।
नोभयेन ।

[०२६।२०]
एतानाकारान् स्थापयित्वा ।
यश्चक्षुर्धातुना समन्वागतश्चक्षुर्विज्ञानधातुनाऽपि सः ।

[०२६।२१]
चतुष्कोटिकः ।
प्रथमा कोटिर्द्वितीयादिषु ध्यानेषूपपन्नश्चक्षुर्विज्ञानासंमुखीकुर्वाणः ।

[०२६।२२]
द्वितीया कामधातावलब्धविहीन चक्षुः ।

[०२६।२२-०२६।२३]
तृतीया कामधातौ लब्धाविहीनचक्षुः प्रथमध्यानोपपन्नो द्वितीयादिध्यानोपपन्नश्च पश्यन् ।

[०२६।२३-०२६।२४]
चतुऋथ्येतानाकारान् स्थापयित्वा ।

[०२६।२४-०२६।२५]
एवं चक्षुर्धातुरूपधात्वोश्चक्षुर्विज्ञानरूपधात्वोश्च प्रतिलम्भसमन्वागमौ यथायोगमभ्यूहितव्यौ ।

[०२६।२५]
एतस्य प्रसङ्गस्य समुच्चयार्थश्चशब्दः सहापि च इति ।

[०२७।०१]
कत्याध्यात्मिका धातवः कति बाह्याः ।

[०२७।०२]
द्वादशाध्यात्मिकाः

[०२७।०३]
कतमे द्वादश ।

[०२७।०४]
हित्वा रूपादन्

[०२७।०५]
षड्विज्ञानानि षडाश्रया इत्येते द्वादश धातव आध्यात्मकाः ।

[०२७।०५-०२७।०६]
रूपादयस्तु षड्विषयधातवो बाह्याः ।

[०२७।०६]
आत्मन्यसति कथमाध्यात्मिकं बाह्यं वा ।

[०२७।०६-०२७।०७]
अहङ्कारसन्निश्रयत्वाच्चित्तमात्मेत्युपचर्यते ।

[०२७।०८]
“आत्मना हि सुदान्तेन स्वर्गं प्राप्नोति पण्डितः”

[०२७।०९-०२६।०९]
इत्युक्तम् ।

[०२७।०९]
चित्तस्य चान्यत्र दमनमुक्तं भगवता ।

[०२७।१०]
“चित्तस्य दमनं साधु चित्तं दान्तं सुखावहम्” इति ।

[०२७।११]
अत आत्मभूतस्य चित्तस्याश्रयभावेन प्रत्यासन्नत्वात् ।

[०२७।११-०२७।१२]
चक्षुरादीनामाध्यात्मिकत्वं रूपादीनां विषयभावाद्बाह्यत्वम् ।

[०२७।१२-०२७।१३]
एवं तर्हि षड्विज्ञानधातव आध्यात्मिका न प्राप्नुवन्ति ।

[०२७।१३]
न ह्येते मनोधातुत्वमप्राप्ताश्चित्तस्याश्रयीभवन्ति ।

[०२७।१३-०२७।१४]
यदा तदा त एव ते भवन्तीति लक्षणं नातिबर्त्तन्ते ।

[०२७।१४-०२७।१५]
अन्यथा हि मनोधातुरतीत एव स्यान्नानागतप्रत्युत्पन्नः ।

[०२७।१५]
इष्यन्ते चाष्टादश धातवस्त्रैयध्विकाः ।

[०२७।१५-०२७।१६]
यदि चानागतप्रत्युत्पन्नस्य विज्ञानस्य मनोधातुलक्षणं न स्याततीतेऽप्यध्वनि मनोधातुर्न व्यवस्थाप्येत ।

[०२७।१७]
नहि लक्षणस्याध्वसु व्यभिचारोऽस्तीति ॥

[०२७।१८]
कति धातवः सभागाः कति तत्सभागाः ।
एकान्तेन तावत्
[०२७।१९]
धर्मसंज्ञकः ।

[०२७।२०]
सभागः

[०२७।२१-०२७।२२]
यो हि विषयो यस्य विज्ञानस्य नियतो यदि तत्र तद्विज्ञानमुत्पन्तं भवत्युत्पत्तिधर्मि वा एवं स विषयः सभाग इत्युच्यते ।

[०२७।२२-०२७।२३]
न च सोऽस्ति कश्चिद्धर्मधातुर्यत्र नानन्तं मनोविज्ञानमुत्पन्नमुत्पत्स्यते वा ।

[०२७।२३-०२७।२४]
तथा हि सर्वार्यपुद्गलानामिदं चित्तमवश्यमुत्पद्यते “सर्वधर्मा अनात्मान” इति ।

[०२७।१४-०२७।२५]
तस्य च स्वभावसहभूनिर्मुक्ताः सर्वधर्मा आलम्बनम् ।

[०२७।२५-०२७।२६]
स पुनश्चित्तक्षणोऽन्यस्य चित्तक्षणस्यालम्बनमिति द्वयोः क्षणयोः सर्वधर्मा ह्यालम्बनं भवन्ति ।

[०२७।२६]
तस्माद्धर्मधातुअर्नित्यं सभागः ।

[०२७।२७]
तत्सभागाश्च शेषाः

[०२७।२८]
सभागश्चेति चशब्दः ।
कोऽयं तत्सभागो नाम ।

[०२८।०१]
यो न स्वकर्मकृत् ॥ १.३९ ॥

[०२८।०२]
उक्तं भवति यः स्वकर्मकृत्स सभाग इति ।

[०२८।०२-०२८।०३]
तत्र येन चक्षुषा रूपाण्यपश्यत्पश्यति द्रक्ष्यति वा तदुच्यते सभागमचक्षुः ।

[०२८।०३-०२८।०४]
एवं यावन्मनः स्वेन विषयकारित्रेण वक्तव्यम् ।

[०२८।०४]
तत्सभागं चक्षुः काश्मीराणां चतुर्विधम् ।

[०२८।०४-०२८।०५]
यद्दृष्ट्वा रूपाणि निअरुद्धं निरुध्यते निरोत्स्यते वा यच्चानुत्पत्तिधर्मि ।

[०२८।०५-०२८।०६]
पाश्चात्त्यानां पुनः पञ्चविधम् ।

[०२८।०६]
तदेवानुत्पत्तिधर्मि द्विधा कृत्वा विज्ञानसमायुक्तं चासमायुस्क्तं च ।

[०२८।०७]
एवं यावत्कायो वेदितव्यः ।
मनस्त्वनुत्पत्तिधर्मकमेव तत्सभागम् ।

[०२८।०७-०२८।०८]
रूपाणि च यानि चक्षुषाऽपशायत्पश्यति द्रक्ष्यति वा तानि सभागानि ।

[०२८।०८]
तत्सभागानि चतुर्विधानि ।

[०२८।०९]
यान्यदृष्टान्येव निरुद्धानि निरुध्यन्ते निरुत्स्यन्ते वा यानि चानुत्पत्तिधर्मीणि ।

[०२८।०९-०२८।१०]
एवं यावत्स्प्रष्टव्यानि ।

[०२८।१०]
स्वेन्द्रियकारित्रेण सभागतत्सभागानि वेदितव्यानि ।

[०२८।१०-०२८।११]
यदेकस्य चक्षुः सभागं तत्सर्वेषाम् ।

[०२८।११]
एवं तत्सभागमपि ।

[०२८।११०-०२८११]
तथ यावन्मनः ।

[०२८।११-०२८।१२]
रूपं तु यः पश्यति तस्य सभागं यो न पश्यति तस्य तत्सभागम् ।

[०२८।१२]
किं कारणम् ।

[०२८।१२-०२८।१३]
अस्ति हि संभवो यद्रूपमेकः पश्यति तद्धवोऽपि पश्येयुर्यथा चन्द्रनट्मल्लप्रेक्षासु ।

[०२८।१३-०२८।१४]
नतु संभवोऽस्ति यदेकेन चक्षुषा द्वौ पश्येताम् ।

[०२८।१४]
अतोऽस्यासाधारणत्वादेकसन्तानवशेन व्यवस्थानम् ।

[०२८।१५]
रूपस्य तु साधारणत्वातनेकसन्तानवशेन ।

[०२८।१५-०२८।१६]
यथा रौपमेवं शब्दगन्धरसस्प्रष्टव्यधातवो वेदितव्याः ।

[०२८।१६]
भवतु शब्द एवम् ।

[०२८।१६-०२८।१८]
गन्धादयस्तु य एकेन गृह्यन्ते न तेऽन्येन प्राप्तगृहणादित्यसाधारणत्वादेषां चक्षुरादिवदतिदेशो न्याय्यः ।

[०२८।१८]
अस्त्येतदेवमपि त्वेशामपि संभवं प्रति साधारणत्वम् ।

[०२८।१८-०२८।१९]
अस्ति ह्येष संभवो य एव गन्धादय एकस्य घ्राणादिविज्ञानमुत्पादयेयुस्त एवान्येषामपि ।

[०२८।२०]
न त्वेवं चक्षुरादयः ।
तस्मान्देषां रूपादिवदतिदेशः ।

[०२८।२०-०२८।२१]
चक्षुर्विज्ञानादीनां सभागतत्सभागत्वमुत्पत्त्यनुत्पत्तिधर्मित्वाद्यथा मनोधातोः ।

[०२८।२२]
सभाग इति कोऽर्थः ।

[०२८।२२-०२८।२३]
इन्द्रियविषयविज्ञानानामन्योन्यभजनं कारित्रभजनं वा भागः ।

[०२८।२३]
स एषामस्तीति सभागः ।
स्पर्शसमानकार्यत्वाद्वा ।

[०२८।२३-०२८।२४]
ये पुनरसभागास्ते तेषा सभागानां जातिसामान्येन सभागत्वात्तत्सभागाः ।

[०२८।२५]
कति धातवो दर्शनहेयाः कति भावनाहेयाः कत्यहेयाः ।
रूपिणस्तावत्

[०२८।२६]
दश भावनया हेयाः पञ्च च

[०२८।२७]
विज्ञानधातवः ।

[०२८।२८]
अन्त्यास्त्रयस्त्रिधा ।

[०२८।२९]
मनोधातुर्धर्मधातुर्मनोविज्ञानधातुश्च ।
एते त्रयो धातवः पाठानुपूर्व्याऽन्त्यास्त्रिप्रकाराः ।

[०२९।०१]
अष्टाशीत्यनुशयाः तत्सहभुवस्तत्प्रप्तयशाच सानुचरा दऋशनहेयाः ।

[०२९।०१-०२९।०२]
शेषाः सास्रवा भावनाहेयाः ।

[०२९।०२]
अनास्रवा अहेयाः ।

[०२९।०२-०२९।०३]
ननु चान्यदपि दर्शनप्रहातव्यमस्ति पृथग्जनत्वमापायिकं च कायवाक्कर्म ।

[०२९।०३-०२९।०४]
आर्यमार्गविरोधित्वात्न तद्दऋशनप्रहातव्यम् ।

[०२९।०४]
एष हि संक्षेपः ।

[०२९।०५]
न दृष्टिहेयमक्लिष्टं न रूपं नाप्यडड्त्ःजं

[०२९।०६]
नास्ति किञ्चिदक्लिष्टं दर्शनप्रहातव्यं नापि रूपम् ।

[०२९।०६-०२९।०७]
अक्लिष्टव्याकृतं च पृथग्जनत्वम् ।

[०२९।०७]
समुच्छिन्नकुशलमूलवीतरागाणामपि तत्समन्वामत्रूपं कायवाक्कर्म ।

[०२९।०८]
तस्मान्न दर्शनप्रहातव्यम् ।

[०२९।०८-०२९।०९]
सत्येष्व विप्रतिपत्तेर्दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तौ प्र्थग्जनत्वप्रसङ्गाच्च ।

[०२९।१०]
नाप्यषष्टजम् ॥ १.४० ॥

[०२९।११]
षष्ठमुच्यते मन आयतनम् ।

[०२९।११-०२९।१२]
तस्मादन्यत्र जातमषष्ठजं पञ्चेन्द्रियजं च यत्तदपि नास्ति दर्श्नप्रहातव्यम् ॥

[०२९।१३]
अष्टादशानां धातूनां कति दृष्टिः कति न दृष्टिः ।

[०२९।१४]
चक्षुश्च धर्मधातोश्च प्रदेशु दृष्टिः

[०२९।१५]
कतमः स इत्याह

[०२९।१६]
अष्टधा ।

[०२९।१७-०२९।१८]
पञ्च सत्कायदृष्ट्यादिका दृष्टयः लौकिकी सम्यग्दृष्टिः शैङ्क्षी दृष्टिरशैक्षी दृष्टिरित्ययमष्टप्रकारो धर्मधातुर्दृष्टि रव्रशिष्टो न दृष्टिः ।
तत्र सत्कायदृष्ट्यादीनामनुशायनिर्देशे निर्द्देशः प्राप्तकालो भविष्यति ।

[०२९।१९-०२९।२०]
लौकिकी पुनः सम्यग्दृष्टिर्मनोविज्ञानसंप्रयुक्ता कुशलसास्रवा प्रज्ञा ।

[०२९।२०-०२९।२१]
शैक्षस्यनास्रवा दृष्टिः षैक्षी अशैक्षस्य अक्शैक्षी ।

[०२९।२१-०२९।२२]
समेघामेघरत्रिन्दिवरूपदर्शनवत्क्लिष्टाक्लिष्टलौकिकीशैक्ष्यशैक्षीभिर्दृष्टिभिर्धर्मदर्शनम् ।

[०२९।२२]
अथ कस्माल्लौदिकी सम्यग्दृष्टिर्मनोविज्ञानसंप्रयुक्तैवोच्यते ।

[०२९।२३]
यस्मात् ।

[०२९।२४]
पञ्चविज्ञानसहजा धीर्न दृष्टिरतीरणात् ॥ १.४१ ॥

[०२९।२५]
सन्तीरिका हि दृष्टिरुपध्यानप्रवृत्तत्त्वात् ।
न चैवं पञ्चविज्ञानसहाजा प्रज्ञा ।

[०३०।०१]
तस्माद्सौ न दृष्टिः ।
अत एव चान्याऽपि क्लिष्टाऽक्लिष्टा वा प्राज्ञा न दृष्टिः ।

[०३०।०२]
चक्षुरिदानीमसन्तीरकत्वे कथं दृष्टिः ।
रूपालोचनार्थेन ।
यस्मात्

[०३०।०३]
चक्षुः पश्यति रूपाणि

[०३०।०४]
यदि चक्षुः पश्येदन्यविज्ञानसमङ्गिनोऽपि पश्येत् ।
न वै सर्वं चक्षुः पश्यति ।
किं तर्हि ।

[०३०।०५]
सभागं

[०३०।०६]
सविज्ञानकं यदा भवति तदा पश्यत्यन्यदा नेति ।

[०३०।०६-०३०।०७]
एवं तर्हि तदेव चक्षुराश्रितं विज्ञानं पश्यतीत्यस्तु ।

[०३०।०८]
न तदाश्रितम् ।

[०३०।०९]
विज्ञानं

[०३०।१०]
पश्यतीति शस्यमविज्ञातुम् ।
किं कारणम् ।

[०३०।११]
दृश्यते रूपं न किलान्तरितं यतः ॥ १.४२ ॥

[०३०।१२]
यस्मात्किल रूपं कुड्यादिव्यवहितं न दृश्यते ।

[०३०।१२-०३०।१३]
यदि हि विज्ञानं पश्येत्तस्स्याप्रतिघत्वात्कुड्यादिषु प्रतिघातो नास्ति इत्य्वाऋतमपि रूपं पश्येत् ।

[०३०।१३-०३०।१४]
नैव हावृते चक्षुर्विज्ञानमुत्पद्यत इत्यनुत्पन्नं कथं द्रक्ष्यति ।

[०३०।१४]
किं खलु नोत्पद्यते ।

[०३०।१४-०३०।१६]
यस्य तु चक्षुः पश्यति तस्य चक्षुषः सपरतिघत्वाद्व्ययवहिते वृत्त्यभाव इति विज्ञानस्यानुत्पत्ति राश्रयेणैक विषयप्रवृत्तत्वात्युज्यते ।

[०३०।१६-०३०।१७]
किं नु वै चक्षुः प्राप्तविषयं कायेन्द्रियवत्यत आवृतं न पश्येत् ।

[०३०।१७]
सप्रतिघत्वात् ।

[०३०।१७-०३०।१८]
काचाभ्रपटलस्फटिकाम्बुभिश्चान्तरितं कथं दृश्यते ।

[०३०।१८]
सप्रतिघत्वाच्चक्षुष आवृतस्य रूपस्यादर्शनम् ।

[०३०।१९]
किं तर्हि ।

[०३०।१९-०३०।२०]
यत्रालोकस्याप्रतिबन्ध आवृतेऽपि रुपे तत्रोपपद्यत एव चक्षुर्विज्ञानम् ।

[०३०।२०-०३०।२१]
यत्र तु प्रतिबन्धस्तत्र नोत्पद्यत इत्यनुत्पन्नत्वादावृतं नेक्ष्यते ।

[०३०।२१]
यत्तर्हि सूत्र उक्तं “चक्षुषा रूपाणि दृष्ट्वे”ति ।

[०३०।२१-०३०।२२]
तेनाश्रयेणेत्ययमत्राभिसन्धिर्यथा “मनसा धर्मान् विज्ञाये” त्याह ।

[०३०।२२-०३०।२३]
न च मनो धर्मान् विजानाति ।

[०३०।२३]
अतीतत्वात् ।
किं तर्हि ।
मनोविज्ञानम् ।

[०३०।२३-०३०।२४]
आश्रितकर्म वा आश्रयस्योपचर्यते ।

[०३०।२४]
यथा मञ्चाः क्रोशन्तीति ।

[०३०।२४-०३०।२५]
यथा च सूत्र उक्तं “चक्षुर्विज्ञेयानि रूपाणीष्टानि कान्तानि”ति ।

[०३०।२५]
न च तानि चक्षुषा विज्ञायन्ते ।

[०३०।२५-०३०।२७]
उक्तं च सूत्रे “चक्षुर्ब्राह्मण द्वारं यावदेव रूपाणां दर्शनाय” इत्यतो गम्यते चक्षुषा द्वारेण विज्ञानं पश्यतीति ।
श्

[०३०।२७]
दर्शने तत्र द्वाराख्या ।
नह्येतद्युज्यते ।
चक्षुर्दार्शनमरूपाणां दर्श्नायेति ।

[०३१।०१]
यदि विज्ञानं क्पश्यति को विजानाति कश्चानयोर्विशेषः ।

[०३१।०१-०३१।०२]
यदेव हि रूपस्य विज्ञानं तदेवास्य दर्श्नमिति ।

[०३१।०२-०३१।०३]
तद्यथा काचित्प्रज्ञा पश्यतीत्यप्युच्यते प्रजानातीत्यप्येवं किञ्चिद्विज्ञानं पश्यतीत्यप्युच्याते विजानातीत्यपि ।

[०३१।०३]
अन्ये पुनराहुः ।

[०३१।०३-०३१।०४]
“यदि चक्षुः पश्यति कर्तृभूतस्य चक्षुषः काऽन्या दृशिक्रिये”ति वक्तव्यम् ।

[०३१।०४]
तदेतदचोद्यम् ।

[०३१।०४-०३१।०५]
यदि हि विज्ञानं विजानातीतीष्यते ।

[०३१।०५]
न च तत्र कर्तृक्रियाभेदः ।
एवमत्रापि ।

[०३१।०५-०३१।०६]
अपरे पुनर्ब्रुवते ।

[०३१।०६-०३१।०७]
“चक्षुर्विज्ञानं दर्शनं तस्याश्रयभावाच्चक्षुः पश्यतीत्युच्यते ।

[०३१।०७]
यथा नादस्याश्रयभावात्घण्टा नदतीत्युच्यते” इति ।

[०३१।०७-०३१।०८]
ननु चईवं विज्ञानस्याश्रयभावाचक्षुर्विजानातीति प्राप्नोति ।

[०३१।०८]
न प्राप्नोति ।

[०३१।०८-०३१।०९]
तद्विज्ञानं दर्शनमिति रुढं लोके ।

[०३१।०९]
तथा हि तस्मिन्नुत्पन्ने रूपं दृष्टमित्युच्यते न विज्ञातम् ।

[०३१।०९-०३१।१०]
विभाषायामप्युक्तं “चक्षुः संप्रप्तं चक्षुर्विज्ञानानुभूतं दृष्टमित्युच्यत” इति ।

[०३०।१०-०३१।११]
तस्माच्चक्षुः पश्यतीत्येवोच्यते न विजानातीति ।

[०३१।११]
विज्ञानं तु सान्निध्यमात्रेण रूपं विजानातीत्युच्यते ।

[०३१।१२]
यथा सूर्यो दिवसकर इति ।
अत्र सौत्रान्तिका आहुः ।
किमिदमाकाशं खाद्यते ।

[०३१।१३]
चक्षुर्हि प्रतीत्य रूपाणि चोत्पद्यते चक्षुर्विज्ञानम् ।
तत्र कः पश्यति को वा दृश्यते ।

[०३१।१४]
निव्र्यापारं हीदं धर्ममात्रं हेतुफलमात्रं च ।

[०३१।१४-०३१।१५]
तत्र व्यवहारार्थं च्छन्दत उपचाराः क्रियन्ते ।

[०३१।१५]
चक्षुः पश्यति विज्ञानं विजानातीति नात्राभिनिवेष्टव्यम् ।

[०३१।१५-०३१।१६]
उक्तं हि भगवता “जनपदनिरुक्तिं नाभिनिविशेत संज्ञां च लोकस्य नाभिधावेदि”ति ।

[०३१।१६-०३१।१७]
एष तु काश्मीरवैभाषिकाणां सिद्धान्तः ।

[०३१।१७-०३१।१८]
चक्षुः पश्यति श्रोत्रं शृणोति घ्राणं जिघ्रति जिह्वा आस्वादयति कायः स्पृशति मनो विजानातीति ।

[०३१।१९]
तद्यदि चक्षुः पश्यति किमेकेन चक्षुषा रूपाणि पश्यत्याहोस्विदुभाभ्याम् ।

[०३१।२०]
नात्र नियमः ।

[०३१।२१]
उभाभ्यामपि चक्षुभुयां पश्यति व्यक्तदर्शनात् ।

[०३१।२२]
उभाभ्यामपि चक्षुर्भ्यां पश्यतीत्याभिधार्मिकाः ।

[०३१।२२-०३१।२३]
तथा हि द्वयोर्विवृतयोः परैशाउद्धतरं दराशनं भवति ।

[०३१।२३-०३१।२४]
एकस्मिंश्चीन्मीलिते चक्षुषि द्वितीये चार्धनिमीलिते द्विचन्द्रादिग्रहणं भवति ।

[०३१।२४]
नैकतरान्यथीभावात् ।

[०३१।२४-०३१।२५]
न चाश्रयविच्छेदाद्विच्छेदपरसङ्गो विज्ञानस्य देशाप्रतिष्ठितत्वाद्रौपवदिति ।

[०३१।२६-०३१।२७]
यदि चक्षुः पश्यति श्रोत्रं शृणोति यावन्मनो विजानाति किमेषां प्राप्तो विषय आहोस्विदप्राप्तः ।

[०३२।०१]
चक्षुःश्रोत्रमनोऽप्राप्तविषयं

[०३२।०२]
तथा हि दूराद्रूपं पश्यत्यक्षिस्थमञ्जनं न पश्यति ।
दूराच्छब्दं शृणोति ।

[०३२।०२-०३२।०३]
सति च प्राप्तविषयत्वे दिव्यं चक्षुःश्रोत्रमिह ध्यायिनां नोपजायेत ।

[०३२।०३]
घ्राणादिवत् ।

[०३२।०३-०३२।०४]
यद्यप्राप्तविषयं चक्षुः कस्मान्न सर्वमप्राप्तं पश्यति दूरं तिरस्कृतं च ।

[०३२।०४-०३२।०५]
कथं तावदय्स्कान्तो न सर्वमप्राप्तमयः कर्षति ।

[०३२।०५]
प्राप्तविषयत्वेऽपि चैतत्समानम् ।

[०३२।०५-०३२।०६]
कस्मान्न सर्वं प्राप्तं पश्यत्यञ्जनं शलाकां वा ।

[०३२।०६-०३२।०७]
यथा च घ्राणादीनं प्राप्तो विषयो न तु सर्वः ।

[०३२।७-०३२०७]
सहभूगन्धाद्यग्रहणात् ।

[०३२।०७]
एवं चक्षुषोऽप्यप्राप्तः स्यान्न तु सर्वः ।

[०३२।०७-०३२।०८]
मनस्त्वरूपित्वात्प्राप्तुमेवाशक्तम् ।

[०३२।०८]
केचित्पुनः श्रोत्रं प्रप्ताप्राप्तविषयं मन्ययन्ते ।

[०३२।०९]
कर्णभ्यन्तरेऽपि शब्दश्रवणात् ।
शेषं तु घ्राणजिह्वाकायाख्यम् ।

[०३२।१०]
त्रयमन्यथा ॥ १.४३ ॥

[०३२।११]
प्राप्तविषयमित्यर्थः ।
घ्राणं कथं प्राप्तविषयम् ।
निरुच्छ्वासस्य गन्धाग्रहणात् ।

[०३२।१२]
केयं प्राप्तिर्नाम ।
निरन्तरोत्पत्तिः ।

[०३२।१२-०३२।१३]
किं पुनः परमाणवः स्पृशन्त्यन्योन्यमाहोस्विन्न ।

[०३२।१३-०३१।१३]
न स्पृशन्तीति काश्मीरकाः ।

[०३२।१३]
किं कारणम् ।

[०३२।१३-०३२।१४]
यदि तावत्सर्वान्मना स्पृशेयुर्मिश्रीभवेयुर्द्रव्याणि ।

[०३२।१४]
अथैकदेशेन सावयवाः प्रसज्येरन् ।

[०३२।१५]
निरवयवाश्च परमाणवः ।
कथं शब्दाभिनिश्पत्तिर्भवति ।

[०३२।१५-०३२।१६]
अत एव यदि हि स्पृशेयुर्हस्तो हस्तेऽभ्याहतः सज्येतो पलश्चोपले ।
[०३२।१६-०३२।१७]
कथं चितं प्रत्याहतं न विशीर्यते ।

[०३२।१७]
वायुधातुसंधारितत्वात् ।

[०३२।१७-०३२।१८]
कश्चिद्वायुधातुर्विकिरणाय प्रवृत्तो यथा संवर्त्तन्यां कश्चित्संधारणाय यथा विवर्त्तन्यामिति ।

[०३२।१८-०३२।१९]
कथमिदानीं निरन्तर प्राप्त्या प्राप्तविषयं त्रयमुच्यते ।

[०३२।१९]
तदेवैषां निरुत्तरत्वं यन्मध्ये नास्ति किञ्चित् ।

[०३२।२०]
अपिख्लु संघाताः सावयवत्वात्स्पृशन्तीत्यद्वीषः ।

[०३२।२०-०३२।२१]
एवं च कृत्वाऽयमपि ग्रन्थ उपपन्नो भवति विभाषायाम् ।

[०३२।२१-०३२।२२]
किं नु स्पृष्टहेतुकं स्पृष्टमुत्पद्यते आहोस्विदस्पृष्टहेतुकमिति प्रश्नयित्वाह”कारणं प्रति ।

[०३२।२२-०३२।२३]
कदाचित्स्पृष्टहेतुकमस्पृष्टमुत्पधते यदा विशीर्यते ।

[०३२।२३]
कदाचिदस्पृष्टहेतुकं स्पृष्टं यदा चयं गच्छति ।

[०३३।०१]
कदाचित्स्पृष्टहेतुकं स्पृष्टं यदा चयवतां चयः ।

[०३३।०१-०३३।०२]
कदाचिदस्पृष्टहेतुकमस्पृष्टं यदा वातायनरज” इति ।

[०३३।०२]
यदि परमाणवः स्पृशेयुरुत्तरक्षणावस्थानं स्यादिति भदन्तवसुमित्रः ।

[०३३।०३]
न स्पृशन्ति ।
निरन्तरे तु स्पृष्टसंज्ञेति भदन्तः ।
भदन्तमतं चैष्टव्यम् ।

[०३३।०४]
अन्यथा हि सान्तराणां परमाणूनां शून्येष्वन्तरेषु गतिः केन प्रतिबध्येत ।

[०३३।०४-०३३।०५]
यतः सप्रतिघा इष्यन्ते ।

[०३३।०५]
नच परमाणुभ्योऽन्ये संघाता इति ।

[०३३।०५-०३३।०६]
त एव ते संघाताः परमाणवः स्पृश्यन्ते यथा रूप्यन्ते ।

[०३३।०६-०३३।०७]
यदि च परमाणोर्दिग्भागभेदः कल्प्यते स्पृष्टस्यास्पृष्टस्य वा सावयवत्वप्रसङ्गः ।

[०३३।०७]
नो चेत्स्पृष्टस्याप्यप्रसङ्गः ॥

[०३३।०८-०३३।०९]
किं पुनरेभिश्चक्षुरादिभिरात्मपरिमाणतुल्यस्यार्थस्य ग्रहणं भवत्याशुवृत्त्या च पर्वतादीनामलातक्रादिवदाहोस्वित्तुल्यातुल्यस्य ।

[०३३।०९-०३३।१०]
यानि तावदेतानि प्राप्तविषयाण्युक्तान्येभिः ।

[०३३।११]
त्रिभिर्घ्राणादिभिस्तुल्यविषयग्रहणं मतम् ।

[०३३।१२]
यावन्तो हीन्द्रियपरमाणवस्तावन्तो हि विषयपरमाणवः समेत्य विज्ञानं जनयन्ति ।

[०३३।१३]
चक्षुःश्रोत्राभ्यां त्वनियमः ।
कदाचिदल्पीयांसो यदा वालाग्रं पश्यति ।

[०३३।१३-०३३।१४]
कदाचित्समा यदा द्राक्षाफतं पश्यति ।

[०३३।१४-०३३।१५]
कदाचित्भूयांसो यदा महान्तं पर्वतं पश्यत्युन्मिषितमात्रेण ।

[०३३।१५]
एवं श्रोत्रेण मशकमेघादिशब्दश्रवणे घोषम् ।

[०३३।१५-०३३।१६]
मनस्त्वमूर्त्तिवदेवेति नास्य परिमाणपरिच्छेदः संप्रधार्यते ।

[०३३।१६]
कतहं पुनरेषां चक्षुरादीन्द्रियपरमाणूनां संनिवेशः ।

[०३३।१७]
चक्षुरिन्द्रियपरमाणवस्तावदक्षितारकायामजाजीपुष्पवदवस्थिताः ।

[०३३।१७-०३३।१८]
अच्छचर्मावच्छादितास्तु न विकीर्यन्ते ।

[०३३।१८-०३३।१९]
अधरौत्तर्येण पिण्डवदवस्थिता इत्यपरे ।

[०३३।१९]
न चान्योऽन्यमावृण्वन्ति स्फटिकवदच्छत्वात् ।

[०३३।१९-०३३।२०]
श्रोत्रेन्द्रियपरमाणवो भूर्जाभ्यन्तरावस्थिताः ।

[०३३।२०]
घ्राणेन्द्रियपरमाणवो घटाभ्यन्तरेण शलाकावत् ।

[०३३।२०-०३३।२१]
आद्यानि त्रीणीन्द्रियाणि मालावदवस्थितानि ।

[०३३।२१]
जिह्वेन्द्रियपरमाण्वोऽर्धचन्द्रवत् ।

[०३३।२१-०३३।२२]
वालाग्रमात्रं किल मध्यजिव्हायां जिह्वेन्द्रियपरमाणुभिरस्फुटम् ।

[०३३।२२-०३३।२३]
कायेन्द्रियपरमाणवः कायवदवस्थिताः ।

[०३३।२३]
स्त्रीन्द्रियपरमाणवो भेरीकटाहवत् ।
पुरुषेन्द्रियपरमाणवोऽङ्गुष्ठवत् ।

[०३३।२४]
तत्र चक्षुरिन्द्रियपरमाणवः कदाचित्सर्वे सभागा भवन्ति कदाचित्तत्सभागाः ।

[०३३।२४-०३३।२५]
कदाचिदेके सभागाः एके तत्सभागाः ।

[०३३।२५]
एवं यावज्जिह्वेन्द्रियपरमाणवः ।

[०३३।२५-०३३।२६]
कायेन्द्रियपरमाणवस्तु सर्वे सभागा न भवन्ति ।

[०३३।२६-०३३।२७]
प्रदीप्तनरकाभ्यन्तरावरुद्धानामपि ह्यपरिमाणाः कायेन्द्रियपरमाणवस्तत्सभागा भवन्ति ।

[०३३।२७-०३४।०१]
सर्वैः किल विज्ञानोत्पत्तावाश्रयो विशीर्येत ।

[०३४।०१]
न चैक इन्द्रियपरमाणुर्विषयपरमाणुर्वा विज्ञानं जनयति ।

[०३४।०१-०३४।०२]
संचिताश्रयालम्बनत्वात्पञ्चानां विज्ञानकायानाम् ।

[०३४।०२]
अत एवानिदर्शनः परमाणुरदृश्यत्वात् ॥

[०३४।०३-०३४।०४]
य इमे षड्विज्ञानधातव उक्ताश्चक्षुर्विज्ञानं यवन्मनोविज्ञानं किमेषां यथ विषयो वर्त्तमानः पञ्चानां चरमस्य त्रिकाल एवमाश्रयोऽपि ।

[०३४।०५]
नेत्याह ।

[०३४।०५-०३४।-५]
किं तर्हि ।

[०३४।०६]
चरमस्याश्रयोऽतीतः

[०३४।०७]
मनोविज्ञानधातोः समनन्तरनिरुद्धं मन आश्रयः ।

[०३४।०८-०३४।०७]
पञ्चानां सहजश्च तैः ॥ १.४४ ॥

[०३४।०९]
अतीतश्चेति चशब्दः ।

[०३४।०९-०३४।१०]
तत्र चक्षुर्विज्ञानस्य चक्षुः सहज आशारयो यावत्कायविज्ञानस्य कायः ।

[०३४।१०]
अतीतः पुनरेषामाश्रयो मन इत्यप्येते पञ्च विज्ञानकाया इन्द्रियद्वयाश्रयाः ।

[०३४।११]
अत एवोच्यते “यश्चक्षुर्विज्ञानस्याश्रयभावेन समनन्तरप्रत्ययभावेनापि स तस्ये”ति ।

[०३४।१२]
चतुष्कोतिकः ।
प्रथमा कोतिश्चक्षुः ।
द्वितीया समनन्तरातीतश्चैतसिको धर्मधातुः ।

[०३४।१३]
तृतीया समनन्तरातीतं मनः ।
चतुर्थी कोटिरुक्तनिर्मुक्ता धर्माः ।

[०३४।१३-०३४।१४]
एवं यावत्कायविज्ञानस्य स्वमिन्द्रियं वक्तव्यम् ।

[०३४।१४]
मनोविज्ञानस्य पूर्वपादकः ।

[०३४।१४-०३४।१५]
यस्तावदाश्रयभावेन समनन्तरप्रत्ययभावेनापि सः ।

[०३४।१५]
स्यात्समनन्तरप्रत्ययभावेन नाश्रयभावेन ।

[०३४।१५-०३४।१६]
समनन्तराभ्यतीतश्चेतसिको धर्मधातुरिति ।

[०३४।१७-०३४।१८]
किं पुनः कारणमुभयाधीनायां विज्ञानोत्पत्तौ चक्षुरादयः एवाश्रया उच्यन्ते न रूपादयः ।

[०३४।१९]
तद्विकारविकारित्वादाश्रयाश्चक्षुरादयः ।

[०३४।२०]
धातव इत्यधिकारः ।

[०३४।२०-०३४।२१]
चक्षुरादीनां हि विकारेण तद्विज्ञानानां विकारो भवत्यनुग्रहोपघातपटुमन्दतानुविधानात्न तु रूपादीनां विकारेण तद्विकारः ।

[०३४।२२]
तस्मात्साधीयस्तदधीनत्वत्त एवाश्रया न रूपादयः ।

[०३४।२३-०३४।२४]
किं पुनः कारणं रूपादयश्च तैर्विज्ञायन्ते चक्षुर्विज्ञानं चोच्यते यावन्मनोविज्ञानम् ।

[०३४।२४]
न पुना रूपविज्ञानं यावद्धर्मविज्ञानमिति ।

[०३४।२४-०३४।२५]
य एते चक्षुरादय आश्रया एषाम् ।

[०३४।२६]
अतोऽसाधारणत्वाद्धि विज्ञानं तैर्निरुच्यते ॥ १.४५ ॥

[०३४।२७]
कथमसाधारणत्वम् ।
न हि चक्षुरन्यस्य विज्ञानस्याश्रयीभवितुमुत्सहते ।

[०३४।२७-०३४।२८]
रूपं तु मनोविज्ञानस्यालम्बनीभवत्यन्यचक्षुर्विज्ञानस्यापीति ।

[०३४।२८]
एवं यावत्कायो वेदितव्यः ।

[०३४।२९]
तस्मादाश्रयभावादसाधारणत्वाच्च विज्ञानं तेनैव निर्दिश्यते न रूपादिभिः ।

[०३४।२९-०३४।३०]
यथा भेरीशब्दो यवाङ्कुर इति ।

[०३५।०१-०३५।०२]
अथ यत्र काये स्थितश्चक्षुषा रूपाणि पश्यति किं तानि कायचक्षूरूपविज्ञानान्येकभूमिकान्येव भवन्त्याहोस्विदन्यभूमिकान्यपि ।

[०३५।०२]
आह ।
सर्वेषां भेदः ।

[०३५।०३]
कामधातूपपन्नस्य स्वेन चक्षुषा स्वानि रूपाणि पश्यतः सर्वं स्वभूमिकं भवति ।

[०३५।०४-०३५।०५]
तस्यैव स्वानि रूपाणि प्रथमध्यानभूमीनि पश्यनो रूपाणि त्रीणपि तद्भूमिकानि ।

[०३५।०६-०३५।०७]
द्वितीयध्यानचक्षुषा स्वानि रूपोआणि पश्यतः कायरूपे स्वभूमिके चक्षुस्तद्भूमिकं विज्ञानं प्रथमध्यान भूमिकम् ।
[०३५।०७-०३५।०६]
प्रथमध्यानभूमीनि पश्यतो विज्ञानरुपे तद्भूमिके कायः कामावचरश्चक्षुर्द्वितीयद्यानभूमिकम् ।

[०३५।०८-०३५।१०]
द्वितीयध्यानभूमीनि पश्यतश्चक्षूअरूपे तद्भूमिके कायः कामावचरो विज्ञानं प्रथमभूमीकम् ।

[०३५।१०-०३५।११]
एवं तृतीयचतुर्थध्यानभूमिकेन चक्षुषा तद्भूमिकाधरभुमिकानि रूपाणि पश्यतो योजयितव्यम् ।

[०३५।११-०३५।१२]
प्रथ्मध्यानोपपन्नस्य स्वेन चक्षुषा स्वानि रूपाणि पश्यतः सर्वं स्वभूमिकमधराणि पश्यतः त्रयं स्वभूमिकम् ।

[०३५।१२-०३५।१३]
द्वितीयध्यानचक्षुषा स्वानि रूपाणि पश्यतस्त्रयं स्वभूमिकं चक्षुस्तद्भूमिकम् ।

[०३५।१३-०३५।१४]
कामावचराणि पश्यतः कायविज्ञाने स्वभूमिके रूपाण्यधराणि चक्षुस्तद्भूमिकम् ।

[०३५।१४-०३५।१५]
द्वितीयध्यानभूमीनि पश्यतश्चक्षूरूपे तद्भूमिके शेषं स्वभूमिकम् ।

[०३५।१५]
एवं तृतीयध्यानचक्षुषा योज्यम् ।

[०३५।१६-०३५।१७]
द्वितीयादिध्यानोपपन्नस्य स्वपरचक्षुर्भ्यां स्वपरभूमिकानि रूपाणि पश्यतो यथायोगं योजयितव्यम् ।

[०३५।१७]
अयं तु नियमः ।

[०३५।१८]
न कायस्याधरं चक्षुः ।

[०३५।१९]
पञ्चभूमिकानि हि कायचक्षूरूपाणि कामावचराणि यावच्चतुर्थध्यानभूमिकानि ।

[०३५।२०]
द्विभूमिकं चक्षुर्विज्ञानं कामावचरं प्रथमध्यानभूमिकं च ।

[०३५।२०-०३५।२१]
तत्र यद्भूमिकः कायस्तद्भूमिकं चक्षुरूर्ध्वभूमिकं वा चक्षुर्भवति न त्वधरभूमिकम् ।

[०३५।२१-०३५।२२]
यद्भूमिकं चक्षुस्तद्भूमिकमधरभूमिकं वा रूपं विषयो भवति ।

[०३५।२३]
ऊध्र्वं रूपं न चक्षुषः ।

[०३५।२४]
न हि कदाचिदूर्ध्र्वभूमिकं रूपमधोभूमिकेन चक्षुषा द्रष्टुं शक्यते ।

[०३५।२५]
विज्ञानं च

[०३५।२६]
ऊर्ध्व न चक्षुषो रूपवत् ।

[०३६।०१]
अस्य रूपं तु कायस्योभे च सर्वतः ॥ १.४६ ॥

[०३६।०२]
अस्येत्यनन्तरोक्तस्य चक्षुर्विज्ञानस्य रूपं सर्वतो विषयः ऊर्ध्वमधः स्वभूमौ च ।

[०३६।०३]
कायस्य चोभे रूपविज्ञाने सर्वतो भवतः ।
यथा चेचं चक्षुरुत्तं विस्तरेण वेदितव्यम्

[०३६।०४]
तथा श्रोत्रं

[०३६।०५-०३६।०६]
“न कायस्याधरं श्रोत्रमूर्ध्वं शब्दो न च श्रुतेः ।
विज्ञानं चास्य शब्दस्तु कायस्योभे च सर्वतः ॥”इति

[०३६।०७]
विस्तरेण योज्यम् ।

[०३६।०८]
त्रयाणां तु सर्वमेव स्वभूमिकम् ।

[०३६।०९]
घ्राणजिह्वाकायधातूनां कायविषयविज्ञानानि स्वभूमिकान्येव ।

[०३६।०९-०३६।१०]
इत्युत्सर्गविशेषेण कृत्वा पुनर्विशेषणार्थमपवाद आरभ्यते ।

[०३६।११]
कायविज्ञानमधरस्वभूमि

[०३६।१२]
कायः कायधातुः स्प्रष्टव्यं च स्वभूमिकान्येव नित्यं भवन्ति ।

[०३६।१२-०३६।१३]
कायविज्ञानं तु केषाञ्चित्स्वभूमिकं यथाकामधातुप्रथमध्यानोपपन्नाम् ।

[०३६।१३-०३६।१४]
केषाञ्चिदधरभूमिकं यथा द्वितीयादिध्यानोपपन्नानामिति ।

[०३६।१५]
अनियतं मनः ॥ १.४७ ॥

[०३६।१६-०३६।१७]
कदाचित्कायमनोविज्ञानधर्मैः समानभूमिकं मनो भवति कदाचिदूर्ध्वाधोभूमिकम् ।

[०३६।१७-०३६।१९]
पञ्चभूमिकेऽपि हि काये सर्वभूमिकानि मन आदीनि भवन्ति समापत्त्युपपत्तिकाले यथायोगमिति विस्तरेण समापत्तिनिर्देशे कोशस्थान एतदाख्यायिष्यते ।

[०३६।१९-०३६।२०]
अतिहहुग्रन्थभारपरिहारार्थं तु नेदानीं पुनराख्यायते ।

[०३६।२०]
अल्पं च प्रयोजनं महांश्च श्रम इति समाप्त आनुषङ्गिकः प्रसङ्गः ।

[०३६।२१]
इदमिदानीं विचार्यते ।

[०३६।२१-०३६।२२]
अष्टादशानां च्दातूनां षण्णां च विज्ञानानां कः केन विज्ञेयः ।

[०३६।२२]
आह ।

[०३६।२३]
पञ्च बाह्या द्विविज्ञेयाः

[०३६।२४-०३६।२५]
रूपशबगन्धरसस्प्रष्टव्यधातवो यथासंख्यं चक्षुःश्रोत्रघ्राणजिह्वाकायविज्ञानैरनुभूता मनोविज्ञानेन विज्ञायन्ते ।

[०३६।२५]
एवमेते प्रत्येकं द्वाभ्यां विज्ञानाभ्यां विज्ञेया भवन्ति ।

[०३६।२६-०३६।२७]
शेषास्त्रयोदश धातवः पञ्चानां विज्ञानकायानामविषयत्वादेकेन मनोविज्ञानेन विज्ञेया इत्याख्यातं भवति ।

[०३७।०१]
एषामष्टादशानां धातूनां मध्ये कति नित्याः कत्यनित्याः ।

[०३७।०१-०३७।०२]
न कश्च्त्सकलोऽस्ति नित्यो धातुरपि तु

[०३७।०३]
नित्या धर्मा असंस्कृताः ।

[०३७।०४]
तेन धार्मधात्वेकदेशो नित्यः शेषा अनित्याः ।

[०३७।०५]
कतीन्द्रियं कति नेन्द्रियम् ।

[०३७।०६]
धर्मार्धमिन्द्रियं ये च द्वादशाध्यात्मिकाः स्मृताः ॥ १.४८ ॥

[०३७।०७]
द्वाविंशतिरिन्द्रियाण्युक्तानि सूत्रे ।

[०३७।०७-०३७।११]
चक्षुरिन्द्रियं श्रोत्रेन्द्रियं घ्राणेन्द्रियं जिह्वेन्द्रियं कायेन्द्रियं मनैन्द्रियं स्त्रीन्द्रियं पुरुषेन्द्रियं जीवितेन्द्रियं सुखेन्द्रियं दुःखेन्द्रियं सौमनस्येन्द्रियं दौर्मनस्येन्द्रैयमुपेक्षेन्द्रियं श्रद्धेन्द्रियं वीर्येन्द्रियं स्मृतीन्द्रियं स्माधीन्द्रियं प्रज्ञेन्दरियमनाज्ञातमाज्ञास्यामीन्दरियमाज्ञेन्द्रियमाज्ञातावीन्द्रियमिति ।

[०३७।११-०३७।१२]
आभिधार्मिकास्तु षडायतनव्यवस्थानमादृत्य जीवितेन्द्रियानन्तरं मनैन्द्रियं पठन्ति ।

[०३७।१२]
सालम्बनत्वात् ।

[०३७।१२-०३७।१३]
तत्र धर्मार्धं जीवितेन्द्रियादीन्येकादशेन्द्रियाणि त्रयाणां च भागो धर्मधातुप्रदेशत्वात् ।

[०३७।१३-०३७।१४]
द्वादशानामाध्यात्मिकानां चक्षुरादयः पञ्च स्वनामोक्ताः ।

[०३७।१४-०३७।१५]
सप्त चित्तधातवो मनैन्द्रियं स्त्रिपुरुषेन्द्रिये कायधातुप्रदेशिति पश्चाद्वक्ष्यति ।

[०३७।१५-०३७।१६]
शेषाः पञ्च धातवो धर्मधातुप्रदेशश्च नेन्द्रियमिति सिद्धम् ॥

[०३७।१७]
अभिधर्मकोशभाष्ये धातुनिर्देशो नाम

[०३७।१८]
प्रथमं कोशस्थानं समाप्तमिति ।

[०३७।१९-०३७।२१]
ये धर्मा हेतुप्रभवा हेतुं तेषां तथागतो ह्यवदत् ।
तेषां च यो निर्होध एवंवादीउ महाश्रमणः ॥

[०३७।२२]
लिखापितमिदं श्रीलामावाकेनेति ।

द्वितीयं कोशस्थानम्

=====================================================================

[०३८।०२]
ओं नमो बुद्धाय ।

=====================================================================

[०३८।०३]
उक्तानीन्द्रियाणि ।
कः पुनरिन्द्रियार्थः ।
“इदि परमैश्वर्ये” ।

[०३८।०३-०३८।०४]
तस्य इन्दन्तीति इन्द्रियाणि ।

[०३८।०४]
अत आधिपत्यार्थ इन्द्रियार्थः ।
कस्य चैषां क्वाधिपत्यम् ।

[०३८।०५]
चतुर्ष्वर्थेषु पञ्चानामाधिपत्यं

[०३८।०६]
चक्षुःश्रोत्रयोस्तावत्प्रत्येकं चतुर्ष्वर्थेवाधिपत्यम् ।

[०३८।०६-०३८।०७]
आत्मभावशोभायामन्धबधिरयोरकान्तरूपत्वात् ।

[०३८।०७]
आत्मभावपरिकर्षणे दृष्ट्वा श्रुत्वा च विषमपरिवर्जनात् ।

[०३८।०८]
चक्षुःश्रोत्रविज्ञानयोः ससंप्रयोगयोरुत्पत्तौ ।

[०३८।०८-०३८।०९]
रूपदर्शनशब्दशारवणयोश्चासाधारणकारणत्वे ।

[०३८।०९]
घ्राणजिह्वाकायानामात्मभावशोभायां पूर्ववत् ।

[०३८।०९-०३८।१०]
आत्मभावपरिकर्षणे तैः कवडीकाराहारपरिभोगात् ।

[०३८।१०]
घ्राणादिविज्ञानानां ससंप्रयोगाणामुत्पत्तौ ।

[०३८।११]
गन्धघ्राणरसास्वादनस्प्रष्टव्यस्पऋशनानां चासाधारणकारणत्व इति ।

[०३८।१२]
द्वयोः किल ।

[०३८।१३]
चतुर्णां

[०३८।१४]
स्त्रीपुरुषजीवितमनैन्द्रियाणाम् ।
द्वयोरर्थयोः प्रत्येकमाधिपत्यम् ।

[०३८।१४-०३८।१५]
स्त्री पुरुशेन्द्रियय्योस्तावत्सत्त्वभेदविकल्पयोः ।

[०३८।१५]
तत्र सत्त्वभेदः स्त्रि पुरुष इति ।

[०३८।१५-०३८।१६]
सत्त्वविकल्पः स्तनादिसंस्थानस्वराचारान्यथात्वम् ।

[०३८।१६]
संस्लेशव्यवदानयोरित्यपरे ।

[०३८।१७-०३८।१८]
तथा हि तद्विप्रयुक्तविकल्पानां षण्ढ पण्डकोभयव्यञ्जनानामसंवरानन्तार्यकुआशलमुलसमुच्छेदा न भवन्ति संवरफलप्राप्तिवैराग्याणि चेति ।

[०३८।१९]
जीवितेन्द्रियस्य निकायसभागसंबन्धसाधारणयोः ।

[०३८।१९-०३८।२०]
मनैन्द्रियस्य पुनर्भवसंबन्धवशिभावानुवर्त्तनयोः ।

[०३८।२०-०३८।२२]
तत्र पुन्र्भवसंबन्धे यथोक्तं “गन्धर्वस्य तस्मिन् समये द्वयोश्चित्तयोरन्यतरान्यतरचित्तं संमुखीभूतं भवत्यनुनयसहगतं वा प्रतिघसहगतं वे”ति ।

[०३८।२२]
वशिभावानुवर्त्तने यथोक्तं “चित्तेनायं लोको नीयत” इति विस्तरः ।

[०३८।२२-०३८।२३]
यत्पुनः सुखादीन्द्रियपञ्चकं यानि चाष्टौ श्रद्धादीनि तेषां

[०३८।२४]
पञ्चकाष्टानं संक्लेशव्यवदानयोः ॥ २.१ ॥

[०३८।२५]
आधिपत्यं यथाक्रमं पञ्चानां सुखादीनां संक्लेशे ।
रागादीनां तदनुशायित्वात् ।

[०३८।२५-०३९।०१]
श्रद्धादीनां व्यवदाने ।

[०३९।०१]
तै र्व्यवदायते ।
व्यवदानेऽपि सुखादीनामाधिपत्यमित्यपरे ।

[०३९।०१-०३९।०२]
“यस्मात्सुखितस्य चित्तं समाधीयते” ।

[०३९।०२-०३९।०३]
दुःधुपनिषच्छ्रद्धाषण्नैष्क्रम्याश्रिताः सौमनस्यादय इति वैभाषिकाः ।

[०३९।०३]
अपरे पुनराहुः ।

[०३९।०३-०३९।०४]
नैव चक्षुःश्रीत्राभ्यामात्मभावपरिकऋषणं विज्ञाय विषमपरिहारात् ।

[०३९।०४]
विज्ञाने तु तयोराधिपत्यम् ।

[०३९।०४-०३९।०५]
नापि विज्ञानादन्यद्रूपदर्शनं शब्दश्रवणं वाऽस्ति ।

[०३९।०५]
यतस्तयोरसाधारणकारणत्वे पृथगाधिपत्यं युज्येत ।

[०३९।०५-०३९।०६]
तस्मान्नैवमेषामिन्द्रियत्वम् ।

[०३९।०६]
कथं तर्हि ।

[०३९।०७]
स्वार्थोपलब्ध्याधिपत्यात्सर्वस्य च षडिन्द्रियम् ।

[०३९।०८]
चक्षुरादीनांपञ्चानां स्वस्यस्वस्यार्थस्योपलब्धाधिपत्यम् ।

[०३९।०८-०३९।०९]
मनसः पुनः सर्वार्थोपलब्धावाधिपत्यम् ।

[०३९।०९]
अत एतानि षट्प्रत्येकमिन्द्रियम् ।

[०३९।०९-०३९।१०]
ननु चार्थानामप्यत्राधिपत्यम् ।

[०३९।१०]
नाधिपत्यम् ।
अधिकं हि प्रभुत्वमाधिपत्यम् ।

[०३९।१०-०३९।११]
चक्षुषश्चक्षूरूपोपलब्धावधिकमैश्वर्यम् ।

[०३९।११-०३९।१२]
सर्वरूपोपलब्धौ सामान्यकारणत्वात्तत्पटुमन्दताद्यनुविधानाच्चोपलब्धेः ।

[०३९।१२]
न रूपस्य ।
तद्वि पर्ययात् ।
एवं यावत्मनसो धर्मेषु योज्यम् ।

[०३९।१३]
स्रीत्व पुंस्त्वाधिपत्यात्तु कायात्स्त्रीपुरुषेन्द्रिये ॥ २.२ ॥

[०३९।१४]
कायेन्द्रियादेव स्त्रीपुरुषेन्द्रिये पृथक्व्यवस्थाप्येते ।
नार्थन्तरभूते ।

[०३९।१४-०३९।१५]
कश्चिदसौ कायेन्द्रियभाग उपस्थ प्रदेशो यः स्त्रीपुरुषेन्द्रियाख्यां परतिलभते ।

[०३९।१५-०३९।१६]
यथाक्रमं स्त्रीत्वपुंस्त्वय्योराधिपत्यात् ।

[०३९।१६]
तत्र स्त्रीभावः स्त्रियाकृतिः स्वरचेष्टा अभिप्रायाः ।

[०३९।१६-०३९।१७]
एतद्धि स्त्रिया स्त्रीत्वम् ।

[०३९।१७]
पुंभावः पुरुषाकृतिः स्वरचेष्टा अभिप्रायाः ।
एतद्धि पुंसः पुंस्त्वम् ।

[०३९।१८-०३९।१९]
निकायस्थितिसंक्लेशव्यवदानाधिपत्यतः ।
जीवितं वेदनाः पञ्च श्रद्धाद्याश्चेन्द्रियं मताः ॥ २.३ ॥

[०३९।२०]
निकायसभागस्थितौ जीवितेन्द्रियस्याधिपत्यं संक्लेशे वेदनानाम् ।

[०३९।२०-०३९।२१]
तथाहि सुखायां वेदनायां रागोऽनुशेते दुःखायां प्रतिघोऽदुःखासुखायामविद्येत्युक्तं सूत्रे ।

[०३९।२१-०३९।२२]
व्यवदाने श्रद्धादीनां पञ्चानाम् ।

[०३९।२२]
तथाहि तैः क्लेशाश्च विष्कभ्यन्ते मार्गश्चावाह्यते ।

[०३९।२३]
अत एतेऽपि प्रत्येकमिन्द्रियमिष्टाः ।

[०४०।०१]
आज्ञास्या म्याख्यमाज्ञाख्यमाज्ञातावीन्द्रियं तथा ।

[०४०।०२]
उत्तरोत्तरसंप्राप्तिनिर्वाणाद्याधिपत्यतः ॥ २.४ ॥

[०४०।०३]
प्रत्येकमिन्द्रिमित्युपदर्शनार्थं तथाशब्दः ।

[०४०।०३-०४०।०४]
तत्राज्ञास्यामीन्द्रियस्याज्ञेन्द्रियस्य प्राप्तावाधिपत्यम् ।

[०४०।०४]
आज्ञेन्द्रैयस्याज्ञातावीन्द्रियप्राप्तौ आज्ञातावीन्द्रियस्य परिनिर्वाणे ।

[०४०।०५]
नह्यविमुक्तचित्तस्यास्ति परिनिर्वाणमिति ।
आदिशब्दोऽन्यपर्यायद्योतनार्थः ।

[०४०।०६]
कतमोऽन्यः पार्यायः ।
दर्श्नहेयक्लेशपरिहाणं प्रत्याज्ञास्यामीन्द्रियस्याधिपत्यम् ।

[०४०।०७]
भावनाहेयक्लेआशप्रहाणं प्रत्याज्ञेन्द्रियस्य ।
दृष्टधर्मसुखविहारं प्रत्याज्ञातावीन्द्रियस्य ।

[०४०।०८]
विमुक्तिप्रीतिसुखसंवेदनादिति ।

[०४०।०८-०४०।०९]
आधिपात्यादिन्द्रियत्वेऽविद्यादीनामुपसंख्यानं कर्त्तव्यम् ।

[०४०।०९-०४०।१०]
अविद्यादीनामपि हि संस्कारादिष्वाधिपत्यमत एषामपीन्द्रियत्वमुपसंख्यातव्यम् ।

[०४०।१०]
वागादीनां च ।
वाक्याणिपादपायूपस्थानामपि चेन्द्रियत्वमुपसंख्यातव्यम् ।

[०४०।११]
वचनादानविहरणोत्सर्गानन्देष्वाधिपत्यात् ।
न खलूपसंख्यातव्यम् ।
यस्मादिहेष्टम्

[०४०।१२-०४०।१३]
चित्ताश्रयस्तद्विकल्पः स्थितिः संक्लेश एव च ।
संभारो व्यवदानं च यावता तावदिन्द्रियम् ॥ २.५ ॥

[०४०।१४]
तत्र चित्ताश्रयः षडिन्द्रियाणि ।
एतच्च षडायतनं मौलं सट्त्वद्रव्यम् ।

[०४०।१४-०४०।१६]
तस्य स्त्रीपुरुषविकल्पः स्त्रीपुरुषेन्द्रैयाभ्यां स्थितिर्जीवितेन्द्रियेण संक्लेशो वेदना भिः ।

[०४०।१६]
व्यवदानसंभरणं पञ्चभिर्व्यवदानं त्रिभिः ।

[०४०।१६-०४०।१७]
अतो नाविद्यादीनामिन्द्रियत्वमिष्टम् ।

[०४०।१८-०४०।१९]
प्रवृत्तेराश्रयोत्पत्तिस्थितिप्रत्युपभोगतः ।
चतुर्दश तथाऽन्यानि निवृत्तेरिन्द्रियाणि वा ॥ २.६ ॥

[०४०।२०]
मतविकल्पार्थो वाशब्दः ।
अपरे पुनराहुः ।
प्रवृत्तेरश्रयः षडिन्द्रियाणि ।

[०४०।२०-०४०।२१]
उत्पत्तिः स्त्रीपुरुषेन्द्रिये ।

[०४०।२१]
तत उत्पत्तेः ।
स्थितिर्जीवितेन्द्रियम् ।
तेनावस्थानात् ।

[०४०।२१-०४०।२२]
उपभोगो वेदनाभिः ।

[०४०।२२]
अत एतानि चतुर्दशेन्द्रियाणि ।
तेनैव प्रकारेण निवृत्तेरन्यानि ।

[०४०।२२-०४०।२३]
श्रद्धदीनि हि निवृत्तेराश्रयाः ।

[०४०।२३-०४०।२४]
आज्ञास्यामीन्द्रियं प्रभवः स्थितिराज्ञेन्द्रियमुपभोग आज्ञातावीन्द्रियेणेत्यत एतावन्त्येवेन्द्रियाणि ।

[०४०।२४]
अत एव चईषामेषोऽनुक्रमः ।

[०४०।२५]
वाचस्तु नेन्द्रियत्वं वचने शिक्षाविशेषापेक्षत्वात् ।

[०४०।२५-०४०।२६]
पाणिपादस्य चादानविहरणादनन्यत्वात् ।

[०४०।२६-०४०।२७]
तदेव हि तदन्यथाऽन्यत्र चोत्पन्नमादानं विहरणं चोच्यते ।

[०४०।२७]
विनापि च पाणिपादेनादानविहरणादुरगप्रभृतीणाम् ।

[०४०।२७-०४०।२८]
पायोरपि नेन्द्रियत्वमुत्सर्गे गुरुद्रव्यस्याकाशे सर्वत्र पतनात् ।

[०४०।२८]
वायुना च तत्प्रेरणात् ।

[०४१।०१]
उपस्थस्यापि नेन्द्रियत्वमानन्दे स्त्रीपुरुषेन्द्रियकृतं हि तत्सौख्यमिति ।

[०४१।०१-०४१।०३]
कण्ठदन्ताक्षिवर्त्मपर्वणामपि चाभ्यवहरणचर्वणोन्मेषनिमेषाकुञ्चनविकाशन क्रियास्विन्द्रियत्वं प्रसज्येत ।

[०४१।०३-०४१।०४]
सर्वस्य वा कारणभूतस्य स्वस्यां करियायामित्ययुकतं वागादीनामिन्द्रियत्वम् ॥

[०४१।०५]
तत्र चक्षुरादीनां पुरुषेन्द्रियपर्यन्तानां कृतो निर्देशः ।

[०४१।०५-०४१।०६]
जीवितेन्द्रियस्य विप्रयुक्तत्वाद्विप्रयुक्तेष्वेव करिस्यते निर्देशः ।

[०४१।०६]
श्रद्धादीनां चैत्तेषु करिष्यते ।

[०४१।०६-०४१।०७]
सुखादीनामाज्ञास्यामीन्द्रियादीनां च कर्त्तव्यः ।

[०४१।०७]
सोऽयं क्रियते ।

[०४१।०८]
दुःखेन्द्रियमशाता या कायिकी वेदना
[०४१।०९]
अशातेत्युपधातिका दुःखेत्यर्थः ।

[०४१।१०]
सुखम् ।

[०४१।११]
शाता

[०४१।१२]
सुखेन्द्रियं कायिकी शात वेदना ।
शातेत्यनुग्राहिका सुखेत्यर्थः ।

[०४१।१३]
ध्याने तृतीये तु चैतसी सा सुखेन्द्रियम् ॥ २.७ ॥

[०४१।१४]
तृतीये तु ध्याने सैव शाता वेदना चैतसी सुखेन्द्रियम् ।

[०४१।१४-०४१।१५]
नहि तत्र कायिकी वेदनाऽस्ति ।

[०४१।१५]
पञ्चविज्ञानकायाभावात् ।

[०४१।१६]
अन्यत्र सा सौमनस्यं

[०४१।१७-०४१।१८]
तृतीयाद्ध्यानादन्यत्र कामधातौ प्रथमे द्वितीये च ध्याने सा चैअतसिकी शाता वेदना सौमनस्येन्द्रियम् ।

[०४१।१८-०४१।१९]
तृतीये तु ध्याने प्रीतिवीतरागत्वात्सुखेन्द्रियमेव सा न सौमनस्येन्द्रियम् ।

[०४१।१९]
प्रीतिर्हि सौमनस्यम् ।

[०४१।२०]
अशाता चैतसी पुनः ।

[०४१।२१]
दौर्मनस्यमुपेक्षा तु मध्या

[०४१।२२]
नैवशातानाशाता अदुःखासुखा वेदना मध्येत्युच्यते ।
सोपेक्षेन्द्रियम् ।

[०४१।२२-०४१।२३]
किं कायिकी चैतसिकीत्याह ।

[०४१।२४]
उभयी

[०४१।२५]
किं पुनः कारणमियमभिसमस्यै कमिन्द्रियं क्रियते ।

[०४२।०१]
अविकल्पनात् ॥ २.८ ॥

[०४२।०२]
चैतसिकं हि सुखदुःखं प्रायेण विकल्पनादुत्पद्यते न तु कायिकम् ।

[०४२।०२-०४१।०३]
विषयवशादर्हतामप्युत्पत्तेः ।

[०४२।०३]
अतस्तयोरिन्द्रियत्वेन भेदः ।

[०४२।०३-०४२।०४]
उपेक्षा तु स्वरसेनाविकल्पयत एवोत्पद्यते कायिकी चैतसिकी चे त्येकमिन्द्रियं क्रियते ।

[०४२।०४-०४२।०५]
अन्यथा च कायिकं सुखमनुगृह्णात्यन्यथा चैतसिकम् ।

[०४२।०५]
एवं दुःखमन्यथा कायिकमुपहन्त्यन्यथा चैतसिकम् ।

[०४२।०५-०४२।०६]
उपेक्षायां त्वेष विकल्पो नास्त्यत उपेक्षणं प्रत्यविकल्पनादभेदः ।

[०४२।०७]
दृग्भावनाऽसैक्षपथे नव त्रीणि

[०४२।०८]
मनः सुखसौमनस्योपेक्षाः स्रद्धादीनि च पञ्च ।

[०४२।०८-०४२।०९]
तानि नवेन्द्रियाणि त्रिषु मार्गेषु त्रीणीन्द्रियाण्युच्यन्ते ।

[०४२।०९-०४२।१०]
दर्शनमार्गे अनाज्ञातमाज्ञास्यामीन्द्रियं भावनामार्गे आज्ञेन्द्रियमशैक्षमार्गे आज्ञातावीन्द्रियमिति ।

[०४२।१०]
किं कारणम् ।

[०४२।१०-०४२।११]
दर्शनमार्गे ह्यनाज्ञातमाज्ञातुं प्रवृत्तः ।

[०४२।११-०४२।१२]
भावनामार्गे नास्त्यपूर्वमाज्ञेयं तदेव त्वाजानाति शेषानुशयप्रहाणार्थम् ।

[०४२।१२]
अशैक्षमार्गे त्वाज्ञात्मित्यवगम आज्ञातावः ।

[०४२।१२-०४२।१३]
सोऽस्यास्तीति आज्ञातावी ।

[०४२।१३]
आज्ञातमवितुं शीलमस्येति वा ।
क्षयानुत्पादिज्ञानलाभात् ।

[०४२।१४]
“दुःखं मे परिज्ञातं न पुनः परिज्ञातव्यमिति” तथाभूतस्येन्रियमाज्ञातावीन्रियम् ।

[०४२।१५-०४२।१६]
स्वभावनिर्देशां कृत्वा प्रकारभेदो वक्तव्य कति सास्रवाणि कत्यनास्रवाणि इन्रियाणित्येवमादि ।

[०४२।१६-०४२।१७]
तत्र तावद्यदेतदनन्तरोक्तमाज्ञास्यामीन्रियादिकमेतत् ।

[०४२।१८]
अमलं त्रयम् ।

[०४२।१९]
अनास्रवमित्यर्थः ।
मलानामास्रवपर्यायत्वात् ।

[०४२।२०]
रूपीणि जीवितं दुःखे सास्रवाणि

[०४२।२१]
रूपीणि सप्तेन्द्रियाणि जीवितेन्द्रियं दुखःदौर्मनस्येन्द्रिये चैकान्तसास्रवाणि ।

[०४२।२२]
रूपीणि पुनः सप्त चक्षुः
श्रोत्रघ्राणजिह्वाकायस्त्रिपुरुषेन्द्रियाणि रूपस्कन्धसंग्रहात् ।

[०४२।२३]
द्विधा नव ॥ २.९ ॥

[०४२।२४-०४२।२५]
मनःसुखसौमनस्योपेक्षाः श्रद्धादीनि च पञ्च एतानि नवेन्द्रियाणि सास्रवाण्यनास्रवाण्यपि ।

[०४२।२५]
अनास्रवाण्येव श्रद्धादीनीत्येके ।

[०४२।२५-०४२।२७]
उक्तं हि भगवता “यस्येमानि पञ्चेन्द्रियाणि सर्वेण स्र्वं न सन्ति तमहं बाह्यं पृथग्जनपक्षावस्थितं वदामी”ति ।

[०४२।२७]
नेदं ज्ञापकमनास्रवाण्यधिकृत्य वचनात् ।

[०४२।२७-०४२।२८]
तथा ह्यार्यपुद्गलव्यवस्थानं कृत्वा यस्येमानीत्याह ।

[०४२।२८]
पृथग्जनो वा द्विविधः ।

[०४३।०१]
आभ्यन्तरकश्चासमुच्छिन्न कुशलमूलो बाह्यकश्च समुच्छिन्नकुशलमूलः ।

[०४३।०२]
तमधिकाऋत्याह “बाह्यं पृथग्जनपक्षावस्थितं वदामी”ति ।

[०४३।०२-०३२।०४]
उक्तं च सूत्रे “सन्ति च सत्त्वा लोके जाता लोके वृद्धास्तीक्ष्णेन्द्रिया अपि मध्येन्द्रिया अपि मृद्विन्द्रिया अपी” त्यप्रवर्त्तित एव धर्मचक्रे ।

[०४३।०४]
तस्मात्सन्त्येव सास्रवाणि श्रद्धादीनि ।

[०४३।०५-०४३।०७]
पुनश्चोक्तं “यावच्छाहमेषां पञ्चानामिन्द्रियाणां समुदयं चास्तगमं च स्वादं चादीनवं च निःसरणं च यथाभूतं नाध्यज्ञासिषं न तावदहमस्मात्सदेवकाल्लोकादि”ति विस्तरः ।

[०४३।०७]
न चानास्रवाणां धर्माणामेष परीक्षाप्रकारः ॥

[०४३।०८]
कतीन्द्रियाणि विपाकः कति न विपाकः ।
एकान्तेन तावत्

[०४३।०९]
विपाको जीवितं

[०४३।१०]
अथ यदर्हन् भिक्षुरायुःसंस्कारान् स्थापयति तज्जीवितेन्द्रियं कस्य विपाकः ।

[०४३।११]
शास्त्र उक्थं “कथमायुःसंस्कारान् स्थापयति ।

[०४३।११-०४३।१३]
अर्हन् भिक्षुः ऋद्धिमांश्चेतोवशित्वं प्राप्तः संघाय व पुद्गलाय वा पात्रः वा चीवरं वा अन्यतमान्यतमं वा श्रामणकं जीवितपरिष्कारं वा दत्त्वा तत्प्रणिधाय प्रन्तकोटिकं चतुर्थं ध्यानं समापद्यते ।

[०४३।१४-०४३।१५]
स तस्मात्व्युत्थाय चित्तमुत्पादयति वाचं च भाषते यन्मे भोगविपाकं तदायुर्विपाकं भवत्विति ।

[०४३।१५]
तस्य यत्भोगविपाकं तदायुर्विपाकं भवति ।

[०४३।१५-०४३।१६
येषां पुनरयमभिप्रायो विपाकोच्छेषं विपच्यत इति ।

[०४३।१६-०४३।१७]
त आहुः पूर्वजातिकृतस्य कर्मणो विपाकोच्छेषम् ।

[०४३।१७]
स भावनाबलेनाकृष्य प्रतिसंवेदयत” इति ।

[०४३।१७-०४३।१८]
कथमायुःसंस्कारा नुत्सृजति ।

[०४३।१८]
तथईव दानं दत्त्वा प्रणिधाय प्रन्तकोटिकं चतुर्थं ध्यानं समापद्यत्

[०४३।१९]
यन्मे आयुर्विपाकं तत्भोगविपाकं भवत्विति तस्य तथा भवति ।

[०४३।२०]
भदन्तघोषकस्त्वाह ।

[०४३।२०-०४३।२१]
तस्मिन्नेव आश्रये रूपावचराणि महाभूतानि ध्यानबलेन संमुधकरोत्यायुषोऽनुकूलानि वैहोधिकानि च ।

[०४३।२१-०४३।२२]
एवमायुःसंस्कारान् स्थापयत्येवमुत्सृजतीति ।

[०४३।२२]
एवं तु भवितव्यम् ।

[०४३।२२-०४३।२४]
समाधिप्रभाव एव स तेषां तदृशो येन पूर्वकर्मजं च स्थितिकालावेधमिन्द्रियमहाभूतानां व्याव्र्त्तयन्त्यपूर्वं च समाधिजमावेधमाक्षिपन्ति ।

[०४३।२४]
तस्मान्न तज्जीवितेन्द्रियं विपाकं ततोऽन्यत्तु विपाकः ।

[०४३।२५]
प्रश्नात्प्रश्नान्तरमुपजायते ।
किमर्थमायुःसंस्कारानधितिष्ठन्ति ।

[०४३।२५-०४३।२६]
परहितार्थं शासन्स्थित्यर्थं वा ।

[०४३।२६]
ते ह्यात्मनः क्षीणमायुः पश्यन्ति ।

[०४३।२७]
न च तत्रान्यं शक्तं पश्यन्ति ।
अथ किमर्थमुत्सृजन्ति ।

[०४४।०१]
अल्पं च परहितं जीविते पश्यन्ति रोगाभिभूतं चात्मभावम् ।
यथोक्तं

[०४४।०२-०४४।०३]
“सुचीर्णे ब्रह्मचर्येऽस्मिन्मार्गे चैव सुभाविते ।
तुष्ट आयुःक्षयात्भवति रोगस्यापगमे यथा ॥”

[०४४।०४]
इति ।
अथैतदायुः संस्काराणां स्थापनार्थमुत्सर्जनं वा क्व कस्य वा वेदितव्यम् ।

[०४४।०५]
मनुष्येष्वेवत्रिषु द्वीपेषु स्त्रीपुरुषयोरसमयविमुक्तस्यार्हतः प्रान्तकोटिकध्यानलाभिनः ।

[०४४।०६]
तस्य हि समाधौ वशित्वम् ।
क्लेशैश्चानुपस्तब्धा सन्ततिः ।
[०४४।०६-०४४।०७]
सूत्र उक्तम् “भगवान् जीवितसंस्कारानधिष्ठायायुःसंस्कारानुस्त्सृष्टवान्” ।

[०४४।०७-०४४।०८]
तेषां को विशेषः ।

[०४४।०८]
न कश्चिदित्येके ।
तथा ह्युक्तम् “जीवितेन्द्रियं कतमत् ।

[०४४।०८-०४४।०९]
त्रैधातुकमायुरि”ति ।

[०४४।०९]
पूर्वकर्मफलमायुःसंस्काराः प्रत्युत्पन्नकर्मफलं जीवितसंस्कारा इत्यपरे ।

[०४४।१०]
यैर्वा निकायसभागस्थितिस्त आयुःसंस्काराः ।

[०४४।१०-०४४।११]
यैस्तु कालान्तरं जीवति ते जीवितसंस्कारा इति ।

[०४४।११-०४४।१२]
बहुवचनं बहूनामायुर्जीवितसंस्कारक्षणानामुत्सर्जना धिष्ठानात् ।

[०४४।१२]
नह्येकस्य क्षणस्योत्सर्जनमधिष्ठनं चास्ति ।

[०४४।१२-०४४।१३]
न च कालान्तरस्थावरमेकमायुर्द्रव्यमिति द्योतनार्थमित्येके ।

[०४४।१३-०४४।१४]
बहुश्वेव संस्कारेष्वायुराख्या नास्त्येकमायुर्द्रव्यम् ।

[०४४।१४]
अन्यथा नैव संस्कारग्रहणमकरिष्यदित्यपरे ।

[०४४।१४-०४४।१५]
किमर्थं पुनर्भगवता आयुह्संस्कारा उत्सृष्टाश्चाधिष्टिताश्च ।

[०४४।१५-०४४।१६]
मरणवशित्वज्ञापनार्थमुत्सृष्टाजीवितवशित्वज्ञापनार्थमधिष्टिताः ।

[०४४।१६]
त्रैमास्यमेव नोध्र्वं विनेयकार्याभावात् ।

[०४४।१७-०४४।१८]
यच्चापि तत्प्रतिज्ञातम् “एवंभावितैरहं चतुर्भिरृद्धि पादैराकाङ्क्षन्कल्पमपि तिष्ठेयं कल्पावशेषमपी”ति ।

[०४४।१८]
तस्यापि संपादनार्थम् ।

[०४४।१८-०४४।१९]
स्कन्धमरणमारयोर्निर्जयार्थमिति वैभषिकाः ।

[०४४।१९]
बोधिमूले क्लेशदेवपुत्रमारौ निर्जिताविति ।

[०४४।१९-०४४।२०]
निष्ठितमानुषङ्गिकम् ॥

[०४४।२१]
प्रकृतमेवारभ्यते ।

[०४४।२२]
द्वेधा द्वादश

[०४४।२३]
कतमानि द्वादश ।

[०४४।२४]
अन्त्याष्टकादृते ।

[०४४।२५]
दौर्मनस्याच्च

[०४४।२६]
अन्त्यमष्टकं श्रद्धादीनि दौर्मनस्यं च वर्जयित्वा ।

[०४४।२७-०४५।०१]
जीवितेन्द्रियादन्यानि द्वादश द्विविधानि विपाकश्चाविपाकश्च ।

[०४५।०१]
तत्र चक्षुरादीनि सप्तौपचयिकानि अविपाकः ।
शेषाणि विपाकः ।

[०४५।०२]
मनोदुःखसुखसौमनस्योपेक्षेन्द्रियाणि कुशलक्लिष्टान्य विपाकः ।

[०४५।०२-०४५।०३]
ऐर्यापथिकशाइल्पस्थानिकनैर्माणिकानि च यथायोगम् ।

[०४५।०३]
शेषाणि विपाकः ।

[०४५।०३-०४५।०४]
जीवितेन्द्रियं चक्षुरादीनि द्वादश हित्वा शेषाण्यविपाक इति सिद्धम् ।

[०४५।०४-०४५।०५]
यदि दौअर्मनस्येन्द्रियं न विपाक इति सूत्रं कथं नीयते “त्रीणि कार्याणि ।

[०४५।०५-०४५।०६]
सौमनस्यवेदनीयं कर्म दौर्मनस्यवेदनीयं कर्म उपेक्षा वेदनीयं कर्मे”ति संप्रयोगवेदनीयतामधिकृत्योक्तम् ।

[०४५।०६-०४५।०७]
दौर्मस्येन संप्रयुक्तं कर्म दौर्मनस्यवेदनीयम् ।

[०४५।०७]
यथा सुखसंपरयुक्तः स्पर्शः सुखवेदनीयः ।

[०४५।०७-०४५।०८]
सौमनस्योपेक्षावेदनीये अपि तर्हि कर्मणी एवं भविष्यतः ।

[०४५।०८]
यथेच्छसि तथाऽस्तु ।

[०४५।०८-०४५।०९]
संप्रयोगेऽपि न दोषः विपाकेऽपि न दोषः ।

[०४५।०९]
अगत्या ह्येतदेवं गम्येत ।

[०४५।०९-०४५।१०]
का पुन्रत्र युक्तिर्दौर्मनस्यं न विपाक इति ।

[०४५।१०]
दौर्मनस्यं हि परिकल्पविशेषैरुत्पाद्यते च व्युपशाम्यते च ।

[०४५।१०-०४५।११]
नचैवं विपाकः ।

[०४५।११]
सौमनस्यमप्येवं न स्याद्विपाकः ।

[०४५।११-०४५।१२]
यदि तर्हि दौमनस्यं विपाकः स्यादानन्तर्यकारिणां तन्निमित्तं दौर्मनस्योत्पादात्तत्कर्म विपक्वं स्यात् ।

[०४५।१३]
सौमनस्यमप्येवम् ।

[०४५।१३-०४५।१४]
यदि सौमनस्यं विपाकः स्यात्पुण्यकारिणां तन्निमित्तं सौमनस्योत्पादात्तत्कर्म विपक्वं स्यात् ।

[०४५।१४]
वीतरागाणां तर्हि दौर्मनस्यासंभवात् ।

[०४५।१४-०४५।१५]
न चैवं विपाकः ।

[०४५।१५]
सौमनस्यमप्येषामव्याकृतं कोदृशं विपाकः स्यात् ।
यादृशं तादृशमस्तु ।

[०४५।१६]
सति तु संभवे सौमनस्यस्यास्ति विपाकावकाशी न दौअर्मनस्यस्य ।

[०४५।१६-०४५।१७]
सर्वथाऽसमुदाचारादिति नास्त्येवं दौर्मनस्यं विपाक इति वैभाषिकाः ।

[०४५।१७-०४५।१८]
तत्र जीवितेन्द्रियाष्टमानि सुगतौ कुशलस्य विपाको दुर्गतावकुशलस्य ।

[०४५।१८]
मनैन्द्रियमुभयोरुभयस्य ।

[०४५।१८-०४५।१९]
सुखसौमनस्योपेक्षेन्द्रियाणि कुशलस्य ।

[०४५।१९]
दुःखेन्द्रियमकुशलस्य ।

[०४५।१९-०४५।२०]
सुगताबुभयव्यञ्जनस्याकुशलेनतत्स्थानप्रतिलम्भः ।

[०४५।२०]
नत्विन्द्रियस्य कुशलाक्षेपात् ।
गतमेतद् ।

[०४५।२१]
इदं नु वक्तव्यम् ।
कतीन्द्रियाणि सविपाकानि कत्यविपाकानि ।

[०४५।२१-०४५।२२]
यदेतत्दौर्मनस्यमनन्तरोक्तं

[०४५।२३]
तत्त्वेकं सविपाकम् ।

[०४५।२४]
तदेकं सविपाकमेव ।
तुशब्द एवकारार्थो भिन्नक्रमश्च वेदितव्यः ।

[०४५।२४-०४५।२५]
नहि तदव्याकृतमस्ति नाप्यनास्रवमसमाहितत्वात् ।

[०४५।२५]
अतो नास्त्यविपाकं दौर्मनस्यम् ।

[०४५।२६]
दश द्विधा ॥ २.१० ॥

[०४५।२७]
सविपाकान्यविपाकानि च ।
कतमानि दश ।

[०४६।०१]
मनोऽन्यवित्तिश्रद्धादीनि

[०४६।०२]
अन्यवित्तिग्रहणात्दौर्मनस्यादन्यत्वेदितं गृह्यते ।

[०४६।०२-०४६।०३]
श्रद्धादीनि श्रद्धावीर्यस्मृतिसमाछिप्रज्ञाः ।

[०४६।०३-०४६।०४]
तत्र मनःसुखसौमनस्योपेक्षा अकुआशलाः कुशलाः सास्रवाश्च सविपाकाः ।

[०४६।०४]
अनास्रवा अव्याकृताश्चाविपाकाः ।

[०४६।०४-०४६।०५]
दुःखेन्द्रियं कुशलाकुआशलं सविपाकमव्याकृतमविपाकम् ।

[०४६।०५]
श्रद्धादीनि सस्रवाणि सविपाकान्यनास्रवाण्यविपाकानि ।

[०४६।०६]
अन्यदविपाकमिति सिद्धम् ।

[०४६।०७]
कति कुशलानि कत्यकुशलानि कत्यव्याकृतानि ।
एकान्तेन तावत् ।

[०४६।०८]
अष्टकं कुशलं
[०४६।०९]
पञ्चश्रद्धादीनि त्रीणि चाज्ञास्यामीन्द्रियादीनि ।

[०४६।१०]
द्विधा ।

[०४६।११]
दौर्मनस्यम् ।

[०४६।१२]
कुशलं चाकुशलं च ।

[०४६।१३]
मनोऽन्या च वित्तिस्त्रेधा

[०४६।१४]
कुशलाकुशलाव्याकृतानि ।

[०४६।१५]
अन्यदेकधा ॥ २.११ ॥

[०४६।१६]
किञ्चिदन्यत् ।
जीविताष्टमं चक्षुरादि ।
एतदव्याकृतमेव ॥

[०४६।१७]
कतमदिन्द्रियं कतमधात्वाप्तमेषामिन्द्रियाणाम् ।

[०४६।१८]
कामाप्तममलं हित्वा ।
[०४६।१९]
कामप्रतिसंयुक्तं तावदिन्द्रियं वेदितव्यम् ।

[०४६।१९-०४६।२०]
एकान्तानास्रवमाज्ञास्यामीन्द्रियादित्रयं हित्वा ।

[०४६।२०]
तद्ध्यप्रतिसंयुक्तमेव ।

[०४६।२१]
रूपाप्तं स्त्रीपुमिन्द्रिये ।

[०४६।२२]
दुःखे च हित्वा

[०४६।२३]
अमलं चेति वर्त्तते ।
दुःखे इति दुःखदौर्मनस्ये ।

[०४६।२३-०४६।२४]
तत्र मैथुनधर्मवैराग्यादशोभाकरत्वाच्च रूपधातौ स्त्रीपुरुषेन्द्रिये न स्तः ।

[०४६।२४]
कथमिदानीं पुरुषास्त उच्यन्ते ।

[०४६।२५]
क्वोच्यन्ते ।
सूत्रे ।

[०४६।२५-०४६।२६]
“अस्थानमनवकाशो यत्स्त्री ब्रह्मत्वं कारयिष्यति ।

[०४६।२६]
नेदं स्थानं विद्यते ।
स्थानमेतत्विद्यते यत्पुरुष” इति ।

[०४६।२६-०४६।२७]
अन्यः पुरुषभावो यः कामछातौ पुरुषाणां भवति ।

[०४६।२७-०४६।२८]
दुःखेन्द्रियं नास्त्याश्रयस्याच्छत्वादकुशला भावाच्छ ।

[०४६।२८]
दौर्मनस्येन्द्रियं नास्ति शमथस्निग्धसन्तानत्वादाघातवस्त्वभावाच्च ।

[०४७।०१-०४७।०१]
आरूप्याप्तं सुखे चापोह्य रूपि च ॥ २.१२ ॥

[०४७।०२]
स्त्रीपुरुषेन्द्रिये दुःखे चामलं हित्वेति वर्त्तते ।
किमवशाइष्यते ।

[०४७।०२-०४७।०३]
मनोजीवितोपेक्षेन्द्रियाणि श्रद्धादीनि च पञ्च ।

[०४७।०३]
एतान्यारूप्यप्रतिसंयुक्तानि सन्ति नान्यानि ।

[०४७।०४]
कतीन्द्रियाणि दर्शनप्रहातव्यानि कति भावनाप्रहातव्यानि कत्यप्रहातव्यानि ।

[०४७।०५]
मनोवित्तित्रयं त्रेधा

[०४७।०६]
कतमद्वित्तित्रयम् ।
सुखसौमनस्योपेक्षाः ।

[०४७।०७]
द्विहेया दुर्मनस्कता ।

[०४७।०८]
दौअर्मनस्यं द्वाभ्यां प्रहेयं दर्शनभावनाभ्याम् ।

[०४७।०९]
नव भावनया ।

[०४७।१०]
हेयानीत्यधिकारः ।
जीविताष्टमानि चक्षुरादीनि दुःखेन्द्रियं च भावनाहेयान्येव ।

[०४७।११]
पञ्च त्वहेयान्यपि

[०४७।१२]
श्रद्धादीनि पञ्च भावनाहेयान्यप्यहेयान्यपि ।
सास्रवानास्रवत्वात् ।

[०४७।१३]
न त्रयम् ॥ २.१३ ॥

[०४७।१४]
त्रयं नैव प्रहेयमाज्ञास्यामीन्द्रियादिकमनास्रवत्वात् ।
नहि निर्दोषं प्रहाणार्हम् ।

[०४७।१५]
उक्तः प्रकारभेदः ।

[०४७।१६]
लाभ इदानीं वक्तव्यः ।

[०४७।१६-०४७।१७]
कतीन्द्रियाणि कस्मिन्धातौ विपाकः प्रथमतो लभ्यन्ते ।

[०४७।१८]
कामेष्वादौ विपाको द्वे लभ्यते

[०४७।१९]
कायेन्द्रियं जीवितेन्द्रियं च ।
ते पुनः

[०४७।२०]
नोपपादुकैः ।

[०४७।२१]
उपपादुकप्रतिषेधादण्डजजरायुजसंस्वेदजईरिति वेदितव्यम् ।
कस्मान्न मनौपेक्षेन्द्रिये ।

[०४७।२२]
प्रतिसन्धिकाले तयोरवश्यं क्लिष्टत्वात् ।
अथोपपादुकैः कति लभ्यन्ते ।

[०४७।२३]
तैः षड वा

[०४७।२४]
यद्यव्यञ्जना भवन्ति ।
यथा प्राथमकल्पिकाः ।
कतमानि षट् ।

[०४७।२४-०४७।२५]
चक्षुःश्रोत्रघ्राणजिह्वाकायजीवितेन्द्रियाणि ।

[०४८।०१]
सप्त वा

[०४८।०२]
यद्येकव्यञ्जना भवन्ति ।

[०४८।०२-०४८।९२]
यथा देवादिषु ।

[०४८।०३]
अष्टौ वा

[०४८।०४]
यद्युभयव्यञ्जना भवन्ति ।
किं पुनरुभयव्यञ्जना अप्युपपादुका भवन्ति ।

[०४८।०४-०४८।०५]
भवन्त्यपायेषु

[०४८।०५]
एवं तावत्कामधातौ ।
अथ रूपधातावारूप्यधातौ च कथमित्याह ।

[०४८।०६]
षड्रूपेषु

[०४८।०७]
कामप्रधानत्वात्कामधातुः कामा इति निर्दिश्यते ।

[०४८।०७-०४८।०८]
रूपप्रधानत्वाद्रूपधातू रूपाणीति ।

[०४८।०८-०४८।०९]
सूत्रेऽप्युक्तं “येऽपि ते भिक्षवः शान्ता विमोक्षा अतिक्रम्य रूपाण्यारुप्या” इति ।

[०४८।०९]
तत्र रूपधातौ षड्डिन्द्रियाणि विपाकः परथमतो लभ्यन्ते ।

[०४८।०९-०४८।१०]
यान्येव कामधातावव्यञ्जनैअरुपपादुकैः

[०४८।११]
एकमुत्तरे ॥ २.१४ ॥

[०४८।१२]
रूपधातोरारूप्यधातुरुत्तरः ।
समापत्तितश्च परत्वादुपपत्तितश्च प्रधानतरत्वात् ।

[०४८।१३]
तस्मिनेकमेव जीवितेन्द्रियं विपाकः प्रथमतो लभ्यते नान्यत् ।

[०४८।१४]
उक्तो लाभः ।

[०४८।१५]
त्याग इदानीं वक्तव्यः ।
कस्मिन्धातौ म्रियमाणः कतीन्द्रियाणि निरोधयतीति

[०४८।१६]
निरोधयत्युपरमान्नारूप्ये जीवितं मनः ।

[०४८।१७]
उपेक्षां चैव रूपेऽष्टौ

[०४८।१८]
रूपधातौ म्रियल्माणोऽष्टौ निरोधयति ।
तानि च त्रीणि चक्षुरादीनि पञ्च ।

[०४८।१८-०४८।१९]
सर्वे ह्युपपादुकाः समग्रेन्द्रिया उपपद्यन्ते म्रियन्ते च ।

[०४८।२०]
कामे दश नवाष्टौ वा ॥ २.१५ ॥

[०४८।२१]
कामधातौ म्रियमाण उभयव्यञ्जनी दशेन्द्रियाणि निरोधयति ।

[०४८।२१-०४८।२२]
तानि चाष्टौ स्त्री पुरुषेन्द्रिये च ।

[०४८।२२]
एकव्यञ्जनो नव ।
अव्यञ्जनोऽष्टौ ।
सकृन्मरण एष न्यायः ।

[०४८।२३]
क्रममृत्यौ तु चत्वारि ।

[०४८।२४]
क्रमेण तु म्रियमाणश्चत्वारीन्द्रियाणि निरोधयति ।
कायजीवितमनौपेक्षेन्द्रियाणि ।

[०४८।२५]
नह्येषां पृथग्निरोधः ।
एष च न्यायः क्लिष्टाव्याकृतचित्तस्य मरणे वेदितव्यः ।

[०४८।२६]
यदा तु कुशले चेतसि स्थितो म्रियते तदा

[०४९।०१]
षुभे सर्वत्र पञ्च च ।

[०४९।०२]
कुशले चेतसि म्रियमाणः सर्वत्र यथोक्तमिन्द्रियाणि निरोधयति ।

[०४९।०२-०४९।०३]
श्रद्धादीनि च पञ्चाधिकानि ।

[०४९।०३]
एषां कुशले चेतस्यवश्यंभावः ।

[०४९।०३-०४९।०४]
एवमारूप्येष्वष्टौ निरोधयति रूपेषु त्रयोदशाएति विस्तरेण गणनीयम् ।

[०४९।०५]
इन्द्रियप्रकरणे सर्व इन्द्रियधर्मा विचार्यन्ते ।

[०४९।०५-०४९।०६]
अथ कतमच्छ्रामण्यफलं कतिभिरिन्द्रियैः प्राप्यते ।

[०४९।०७]
नवाप्तिरन्त्य फलयोः

[०४९।०८]
नवभिरिन्द्रियैः प्रप्तिरन्त्यफलयोः ।
के पुनरन्त्ये ।
स्रोत आपत्तिफलमर्हत्त्वं च ।

[०४९।०९]
के मध्ये ।
सकृदागामिफलमनागामिफलं च ।

[०४९।०९-०४९।१०]
तत्र स्रोत आपत्तिफलस्य श्रद्धादिभिराज्ञातावीन्द्रियवर्ज्यैर्मनौपेक्षेन्द्रियाभ्यां चेति नवभिः ।

[०४९।१०-०४९।११]
आज्ञास्यामीन्द्रियमानन्तर्यमार्गे वेदितव्यमाज्ञेन्द्रियं च विमुक्तिमार्गे ।

[०४९।११-०४९।१२]
उभाभ्यां हि तस्य प्राप्तिर्विसंयिओगप्राप्तेरावाहकसन्निश्रयत्वाद्यथाक्रमम् ।

[०४९।१२-०४९।१३]
अर्हत्त्वमस्य पुनः श्रद्धादिभिराज्ञास्यामीन्द्रियवर्ज्यैर्मनैन्द्रियेण सुखसौमनस्योपेक्षेन्द्रियाणां चान्यतमेनेति नवभिः ।

[०४९।१४]
सप्ताष्ट्नवभिर्द्वयोः ॥ २.१६ ॥

[०४९।१५]
सकृदागाम्यनागामिफलयोः प्रत्येकं सप्तभिरष्टभिर्नवभिष्चेन्द्रियैः प्राप्तिः ।

[०४९।१५-०४९।१६]
कथं कृत्वा ।

[०४९।१६-०४९।१७]
सकृदागामिफलं तावद्यद्यानुपूर्विकः प्राप्नोति स च लौकिकेन मार्गेण तस्य सप्तभिरिन्द्रियैः प्राप्तिः ।

[०४९।१७]
पञ्चभिः श्रद्धादिभिरुपेक्षामनैन्द्रियाभ्यां चेति ।

[०४९।१७-०४९।१८]
अथ लोकोत्तरेण मार्गेण तस्याष्टभिरिन्द्रियै प्रप्तिः ।

[०४९।१८]
आज्ञेन्द्रियमष्टमं भवति ।

[०४९।१८-०४९।१९]
अथ भूयोवीतरागः प्राप्नोति तस्य नवभिर्येनेव स्रोत आपत्तिफलस्य ।

[०४९।१९-०४९।२०]
अनागामिफलं यद्यानुपूर्विकः प्राप्नोति स च लौकिकेन मार्गेण तस्य सप्तभिरिन्द्रियैः प्राप्तिः ।

[०४९।२१]
यथा सकृदागामिफलस्य ।

[०४९।२१-०४९।२२]
अथ लोकोत्तरेण मार्गेण तस्याष्टभिस्तथैव ।

[०४९।२२]
अथ वीतरागः प्राप्नोति तस्य नवभिः ।

[०४९।२२-०४९।२३]
यथा स्रोत आपत्तिफलस्य ।

०४९२३-०४९२३]
अयं तु विशेषः ।

[०४९।२३-०४९।२४]
सुखसौमनस्योपेक्षेन्द्रियाणामन्यतमं भवति ।

[०४९।२४]
निश्रयविशेषात् ।

[०४९।२४-०४९।२६]
यदाप्ययमानुपूर्विको नवमे विमूक्तिमार्गे तीक्ष्णेन्रियत्वा द्ध्यानं प्रविशाति लौकिकेन मार्गेण तदाप्यष्टाभिरिन्द्रियैरनागामिफलं प्राप्नोति ।

[०४९।२६]
तत्रहि नवमे विमुक्तिमार्गे सौमनस्येन्द्रियमष्टमम् ।

[०४९।२६-०४९।२७]
भवत्यान
न्तर्यमार्गे तूपेक्षेन्द्रियमेव नित्यमुभाभ्यां च तस्य प्राप्तिः ।

[०४९।२७-०४९।२८]
अथ लोकोत्तरेण प्रविशाति तस्य नवभिरिन्द्रियैः प्राप्तिः ।

[०४९।२८]
आज्ञेन्रियं नवमं भवति ।

[०४९।२८-०५०।०१]
यत्तर्ह्यभिधर्म उक्तं “कतिभिरिन्द्रियैरर्हत्त्वं प्रप्नोतीत्याह एकादश्भ्हिरिति” ।

[०५०।०१-०५०।०२]
तत्कथं नवभिरित्युच्यते ।

[०५०।०२]
नवभिरेव तत्प्राप्नोति ।

[०५०।०३]
एकादशभिरर्हत्तवमुक्तं त्वेकस्य संभवात् ।

[०५०।०४-०५०।०५]
अस्ति संभवो यदेकः पुद्गलः परिहाय परिहाय सुखसौमनस्यीपेक्षाभिरर्हत्त्वं प्राप्नुयादत एकादशभिरित्युक्तम् ।

[०५०।०५-०५०।०६]
नतु खलु संभवोऽस्ति सुखादीनामेकस्मिन् काले ।

[०५०।०६]
कथमनागाभिनोऽप्येष प्रसङ्गो न भवति ।

[०५०।०६-०५०।०७]
नह्यसौ परिहीणः कदाचित्सुखेन्द्रियेण प्राप्न्नोति न च वीतरागपूर्वी परिहीयते ।

[०५०।०७-०५०।०८]
तद्वैराग्यस्य द्विमार्गप्रापणात् ।

[०५०।०९]
इदं विचार्यत्
कतमेनेन्द्रियेण समन्वागतः कतिभिः अवश्यं समन्वागतो भवति ।

[०५०।१०]
तत्र

[०५०।११]
उपेक्षाजीवितमनोयुक्तोऽवश्यं त्रयान्वितः ॥ २.१७ ॥

[०५०।१२-०५०।१३]
य एषामुपेक्षादीनामन्यतमेन समन्वागतः सोऽवश्यं त्रिभिरिन्द्रियैः समन्वागतो भवत्येभिरेव ।

[०५०।१३]
नह्येषामन्योऽय्नेन विना समन्वागमः ।
शेषैस्त्वनियमः ।

[०५०।१३-०५०।१४]
स्यात्समन्वागतः स्यादसमन्वागतः ।

[०५०।१४-०५०।१५]
तत्र तावच्चक्षुःश्रोत्रघ्राणजिह्वेन्द्रियै रारूप्योपपन्नो न समन्वागतः ।

[०५०।१५]
कामधातौ च येनाप्रतिलब्धविहीनानि ।

[०५०।१५-०५०।१६]
कायेन्द्रियेणारूप्योपपन्नो न समन्वागतः ।

[०५०।१६]
स्त्रीन्द्रियेण रूपारूप्योपपन्नः ।
कामधतौ येनाप्रतिलब्धविहीनम् ।

[०५०।१६-०५०।१७]
एवं पुरुषेन्द्रियेण ।

[०५०।१७]
सुखेन्द्रियेण चतुर्ध्यानारूप्योपपन्नः पृथग्जनो न समन्वागतः ।

[०५०।१८]
सौमनस्येन्द्रियेण तृतीयचतुर्थध्यानारूप्योपपन्नः पृथग्जन एव ।

[०५०।१८-०५०।१९]
दुःखेन्द्रियेण रूपारूप्योपपन्नः ।

[०५०।१९]
दौर्मनस्येन कामवीतरागः ।

[०५०।१९-०५०।२०]
श्रद्धादिभिः समुच्छिन्नकुशलमूलः ।

[०५०।२०]
आज्ञास्यामीन्द्रियेण पृथग्जनफलथानसमन्वागताः ।

[०५०।२०-०५०।२१]
आज्ञेन्द्रियेण पृथग्जनदर्शनाशैक्षमार्गस्थाः ।

[०५०।२१]
आज्ञातावीन्द्रियेण पृथग्जनशैक्षैक्ष्या असमन्वागताः ।

[०५०।२२]
अप्रतिपिद्धास्ववस्थासु यथोक्तसमन्वागतो वेदितव्यः ।

[०५०।२३]
चतुर्भिः सुख कायाभ्यां

[०५०।२४-०५०।२५]
यः सुखेन्द्रियेण समन्वागतः सोऽवश्यं चतुर्भिरिन्द्रियैस्तैश्च त्रिभिरुपेक्षादिभिः सुखेन्द्रियेण च ।

[०५०।२५]
यः कायेन्द्रियेण सोऽपि चतुर्भिस्तैश्च त्रिभिः कायेन्द्रियेण च ।

[०५१।०१]
पञ्चभिश्चक्षुरादिमान् ।

[०५१।०२]
यश्चक्षुरिन्द्रियेण सोऽवश्यं पञ्चभिरुपेक्षाजीवितमनः कायेन्द्रियैस्तेन च्

[०५१।०२-०५१।०३]
एवं श्रोत्रघ्राणजिह्वेन्द्रियैर्वेदितव्यम् ।

[०५१।०४]
सौमनस्यी च

[०५१।०५]
यश्चापि सौमनस्येन्द्रियेण सोऽवश्यं पञ्चभिरुपेक्षाजीवितमनःसुखसौमनस्यैः ।

[०५१।०६]
द्वितीयध्यानजस्तृतीयध्यानालाभी कतमेन सुखेन्द्रियेण समन्वागतो भवति ।

[०५१।०७]
क्लिष्टेन तृतीयध्यानभूमिकेन ।

[०५१।०८]
दुःखी तु सप्तभिः ।

[०५१।०९]
यो दुःखेन्द्रियेण सोऽवश्यं सप्तभिः कायजीवितमनोभिश्चतुर्भिर्वेदनेन्द्रियैः ।

[०५१।१०]
स्त्रीन्द्रियादिमान् ॥ २.१८ ॥

[०५१।११]
अष्टाभिः

[०५१।१२]
यः स्त्रीन्द्रियेण समन्वागतः सोऽवश्यमष्टभिः तैश्च सप्तभिः स्त्रीन्द्रियेणच ।

[०५१।१३]
आदिशब्देन पुरुषेन्द्रियदौर्मनस्यशरद्धादीनां संग्रहः ।

[०५१।१३-०५१।१४]
तद्वानपि प्रत्येकमष्टाभिः समन्वागतो भवति ।

[०५१।१४]
तैश्च सप्तभिरष्टमेन च पुरुषेन्द्रियेण ।
एवं दौर्मनस्येन्द्रियेण ।

[०५१।१४-०५१।१५]
श्रद्धादिमांस्तु तैश्च पञ्चभिरुपेक्षाजीवितमनोभिश्च ।

[०५१।१६]
एकादशभिस्त्वाज्ञाज्ञातेन्द्रियान्वितः ।

[०५१।१७]
आज्ञात इन्द्रियमाज्ञातेन्द्रियम् ।

[०५१।१७-०५१।१८]
य आज्ञातेन्द्रियेण समन्वागतः सोऽवश्यमेकादशभिः सुखसौमनस्योपेक्षाजीवितमनश्रद्धादिबहिराज्ञेन्द्रियेण च ।

[०५१।१९]
एवमाज्ञा तावीन्द्रियेणापि ।
तैरेव दशभिराज्ञातावीन्द्रियेण च ।

[०५१।२०]
आज्ञास्यामीन्द्रियोपेतस्त्रयोदशभिरन्वितः ॥ २.१९ ॥

[०५१।२१]
कतमैस्त्रयोदशभिः ।

[०५१।२१-०५१।२२]
मनोजीवितकायेन्द्रियैः चतसृभिर्वेदनाभिः श्रद्धादिभिराज्ञास्यामीन्द्रियेण च ॥

[०५१।२३]
अथ यः स्र्वाल्पैः समन्वागतः स कियद्भिरिन्द्रियैः ।

[०५१।२४]
सर्वाल्पैर्निःशुभोऽष्टाभिर्विन्मनःकायजीवितैः ।

[०५१।२५]
युक्तः

[०५१।२६]
समुच्छिन्नकुशमूलो निःशुभः ।
स सर्वाल्पैरष्टाभिरिन्द्रियैः समन्वागतः ।

[०५१।२६-०५२।०१]
पञ्चभिर्वेदनादिभिः कायमनोजीवितैश्च ।

[०५२।०१]
वेदना हि वित्वेदयत इति कृत्वा ।
वेदनं वा वित् ।

[०५२।०२]
यथा संपदनं संपत् ।
यथा च निःशाउभः सर्वाल्पैरष्टाभिरिन्द्रियैर्युक्तः

[०५२।०३]
बालस्तथारूप्ये

[०५२।०४]
बाल इति पृथग्जनस्याख्या ।
कतमैरष्टाभिः ।

[०५२।०५]
उपेक्षायुर्मनःशुभैः ॥ २.२० ॥

[०५२।०६]
उपेक्षाजीवितमनोभिः श्रद्धादिभिश्च ॥

[०५२।०६-०५२।०७]
एकान्तकुशलत्वात्श्रद्धादीनि शुभग्रहणेन गृह्यन्ते ।

[०५२।०७]
आज्ञास्यामीन्द्रियादीनामपि ग्रहणप्रसङ्गः ।
न ।

[०५२।०७-०५२।०८]
अष्टाधिकाराद्द्वालाधिकाराच्च ॥

[०५२।०९]
अथ यः सर्वबहुभिरिन्द्रियैः समन्वागतः स कियद्भिः ।

[०५२।१०]
बहुभिर्युक्त एकान्नविंाशत्याऽमलवर्जितैः ।

[०५२।११]
अना स्रवणि त्रीणि वर्जयित्वा ।
स पुनः ।

[०५२।१२]
द्विलिङ्गः

[०५२।१३]
द्विव्यञ्जनो यः समग्रेन्द्रियः एकान्नविंशत्या समन्वागतः ।
कश्चापरः ।

[०५२।१४]
आर्यो रागी

[०५२।१५]
अवीतरागोऽपि शैक्षः सर्वबहुभिरेकान्नविंशत्या समन्वागतः ।

[०५२।१६]
एकलिङ्गद्वयमलवर्जितैः ॥ २.२१ ॥

[०५२।१७]
एकं व्यञ्जनं द्वे चानास्रवे वर्जयित्वा ।
आज्ञातावीन्द्रियं द्वयोशाचान्यतरत् ।

[०५२।१७-०५२।१८]
उक्त इन्द्रियाणां धातुप्रभेदप्रसङ्गेनागतानां विस्तरेण प्रभेदः ।

[०५२।१९]
इदमिदानीं विचार्यते ।

[०५२।१९-०५२।२०]
किमेते संस्कृता धर्मा यथा भिन्नलक्षणा एवं भिन्नोत्पादा उताहो नियतसहोत्पादा अपि केचित्सन्ति ।

[०५२।२०]
सन्तीत्याह ।

[०५२।२०-०५२।२१
सर्व इमे धर्माः पञ्च भवन्ति ।

[०५२।२१]
रूपं चित्तं चैतसिकाश्च्त्तविप्रयुक्ताः संस्कारा असंस्कृतं च ।

[०५२।२२]
तत्रासंस्कृतं नैवोत्पद्यते ।
रूपिणां तु धर्माणामयं नियमः ।

[०५२।२३]
कामेऽष्टद्रव्यकोऽशब्दः परमाणुरनिन्द्रियः ।

[०५२।२४]
सर्वसूक्ष्मो हि रूपसंघातः परमाणुरित्युच्याते ।
यतो नान्यतरो विज्ञायेत ।

[०५२।२४-०५२।२५]
स काम घातावशब्दकोऽनिन्द्रियश्चाष्टद्रव्यक उत्पद्यते नान्यतमेन हीनः।

[०५२।२५-०५३।०१]
अष्टो द्रव्याणिचत्वारि महाभूतानि चत्वारि चोपादायरूपाणि रूपगन्धरसस्प्रष्टव्यानि ।

[०५३।०१-०५३।०२]
सेन्द्रियस्तु परमाणुरशब्दको नवद्रव्यक उत्पद्यते दशद्रव्यको वा ।

[०५३।०२]
तत्र तावत्

[०५३।०३]
कायेन्द्रियी नवद्रव्यः

[०५३।०४]
कायेन्द्रियमत्रास्तीति सोऽयं कायेन्द्रियी ।
तत्र नवद्रव्याणि ।
तानि चाष्टौ कायेन्द्रियं च ।

[०५३।०५]
दशद्रव्योऽपरेन्द्रियः ॥ २.२२ ॥

[०५३।०६]
अपरमिन्द्रियं यत्र परमाणौ तत्र दश द्रव्याणि ।

[०५३।०६-०५३।०७]
तान्येव नव चक्षुःश्रोत्रघ्राणजिह्वेन्द्रियाणां चान्यतमम् ।

[०५३।०७-०५३।०८]
सशब्दा पुनरेते परमाणव उत्पद्यमाना यथाक्रमं नवदशैकादश द्रव्यका उत्पद्यन्ते ।

[०५३।०८-०५३।०९]
अस्ति हीन्द्रियाविनिर्भागी शब्दोऽपि य उपात्तमहाभूतहेतुकः ।

[०५३।०९-०५३।१०]
कथमिहाविनिर्भागे भूतानां कश्चिदेव संघातः कठिन उत्पद्यते कश्चिदेव द्रव उष्णो वा समुदीरणो वा ।

[०५३।१०-०५३।११]
यद्यत्र पटुतमं प्रभावत उद्भूतं तस्य तत्रोपलब्धिः ।

[०५३।११]
सूचीतूनी कलापस्पर्शवत्सक्तुलवणचूर्णरसवच्च ।

[०५३।११-०५३।१२]
कथं पुनस्तेषु शेषास्तित्वं गम्यते ।

[०५३।१२]
कर्मतः संग्रहघृतिपक्तिव्यूहनात् ।

[०५३।१२-०५३।१३]
प्रत्ययलाभे च सति कठिनादीनां द्रवणा दिभावातप्सु शैत्यातिशयादौष्ण्यं गम्यत इत्यपरे ।

[०५३।१३-०५३।१४]
अव्यति भेदेऽपि तु स्याच्छैत्यातिशयः ।

[०५३।१४]
शब्दवेदनातिशयवत् ।

[०५३।१४-०५३।१५]
बीजतस्तेषु तेषां भावो न स्वरूपत इत्यपरे ।

[०५३।१५]
“सन्त्यस्मिन् दारुस्कन्धे विविधा धातव”इति वचनात् ।

[०५३।१५-०५३।१६]
कथं वायौ वर्णसद्भावः ।

[०५३।१६]
श्रद्धानीय एषोऽर्थो नानुमानीयः ।

[०५३।१६-०५३।१७]
संस्पन्दतो गन्धग्रहणात्तस्य वर्णाव्यभिचारात् ।

[०५३।१७-०५३।१८]
रूपधातौ गन्धरसयोरभाव उक्तस्तेन तत्रत्याः परमाणवः षट्सप्ताष्टद्रव्यका इत्युक्तरूपत्वात्न पुनरुच्यन्ते ।

[०५३।१९]
किं पुनरत्र द्रव्यमेव द्रव्यं गृह्यते आहोस्विदायतनम् ।
किं चातः ।

[०५३।१९-०५३।२०]
यदि द्रव्यमेव द्रव्यं गृह्यते अत्यल्पमिदमुच्यते अष्टद्रव्यको नवदशाद्रव्यक इति ।

[०५३।२०-०५३।२१]
अवश्यं हि तद्द्रव्यसंस्थानेनापि भवितव्यम् ।

[०५३।२१]
तस्यापि परमाणुसंचितत्वात् ।

[०५३।२१-०५३।२२]
गुरुत्वलघुत्वयोश्चान्यतरेण श्लक्ष्णत्वकर्कशत्वयोश्च ।

[०५३।२२-०५३।२३]
शीतेनापि क्वचित्जिघत्सया पिपासया च ।

[०५३।२३]
अथाप्यायतनद्रव्यं गृह्यते अयिवह्णिदमुच्यते अष्टद्रव्यक इति ।

[०५३।२३-०५३।२४]
चतुर्द्रव्यको हि वक्तव्यो यावता भूतान्यपि स्प्रष्टव्यायतनम् ।

[०५३।२४-०५३।२५]
किञ्चिदत्र द्रव्यमेव द्रव्यं गृह्यते यदाश्रयभूतं किञ्चिदत्रायतनं द्रव्यं गृह्यते यदाश्रितभूतम् ।

[०५३।२५-०५३।२६]
एवमपि भूयांसि भूतद्रव्याणि भवन्त्युपादायरूपाणां प्रत्येकं भूतचतुष्काश्रितत्वात् ।

[०५४।०१]
अत्र पुनर्जातिद्रव्यं गृह्यते ।
भूतचतुष्कान्तराणां स्वजात्यनतिक्रमात् ।

[०५४।०१-०५४।०२]
कः पुनर्यत्स एवं विकल्पेन वक्तुम् ।

[०५४।०२]
च्छन्दतोऽपि हि वाचां प्रवृत्तिरर्थस्तु परीक्ष्यः ।

[०५४।०३]
उक्तो रूपिणां सहोत्पादनियमः ।
शेषाणां वक्तव्यस्तत्र तावत् ।

[०५४।०४]
चित्तं चैत्ताः सहवश्यम् ।

[०५४।०५]
नह्येते विनाऽन्योन्यं भवितुमुत्सहन्ते ।

[०५४।०६]
सर्वं संस्कृतलक्षणैः ।

[०५४।०७]
सहावश्यमिति वर्त्तते ।

[०५४।०७-०५४।०८]
यत्किं चिदुत्पद्यते रूपं चित्तं चैतसिका विप्रयुक्ता वा सर्वं संस्कृतलक्षणैः सार्धमुत्पद्यते ।

[०५४।०९]
प्राप्त्या वा ।

[०५४।१०-०५४।४१०]
प्राप्त्या सह सत्वाख्यमेवोत्पद्यते नान्यदिति विकल्पार्थो वाशब्दः ।

[०५४।११]
चैत्ता इत्युच्यन्ते ।
क इमे चैत्ताः ।

[०५४।१२]
पञ्चधा चैत्ता महाभूम्यादिभेदतः ॥ २.२३ ॥

[०५४।१३-०५४।१४]
पञ्च प्रकाराश्चैत्ता महाभूमिकाः कुशलमहाभूमिकाः क्लेशमहाभूमिकाः अकुशलमहाभूमिकाः परीत्तक्लेशमहाभूमिकाश्च ।

[०५४।१४]
भूमिर्नाम गतिविशयः ।

[०५४।१४-०५४।१५]
यो हि यस्य गतिविशयः स तस्य भूमिरित्युच्यते ।

[०५४।१५-०५४।१६
तत्र महती भूमिरेशामिति महाभूमिकाः ये सर्वत्र चेतसि भवन्ति ।

[०५४।१६]
के पुनः सर्वत्र चेतसि ।

[०५४।१७-०५४।१८]
वेदना चेतना संज्ञा च्छन्दः स्पर्शो मतिः स्मृतिः ।
मनस्कारोऽधिमोक्षश्च समाधिः सर्वचेतसि ॥ २.२४ ॥

[०५४।१९]
इमे किल दश धर्माः सर्वत्र चित्तक्षणे समग्रा भवन्ति ।
तत्र वेदना त्रिविधोऽनुभवः ।

[०५४।२०]
सुखो दुःखोऽदुःखा सुखश्च ।
चेतना चित्ताभिसंस्कारो मनस्कर्म ।

[०५४।२०-०५४।२१]
संज्ञा संज्ञानं विषयनिमित्तोद्रूह ।

[०५४।२१]
च्छन्दः कर्त्तृकामता ।
[०५४।२१-०५४।२२]
स्पर्श इन्द्रियविषयविज्ञानसन्निपातजा स्पृष्टिः ।

[०५४।२२]
मतिः प्रज्ञा धर्मप्रविचयः ।

[०५४।२२-०५४।२३]
स्मृतिरालम्बनासंप्रमोषः ।

[०५४।२३]
मनस्कारश्चेतस आभोगः ।
अधिमोक्षोऽधिमुक्तिः ।

[०५४।२३-०५४।२४]
समाधिश्चित्तस्यैकाग्रता ।

[०५४।२४]
सूक्ष्मो हि चित्तचैत्तानां विशेषः ।

[०५४।२४-०५४।२५]
स एव दुःपरिच्छेदः प्रवाहेष्वपि तावत्किं पुनः क्षणेषु ।

[०५४।२५-०५५।०२]
रूपिणीनामपि तावदोषधीनां बहुरसानां कासंचिदिन्द्रियग्राह्या रसविशेषा दुरवधारा भवन्ति किं पुनर्ये धर्मा अरूपिणो बुद्धिग्राह्याः ।

[०५५।०२-०५५।०३]
कुशला महाभूमिरेषां त इमे कुशल महाभूमिका ये सर्वदा कुशले चेतसिभवन्ति ।

[०५५।०३]
के पुनस्त इति ।

[०५५।०४-०५५।०५]
श्रद्धाऽप्रमादः प्रश्रब्धिरुपेक्षा ह्रीरपत्रपा ।
मूलद्वयमहिंसा च वीर्यं च कुशले सदा ॥ २.२५ ॥

[०५५।०६]
इमे दश धर्मा कुशले चेतसि नित्यं भवन्ति ।
तत्र श्रद्धा चेतसः प्रसादः ।

[०५५।०६-०५५।०७]
सत्यरत्न कर्मफलाभिसंप्रत्यय इत्यपरे ।

[०५५।०७]
अप्रमादः दुशलानां धर्माणां भावनाः ।

[०५५।०७-०५५।०८]
का पुनस्ते भ्योऽन्या भावना ।

[०५५।०८]
या तेष्ववहितता ।

[०५५।०८-०५५।०९]
चेतस आरक्षेति निकायान्तरीताः सूत्रे पठन्ति ।

[०५५।०९]
प्रश्रब्धिश्चित्तकर्मण्यता ।
ननु च सूत्रे कायप्रश्रब्धिरप्युक्ता ।

[०५५।०९-०५५।१०]
न खलु नोक्ता ।

[०५५।१०]
सा तु यथा कायिकी वेदना तथा वेदितव्या ।

[०५५।१०-०५५।११]
कथं सा बोध्यङ्गेषु योक्ष्यते ।

[०५५।११]
तत्र तर्हि कायकर्मण्यतैव कायिकी प्रश्रब्धिर्वेदितव्या ।

[०५५।११-०५५।१२]
कथं सा बोध्यङ्गमितयुच्यते ।

[०५५।१२]
बोध्यङ्गानुकूल्यात् ।

[०५५।१२-०५५।१३]
सा हि कायकर्मण्यता चित्तकर्मण्यता बोध्यङ्गमावहति ।

[०५५।१३]
अस्ति पुनः स्वचितन्यत्राप्येवं दृश्यते ।
अस्तीत्याह ।

[०५५।१३-०५५।१४]
तद्यथा प्रीतिः प्रीतिस्थानीयाश्च धर्माः प्रीतिसंबोध्यङ्गमुक्तं भगवता ।

[०५५।१४-०५५।१५]
प्रतिघः प्रतिघनिमित्तं च व्यापादनिवरणमुक्तम् ।

[०५५।१५-०५५।१६]
सम्यक्दृष्टिसंकल्पव्यायामाश्च प्रज्ञास्कन्ध उक्ताः ।

[०५५।१६-०५५।१७]
नच संकल्पव्यायामौ प्रज्ञास्वभावौ तस्यास्त्वनुगुणाविति तास्यात्वनुगुणाविति ताच्छय्द्यं लभेते ।

[०५५।१७-०५५।१८]
एवं कायप्रश्रब्धिरपि बोध्यङ्गानुगुण्याद्वोध्यङ्गशब्दं लभते ।

[०५५।१८]
उपेक्षा चित्तसमता चित्तानाभोगता ।
कथमिदानीमेतद्योक्ष्यते ।

[०५५।१८-०५५।१९]
“तत्रैव चित्ते आभोगात्मको मनस्कारोऽनाभोगात्मिका चोपेक्षे”ति ।

[०५५।१९-०५५।२०]
ननु चोक्तं “दुर्ज्ञान एषां विशेष” इति ।

[०५५।२०]
अस्ति हि नाम दुर्ज्ञानमपि ज्ञायते ।

[०५५।२०-०५५।२१]
इदं तु खल्वतिदुर्ज्ञानं यद्विरोधेऽप्यविरोध इति ।

[०५५।२१]
अन्यत्राभोगोऽन्यत्रानाभोग इति कोऽत्र विरोधः ।

[०५५।२१-०५५।२२]
न तर्हीदानीमेकालम्बनाः सर्वे संप्रयुक्ताः प्राप्नुवन्ति ।

[०५५।२२-०५५।२३]
एवञ्जातीयकमत्रान्यदप्यायास्यतीति यस्तस्य नयः सोऽस्यापि वेदितव्यः ।

[०५५।२३]
ह्रीरपत्राप्यं च पश्चाद्वक्ष्यते ।

[०५५।२३-०५५।२४]
मूलद्वयं द्वे कुशलमूले अलोभाद्वेषौ ।

[०५५।२४]
अमोहोऽप्यस्ति स तु प्रज्ञात्मकः ।

[०५५।२४-०५५।२५]
प्रज्ञा च महाभूमिकेति नासौ कुशलमहाभूमिक एवोच्यते ।

[०५५।२५]
अविहिंसा अविहेठना ।
वीर्यं चेतसोऽभ्युत्साहः ।

[०५६।०१]
उक्ताः कुशला महाभूमिकाः ।

[०५६।०२]
महती भूमिर्महाभूमिः ।

[०५६।०२-०५६।०३]
क्लेशा महाभूमिरेषां त इमे क्लेशमहाभूमिका ये धर्माः सदैव क्लिष्टे चेतसि भवन्ति ।

[०५६।०३]
के पुनस्ते सदैव क्लिष्टे चेतसि भवन्ति ।

[०५६।०४]
मोहः प्रमादः कौशीद्यमा श्रद्ध्यं स्त्यान्मुद्धवः ।

[०५६।०५]
क्लिष्टे सदैव

[०५६।०६]
तत्र मोहो नामाविद्याऽज्ञानमसंप्रख्यानम् ।

[०५६।०६-०५६।०७]
प्रमादः कुशलानां धर्माणामभावनाऽप्रमाद विपक्षो धर्मः ।

[०५६।०७]
कौशीद्यं चेतसो नाभ्युत्साह्हो वीर्यविपक्षः ।

[०५६।०७-०५६।०८]
आश्रद्ध्यं चेतसोऽप्रसादः श्रद्धाविपक्षः ।

[०५६।०८]
स्त्यानं कतमत् ।

[०५६।०८-०५६।०९]
या कायगुरुता चित्तगुरुता कायाकर्मण्यता चित्ताकर्मण्यता ।

[०५६।०९]
कायिकं सत्यानं चैतसिकं स्त्यानमित्युक्तमभिधर्मे ।

[०५६।१०]
कथं चैतसिको धर्मः कायिक इत्युच्यते ।
यथा कायिकी वेदना ।

[०५६।१०-०५६।११]
औद्धत्यं पुनश्चेतसोऽव्युपशमः ।

[०५६।११]
इतीमे षट्क्लेशमहाभूमिकाः ।

[०५६।११-०५६।१२]
ननु चाभिधर्मे दश क्लेशमहाभूमिकाः पठ्यन्ते ।

[०५६।१२-०५६।१३]
“आश्रद्ध्यं कौशीद्यं मुषितस्मृतिता चेतसो विक्षेपः अविद्या असंप्रजन्यमयोनिशोमनस्कारो मिथ्याधिमोक्ष औद्धत्यं प्रमादश्चे” ति ।

[०५६।१४]
प्रप्तिज्ञो देवानां प्रियो न त्विष्टिज्ञः ।
का पुनरत्रेष्टिः ।

[०५६।१४-०५६।१६]
मुषितस्मृतिविक्षेपासंप्रजन्यायोनिशोमनसिकारमिथ्याधिमोक्षा महाभूमिकत्वात्न क्लेशमहाभूमिका एवावधार्यन्ते ।

[०५६।१६]
यथिवामोहः कुशलमहाभूमिको नावधार्यते प्रज्ञास्वभावत्वात् ।

[०५६।१७]
स्मृतिरेव हि क्लिष्टा मुषितस्मृतिता ।
समाधिरेव क्लिष्टो विक्षेप इत्येवमादि ।

[०५६।१८-०५६।१९]
अत एवोच्यते “ये महाभूमिकाः क्लेशमहाभूमिका अपि त” इति ।

[०५६।१९]
चतुष्कोटिकः ।
प्रथमा कोटिर्वेदना चेतना संज्ञा च्छन्दः स्पर्शश्च ।

[०५६।१९-०५६।२०]
द्वितीयाऽश्राद्ध्यं कौशीद्यमविद्या औद्धत्यं प्रमादश्च ।

[०५६।२०-०५६।२१]
तृतीया मुषितस्मृत्यादयः पञ्च क्लिष्टा यठोक्ताः ।

[०५६।२१]
चतुर्थ्येतानाकारान् स्थापयित्वेति ।

[०५६।२१-०५६।२२]
केचित्तु मिथ्यासमाधेरन्यचेतसो विक्षेपमिच्छन्ति ।

[०५६।२२]
तेषामन्यथा चतुष्कोटिकः ।

[०५६।२२-०५६।२३]
स्त्यानं पुनरिष्यते सर्वक्लेशसंप्रयोगीति क्लेशमहाभूमिकेषु तस्यापाठे कस्यापराधः ।

[०५६।२३-०५६।२४]
एवं त्वाहुः पठितव्यं भवेत्समाध्यनुगुणत्वात्तु न पठितम् ।

[०५६।२४-०५६।२५]
क्षिप्रतरं किल स्त्यानचरितः समाधिमुत्पादयेन्नौद्धत्यचरित इति ।

[०५६।२५-०५६।२६]
कः पुनः स्त्यानचरितो यो नौद्धत्यचरितः को वा औद्धत्यचरितो यो न स्त्यानचरितः ।

[०५६।२६]
नह्येते जातु सहचरिष्णुतां जहीतः ।

[०५६।२६-०५६।२७]
तथापि यद्यस्याधिमात्रं स तच्चरितो ज्ञातव्यः ।

[०५६।२७]
अतः षडेव क्लेशमहाभूमिकाः सिद्ध्यन्ति ।

[०५६।२८]
एते हि सदा क्लेष्ट एव चेतसि भवन्ति नान्यत्र ॥

[०५७।०१]
अकुशले त्वाह्रीक्यमनपत्रपा ॥ २.२६ ॥

[०५७।०२-०५७।०३]
अकुशले तु चेतस्याह्रीक्यमनपत्राप्यं च नित्यं भवत इत्येतौ द्वौ धर्मावकुशलमहाभूमिकावुच्येते ।

[०५७।०३]
तयोश्च पश्चाल्लक्षणं वक्ष्यते ।

[०५७।०४-०५७।०५]
क्रोधोपनाहशाठ्येर्ष्याप्रदासम्रक्षमत्सराः ।
मायामद विहिंसाश्च परीत्तक्लेश्भूमिकाः ॥ २.२७ ॥
[०५७।०६-०५७।०७]
परीत्तक्लेशा भूमिरेषां त इमे परीत्तक्लेशभूमिका अविद्यामात्रेण भावनाहेयेन मनोभूमिकेनैव च संप्रयोगात् ।

[०५७।०७]
एषां तु निर्देक्श उपक्लेशेषु करिष्यते ।

[०५७।०८]
उक्ता इमे पञ्चप्रकाराश्चैत्ताः ।

[०५७।०८-०५७।०९]
अन्येऽपि चानियताः सन्ति वितर्कविचारकौकृत्यमिद्धादयः ।

[०५७।०९]
तत्र वक्तव्यं कस्मिंश्चित्ते कति चैत्ता अवश्यं भवन्तीति ।

[०५७।१०]
कामावचरं तावत्पञ्चविधं चित्तम् ।
कुशलमकुशलम् ।

[०५७।१०-०५७।११]
तत्राकुशलं द्विविधमावेणिकमन्यक्लेशसंप्रयुक्तं च ।

[०५७।११-०५७।१२]
अव्याकृतं द्विविधं निवृताव्याकृतमनिवृताव्याकृतं च ।

[०५७।१२]
तत्र तावत्कामावचरचित्तमवश्यं सवितर्कं सविचारम् ।
अतोऽत्र

[०५७।१३]
सवितर्कविचारत्वात्कुशले कामचेतसि ।

[०५७।१४]
द्वाविंशतिश्चैतसिकाः

[०५७।१५]
अवश्यं भवन्ति ।
दश महाभूमिका दश कुशलमहाभूमिका वितर्को विचारश्च ।

[०५७।१६]
कौकृत्यमधिकं क्वचित् ॥ २.२८ ॥

[०५७।१७]
नहि सर्वत्र कुशले चेतसि कौकृत्यमस्ति ।

[०५७।१७-०५७।१८]
यत्र त्वस्ति तत्र तदेवाधिकं कृत्वा त्रयोविंशतिश्चैत्ता भवन्ति ।

[०५७।१८]
किमिदं कौकृत्यं नाम ।
कुकृतस्य भावः कौकृत्यम् ।

[०५७।१९]
इह तु पुनः कौकृत्यालम्बनो धर्मः कौकृत्यमुच्यते चेतसो विप्रतिसारः ।

[०५७।१९-०५७।२१]
तद्यथा शून्यतालल्म्वनं विमोक्षमुख्ं शून्यतेत्युच्यते अशुभालम्बनश्चालोभोऽशुभ इति ।

[०५७।२१-०५७।२२]
लोकेऽपि च दृष्टः स्थानेन स्थानिनामतिदेशः सर्वो ग्राम आगतः सर्वो देश आगत इति ।

[०५७।२२]
स्थानभूतं च कौकृत्यं विप्रतिसारस्य ।

[०५७।२२-०५७।२३]
फले वा हेतूपचारोऽयम् ।

[०५७।२३-०५७।२४]
यथोक्तं “षडिमानि स्पर्शायतनानि पौराणं कर्म वेदितव्यमि”ति ।

[०५७।२४]
यत्तर्हि अकृतालम्बनं तत्कथं कौकृत्यम् ।
अकृतेऽपि कृताख्या भवति ।

[०५८।०१]
न मया साधु कृतं यन्न कृतमिति ।
कतमत्कौकृत्यं कुशलम् ।

[०५८।०१-०५८।०२]
यत्कुशलमकृत्वातप्यते अकुशलं च कृत्वा ।

[०५८।०२]
विपर्ययादकुशलं कौकृत्यम् ।

[०५८।०२-०५८।०३]
तदेतदुभयमप्युभयाधिष्टानम् ।

[०५८।०४]
आवेणिके त्वकुशले दृष्टियुक्ते च विंशातिः ।

[०५८।०५]
यदकुशलं चित्तमावेणिकं तत्र विंशतिश्चैत्ताः ।

[०५८।०५-०५८।०६]
दश महाभूमिकाः षट्क्लेआशमहाभूमिका द्वावकुशलमहाभूमिकौ वितर्कोविचारश्च ।

[०५८।०६-०५८।०७]
आवेणिकं नाम चित्तं यत्राविद्यैव केवला नान्यः क्लेशोऽस्ति रागादिः ।

[०५८।०७-०५८।०८]
दृष्टियुक्तेऽप्यकुशले विंशतिर्य एवावेणिके ।

[०५८।०८]
ननु च दृष्ट्यधिकत्वादेक विंशतिर्भवन्ति ।
न भवन्ति ।

[०५८।०८-०५८।०९]
यस्मान्महाभूमिक एव कश्चित्प्रज्ञाविशेषो दृष्टिरित्युच्यते ।

[०५८।०९-०५८।१०]
तत्राकुशलं दृष्टियुक्तं यत्र मिथ्यादृष्टिर्वा दृष्टिपरामर्शो वा शीलव्रतपरामर्शो वा ।

[०५८।११]
क्लेशैश्चतुर्भिः क्रोधाद्यैः कौकृत्येनैकविंशतिः ॥ २.२९ ॥

[०५८।१२-०५८।१३]
यत्र पुनश्चतुर्भिः क्लेशैः संप्रयुक्तमकुशलं चित्तं रागेण व प्रतिघेन वा मानेन वा विचिकित्सया वा तत्रैकविंशतिर्भवन्ति ।

[०५८।१३-०५८।१४]
स च क्लेशः आवेणिकोक्ताश्च विंशतिः ।

[०५८।१४-०५८।१५]
क्रोधादिभिरप्युपक्लेशैर्यथोक्तैः संप्रयुक्ते चित्ते एते च विंशतिः स चोपक्लेश इत्येकविंशतिर्भवन्ति ।

[०५८।१५]
कौकृत्येनाप्येकविंशतिः ।

[०५८।१५-०५८।१६]
तदेव कौकृत्यमेकविंशतितमं भवति ।

[०५८।१६]
समासत आवेणिके चेतस्यकुशले दृष्टियुक्ते च विंशतिः ।

[०५८।१६-०५८।१७]
अन्यक्लेशोपक्लेशसंप्रयुक्ते त्वेकविंशतिः ।

[०५८।१८]
निवृतेऽष्टदश

[०५८।१९-०५८।१८]
सत्कायान्तग्राहदृष्टिसंप्रयुक्तं चित्तं कामधातौ निवृताव्याकृतम् ।

[०५८।१९-०५८।२०]
तत्राष्टादश चैत्ताः ।

[०५८।२०]
दश महाभूमिकाः षट्क्लेशमहाभूमिकाः वितर्कविचारौ च ।

[०५८।२०-०५८।२१]
दृष्टिः पूर्ववदेव नाधिका भवति ।

[०५८।२२]
अय्नत्र द्वादशाव्याकृते मताः ।

[०५८।२३]
निवृतादन्यदव्याकृतमनिवृताव्याकृतम् ।
तत्र द्वादश चैत्ता इष्टाः ।

[०५८।२३-०५८।२४]
दश महाभूमिका वितर्कविचारौ च ।

[०५८।२४]
बहिर्देशका अव्याकृतमपि कौकृत्यमिच्छन्ति ।

[०५८।२४-०५८।२५]
तेषां तत्संप्रयुक्ते चेतसि त्रयोदश भवन्ति ।

[०५८।२६]
मिद्धं सर्वाविरोधित्वाद्यत्र स्यादधिकं हि तत् ॥ २.३० ॥

[०५८।२७]
सर्वैरेभिर्यथोक्तै श्चैतैर्मिद्धमविरुद्धं कुशलाकुशलाव्याकृतत्वात् ।

[०५८।२७-०५९।०१]
अतो तत्र तत्स्यात्तत्राधिकं तद्वेदितव्यम् ।

[०५९।०१-०५९।०२]
यत्र द्वाविंशतिस्तत्र त्रयोविंशतिर्यत्र त्रयोविंशतिस्तत्र चतुर्विंशतिरित्येवमादि ।

[०५९।०२]
य एव कामधातौ चैत्तानां नियम उक्तः

[०५९।०३]
कौकृत्यमिद्धाकुशलान्याद्ये ध्याने न सन्त्यतः ।

[०५९।०४]
अतो यथोक्तात्कौकृत्यं मिद्धं च सर्वथा नास्ति प्रथमे ध्याने यत्किञ्चिदकुशलम् ।

[०५९।०५]
प्रतिघः शाठ्यमदमायावर्ज्याश्च क्रोधादय आह्रीक्यानपत्राप्ये च ।
अन्यत्सर्व तथैव ।

[०५९।०६]
य एव प्रथमे ध्याने न सन्ति त एव

[०५९।०७]
ध्यानान्तरे वितर्कश्च

[०५९।०८]
नास्ति ।
शेषं तथैव ।

[०५९।०९]
विचारश्चाप्यतः परम् ॥ २.३१ ॥

[०५९।१०-०५९।११]
ध्यानान्तरात्परेण द्वितीयादिषु ध्यानेष्वारूप्येषु च यथाप्रतिषिद्धं नास्ति विचारश्च ।

[०५९।११]
माया शाठ्यं चेत्यपिशब्दात् ।
शेषं तथैव ।

[०५९।११-०५९।१२]
ब्रह्मणो हि यावच्छाठ्यं पठ्यते पर्षत्सम्बन्धत्वान्नोर्ध्वम् ।

[०५९।१२-०५९।१३]
स हि स्वस्यां पर्षद्यश्वजिता भिक्षुणा प्रश्नं पृष्टः “कुत्रेमानि ब्रह्मन् चतवारि महाभूतान्यपरिशेषं निरुध्यन्ते” इति ।

[०५९।१३-०५९।१४]
अप्रजानन् क्षेपमकार्षीत् ।

[०५९।१४-०५९।१५]
“अहमस्मिन् ब्रह्मा ईश्वरः कर्ता निर्माता स्रष्टा सृजः पितृभूतो भूतानामि”ति ।

[०५९।१५]
उक्तमेतद्यस्यां भूमौ यत्र चित्ते यावन्तश्चैत्ताः ॥

[०५९।१६]
इदानीं केषाञ्चिदेव चैत्तानां तन्त्रविहितं नानाकारणं वक्ष्यते ।

[०५९।१६-०५९।१७]
आह्रीक्यस्यानपत्राप्यस्य च किं नानाकारणम् ।

[०५९।१८]
अह्रीरगुरुता

[०५९।१९-०५९।२०]
गुणेषु गुणवत्सु चागौरवता अप्रतीशता अभयमवशवर्तिता आह्रीक्यं गौरवप्रतिद्वन्द्वो धर्मः ॥

[०५९।२१]
अवद्ये भयादर्शित्वमत्रपा ।

[०५९।२२]
अवद्यं नाम यद्विगर्हितं सद्भिः ।
तत्राभयदर्शिताऽनपत्राप्यम् ।

[०५९।२२-०५९।२३]
भयमत्रानिष्टं फलं भीयतेऽस्मादिति ।

[०५९।२३-०५९।२४]
कथमिदं विज्ञातव्यमभयस्य दर्शनमभयदर्शिता आहोस्वित्भयस्यादर्शनम् ।

[०५९।२४]
किं चातः ।

[०५९।२४-०५९।२५]
अभयस्य दर्शनं चेत्प्रज्ञा विज्ञास्यते भयस्यादर्शनं चेदविद्या विज्ञास्यते ।

[०५९।२५]
नैव हि दर्शनं दर्शिता नाप्यदर्शनमदर्शिता ।
किं तर्हि ।

[०५९।२५-०५९।२६]
यस्तयोर्निमित्तमुपक्लेशस्तच्चानपत्राप्यमिति ।

[०५९।२६]
अन्ये पुनराहुः ।

[०५९।२६-०६०।०१]
आत्मापेक्षया दोषैरलज्जन माह्रीक्यं परापेक्षयाऽनपत्राप्यमिति ।

[०६०।०१]
एवमपि द्वे अपेक्षे युगपत्कथं सेत्स्यतः ।

[०६०।०१-०६०।०३]
न खलूच्यते युगपदात्मानं परं चापेक्षत इत्यपि त्वस्त्यसौ कदाचिदलज्जा या आत्मानमपेक्षमाणस्यापि प्रवर्तते सा आह्रीक्यम् ।

[०६०।०३-०६०।०४]
अस्ति या परमपेक्षमाणस्य प्रवर्त्तते साऽनपत्राप्यम् ।

[०६०।०४]
विपर्ययेण ह्रीरपत्राप्यं च वेदितव्यम् ।

[०६०।०४-०६०।०५]
प्रतहमेन तावत्कल्पेन सगौरवता सप्रतीशता न भयवशव्र्तिता ह्रीः ।

[०६०।०५]
अवद्येष्वभयदर्शिअताऽपत्राप्यम् ।

[०६०।०६]
द्वितीयेन कल्पेनात्मपरापेक्षाभ्यां लज्जने ।

[०६०।०७]
प्रेम्णो गौरवस्य च किं नानाकारणम् ।

[०६०।०८]
प्रेम श्रद्धा ।

[०६०।०९]
द्विविधं हि प्रेम क्लिषाटमक्लिष्टं च ।
तत्र क्लिष्टं तृष्णा यथा पुत्रदारादिषु ।

[०६०।०९-०६०।१०]
अक्लिष्टं श्रद्धा शास्तृगुरुगुणान्वितेषु ।

[०६०।१०]
स्याच्छ्रद्धा नप्रेम ।

[०६०।१०-०६०।११]
दुःधसमुदयालम्बना श्रद्धा ।

[०६०।११]
स्यात्प्रेम न श्रद्धा ।
क्लिष्टं प्रेम ।

[०६०।११-०६०।१२]
उभयं निरोधमार्गालम्बना श्रद्धा ।

[०६०।१२]
नोभयमेतानाकारान् स्थापयित्वा ।

[०६०।१२-०६०।१३]
पुद्गलेषु तु प्रेम न गौरवं पुत्रदारसार्धं विहार्यन्तेवासिषु ।

[०६०।१३]
गौरवं न प्रेम अन्यगुरुषु ।
उभयं स्वगुरुषु ।

[०६०।१३-०६०।१४]
नोभयमेतानाकारान् स्थापयित्वा ।

[०६०।१४]
श्रद्धा हि नाम गुणसंभावना ।
तत्पूर्विका च प्रियता प्रेम ।

[०६०।१५]
तस्मान्न सैव प्रेमेत्यपरे ।

[०६०।१६]
गुरुत्वं ह्रीः ।

[०६०।१७]
गौरवं हि नाम सप्रतीशता ।
तत्पूर्विका च लज्जा ह्रीः ।

[०६०।१७-०६०।१८]
अतो न गौरवमेव ह्लीरित्यपरे ।

[०६०।१९]
ते पुनः कामरूपयोः ॥ २.३२ ॥

[०६०।२०]
आरूप्यधातौ प्रेमगौरवे न स्तः ।

[०६०।२०-०६०।२१]
ननु च श्रद्धा ह्रीश्च कुशलमहाभूमिकत्वात्तत्रापि विद्येते ।

[०६०।२१]
द्विविधा हि श्रद्धा धर्मेषु पुद्गलेषु च ।
एवं सप्रतीशताऽपि ।

[०६०।२१-०६०।२२]
तत्र ये पुद्गलालम्बने श्रद्धाह्रियौ ते तत्र न स्तः ।

[०६०।२२]
ते चेह प्रेमगौरवे अभिप्रेते ।

[०६०।२३]
वितर्कविचारयोः किं नानाकारणम् ।

[०६०।२४]
वितर्कचारा वौदार्यसूक्ष्मते ।

[०६०।२५]
कस्य ।
चेतस इति पश्चाद्वक्ष्यति ।
चित्तौदारिकता वितर्कः ।
चित्तसूक्ष्मता विचारः ।

[०६०।२५-०६०।२६]
कथं पुनः अनयोरेकत्र चित्ते योगः ।

[०६०।२६]
केचिदाहुः ।

[०६०।२६-०६१।०१]
यथाऽप्यसुनिष्ठ्यूतं सर्पिः सूर्यरश्मिभिरूपरिष्टात्स्पृष्टं नातिश्यायते नातिविलीयते एवंवितर्कविचारयोगाच्चित्तं नातिसूक्ष्मं भवति नात्योदारिक मित्युभयोरपि तत्रास्ति व्यापारः ।

[०६१।०१-०६१।०३]
एवं तर्हि निमिट्तभूतौ वितर्कविचारावौदारिक सूक्ष्मतयोः प्राप्नुतो यथा पयश्चा तपश्चसर्पिषः श्यानत्व विलीनत्वयोर्नतु पुनस्तत्स्वभावौ ।

[०६१।०३-०६१।०४]
आपेक्षिकी चौदारिकसूक्ष्मता भूमिप्रकारभेदादित्याभवाग्राद्वितर्कविचारौ स्याताम् ।

[०६१।०४-०६१।०५]
नचौदारिकसूक्ष्मातया जातिभेदो युकतः ॥

[०६१।०५]
अन्ये पुनराहुः ।

[०६१।०५-०६१।०६]
वाक्संस्कारा वित्र्कविचाराः सूत्र उक्ताः ।

[०६१।०६]
“वितर्क्य विचार्य वाचं भाषते नावितस्र्याविचार्ये”ति ।

[०६१।०६-०६१।०७]
तत्र ये औदारिकास्ते वितर्काः ये सूक्ष्मास्ते विचाराः ।

[०६१।०७-०६१।०८]
यदि चैकत्र चित्तेऽन्यो धर्म औदारिकोऽन्यः सूक्ष्मः कोऽत्र विरोध इति ।

[०६१।०८-०६१।०९]
न स्याद्विरोधो यदि जातिभेदः स्याद्वेदनासंज्ञावत् ।

[०६१।०९]
एकस्यां जातौ मृद्वधिमात्रता युगपन्न संभवति ।

[०६१।१०]
जातिभेदो ।प्यस्ति ।
स तर्हि वक्तव्यः ।
दुर्वचो ह्यसावतो मृद्वधिमात्रतया व्यज्यते ।

[०६१।११]
नैवं व्यक्तो भवति ।
प्रत्येकं जातीनां मृद्वधिमात्रतवात् ।

[०६१।११-०६१।१२]
नैव हि वितर्कविचारावेकत्र चित्ते भवत इत्यपरे ।

[०६१।१२]
कथमिदानीं प्रथमं ध्यानं पञ्चाङ्गयुक्तम् ।

[०६१।१३]
भूमितस्तत्पञ्चाङ्गयुकतं न क्षणतः ॥

[०६१।१४]
मानमदयोः किं नानाकारणम् ।

[०६१।१५-०६१।१६]
मान उन्नतिः ।
मदः स्वधर्मे रक्तस्य पर्यादानं तु चेतसः ॥ २.३३ ॥

[०६१।१७]
येन केनचित्परतो विशेषपरिकल्पेन चेतस उन्नतिः मानः ।

[०६१।१७-०६१।१८]
मदस्तु स्वधर्मेष्वेव रक्तस्य यच्चेतसः पर्यादानम् ।

[०६१।१८]
यथा मद्यज एवं रागजः ।

[०६१।१८-०६१।१९]
संप्रहऋशणविशेषो मद इत्यपरे ।

[०६१।२०]
उक्ताः सह चित्तेन चैत्ताः प्रकारश स्तेषां पुनरिमाः संज्ञाः परिभाष्यन्ते ।

[०६१।२१]
प्रवचन एताभिः सद्व्यवहारात् ।

[०६१।२२]
चित्तं मनोऽथ विज्ञानमेकार्थं

[०६१।२३]
चिनोतीति चित्तम् ।
मनुत इति मनः ।
विजानातीति विज्ञानम् ।

[०६१।२३-०६२।०१]
चित्तं शुभाशुभैर्धातुभिरिति चित्तम् ।

[०६२।०१]
तदेवाश्रयभुतं मनः ।
आश्रितभूतं विज्ञानमित्यपरे ।

[०६२।०१-०६२।०२]
यथा चित्तं मनो विज्ञानमित्येकोऽर्थः ।

[०६२।०२]
एवम् ।

[०६२।०३]
चित्तचैतसाः ।

[०६२।०४]
साश्रया लम्बनाकाराः संपरयुक्ताश्च ।

[०६२।०५]
एकोऽर्थः ।
त एव हि चित्तचैत्ताः साश्रया उच्यन्ते इन्द्रियाश्रितत्वात् ।

[०६२।०५-०६२।०६]
सालम्बना विषयग्रहणात् ।

[०६२।०६]
साकारास्तस्यैवालम्बनस्य प्रकारश आकरणात् ।

[०६२।०६-०६२।०७]
सम्प्रयुक्ताः समं प्रयुक्तत्वात् ।

[०६२।०७]
केन प्रकारेण समं परयुक्ता इत्याह

[०६२।०८]
पञ्चधा ॥ २.३४ ॥

[०६२।०९]
पञ्चभिः समताप्राकारैराश्रयालम्बनाकारकालद्रव्यसमताभिः ।
केयं समता ।

[०६२।०९-०६२।१०]
यथैव ह्येकं चित्तमेवं चैत्ता अप्येकैका इति ।

[०६२।१०]
निर्दिष्टाश्चित्तचैत्ताः सविस्तरप्रभेदाः ।

[०६२।११-०६२।१२]
विप्रयुक्तास्तु संस्काराः प्राप्त्यप्राप्ती सभागता ।
आसंज्ञिकं समापत्ती जीवितं लक्षणानि च ॥ २.३५ ॥

[०६२।१३]
नामकायादयश्चेति

[०६२।१४]
इमे संस्कारा न चित्तेन असंप्रयुक्ता नच रूपस्वभावा इति चित्तविप्रयुक्ताउच्यन्ते ।

[०६२।१५]
तत्र तावत्

[०६२।१६]
प्रप्तिर्लाभः समन्वयः ।
[०६२।१७]
द्विविधा हि प्राप्तिरप्राप्तविहीनस्य च लाभः प्रतिलब्धेन च समन्वागमः ।

[०६२।१८]
विपर्ययादप्राप्तिरिति सिद्धम् ।
कस्य पुनरिमे प्राप्त्यप्राप्ती ।

[०६२।१९]
प्राप्त्यप्राप्ती स्वसंतान पतितानां

[०६२।२०]
न परसंतानपतितानाम् ।
नहि परकीर्यैः कश्चित्समन्वागतः नाप्यसंततिपतितानाम् ।

[०६२।२१]
न ह्यसतत्वसंख्यातैः कश्चित्समन्वागतः ।
एष तावत्संस्कृतेषु नियमः ।

[०६२।२१-०६२।२२]
असंस्कृतेषु पुनः प्राप्त्यप्राप्ती

[०६२।२३]
निरोधयोः ॥ २.३६ ॥

[०६२।२४]
सर्वसत्त्वा अप्रतिसंख्यानिरोधेन समन्वागताः ।

[०६२।२४-०६२।२५]
अत एव हि चोत्तमभिधर्मे “अनास्रवैर्धर्मः कः समन्वागतः ।

[०६२।२५]
आह ।

[०६२।२५-०६२।२६]
सर्वसत्त्वा” इति ।

[०६२।२६-०६३।०१]
प्रतिसंख्यानिरोधेन सकलबन्धनादिक्षणस्थवर्ज्याः सर्व आर्याः पृथग्जनाश्च केचित्समन्वागताः ।

[०६३।०१-०६३।०२]
आकाशेन तु नास्ति कश्चित्समन्वागतः ।

[०६३।०२]
तस्मादस्य नासति प्राप्तिः ।

[०६३।०२-०६३।०३]
यस्य च नास्ति प्राप्तिस्तस्तस्याप्राप्तिरपि नास्तीति सिद्धान्तः ।

[०६३।०३]
प्राप्तिर्नामास्ति किञ्चित्भावान्तर्मिति ।
कुत एतत् ।

[०६३।०४]
आह सूत्रात् ।

[०६३।०४-०६३।०५]
सूत्रे ह्युस्तं “स एषां दशानामशैक्षाणां धर्मणामुत्पादात्प्रतिलम्भात्समन्वागमादर्यो भवति पञ्चाङ्गविप्रहीण” इति विस्तरः ।

[०६३।०६]
तेन तर्हि असत्त्वाख्यैरपि समन्वागमः प्राप्नोति परसत्त्वैश्च ।
किं कारणम् ।

[०६३।०७]
सूत्र वचनात् ।
“राजा भिक्षवश्चक्रवर्ति सप्तभी रत्नैः समन्वागत” इति विस्तरः ।

[०६३।०८]
वशित्वमत्र समन्वागमशब्देनोक्तम् ।
तस्य तेषु रत्नेषु वशित्वं कामचार इति ।

[०६३।०९]
अत्र वशित्वं समन्वागमोऽन्यत्र पुनर्द्रव्यान्तरमिति ।
कुत एतत्कः पुनरेवमयोगः ।

[०६३।१०-०६३।११]
अयमयोगः यदस्या नैव स्वभावः प्रज्ञायते रूपशब्दादिवद्रागद्वेषादिवद्वा न चापि कृत्यं चक्षुःश्रोत्रादिवत् ।

[०६३।११]
तस्मात्द्रव्यधर्मासंभवादयोगः ।

[०६३।११-०६३।१२]
उत्पत्तिहेतुर्धर्माणां प्राप्तिरिति चेत् ।

[०६३।१२]
असंस्कृतस्य न स्यात् ।

[०६३।१२-०६३।१३]
ये च धर्मा अप्राप्ता ये च त्यक्ता भूमिसंचारवैअराग्यतस्तेषां कथमुत्पत्तिः स्यात् ।

[०६३।१३]
सहजप्राप्तिहेतुका चेत् ।

[०६३।१३-०६३।१४]
जातिरिदानीं किङ्करी जातिजातिर्वा ।

[०६३।१४-०६३।१५]
सकलबन्धनानां खल्वपि मृदुमध्याधिमात्रक्लेशोत्पत्तिभेदो न स्यात्प्राप्त्यभेदात् ।

[०६३।१५]
यतो वा स भेदस्तत एवास्तु तदुत्पत्तिः ।

[०६३।१५-०६३।१६]
तस्मान्नोत्पत्तिहेतुः प्राप्तिः ।

[०६३।१६]
कश्चैवमाहोत्पत्तिहेतुः प्राप्तिरिति ।
किं तर्हि ।

[०६३।१६-०६३।१७]
व्यवस्था हेतुः ।

[०६३।१७-०६३।१८]
असत्यां हि प्राप्तौ लौकिकमानसानामार्यपृथग्जनानामार्या इमे पृथग्जना इम इति न स्याद्व्यवस्थानम् ।

[०६३।१८-०६३।१९]
प्रहीणाप्रहीण क्लेशताविशेषादेतत्भवितुमर्हति ।

[०६३।१९-०६३।२०]
एतच्चैव कथं भविष्यत्येषां प्रहीणः क्लेश एषामप्रहीण इति ।

[०६३।२०]
प्रप्तौ सत्यामेतत्सिध्यति तद्विगमाविगमात् ।
आश्रयविशेषादेतत्सिध्यति ।

[०६३।२१-०६३।२२]
आश्रयो हि स आर्याणां दर्शनभावनामार्गसामर्थ्यात्तथा परावृत्तो भवति यथा न पुनस्तत्प्रहेयाणां क्लेशानां प्ररोहसमर्थो भवति ।

[०६३।२२-०६३।२३]
अतोऽग्निदग्धव्रीहिवदवीजीभूते आश्रये क्लेशानां प्रहीणक्लेश इत्युच्यते ।

[०६३।२३]
उपहतवीजभावे वा लौकिकेन मार्गेण ।

[०६३।२४]
विपर्ययादप्रहीणक्लेशः ।

[०६३।२४-०६३।२५]
यश्चाप्रहीणस्तेन समन्वागतो यः प्रहीणस्तेना समन्वागत इति प्रज्ञप्यते ।

[०६३।२५-०६३।२६]
कुशला अपि धर्मा द्विप्रकारा अयत्नभाविनो यत्नभाविनश्च ये त उच्यन्ते उत्पत्तिप्रतिलम्भिकाः प्रायोगिकाश्चेति ।

[०६३।२६-०६३।२७]
तत्रायत्नभाविभिराश्रयस्य तद्वीजभावानुपघातात्समन्वागत उपघातादसमन्वागत उच्यते समुच्छिन्नकुआशलमूलः ।

[०६३।२७-०६४।०१]
तस्य तूपघातो मिथ्यादृष्ट्या वेदितव्यः ।

[०६४।०१-०६४।०२]
न तु खलु कुशलानां धर्माणां वीजभावस्यात्यन्तं सन्ततौ समुद्घातः ।

[०६४।०२-०६४।०३]
येपुनर्यत्नभाविनस्तैरुत्पन्नैस्तदुत्पत्तिर्वशित्वा विघातात्सन्ततेः समन्वागत उच्यते ।

[०६४।०३-०६४।०५]
तस्माद्वीजमेवात्रानपोद्धृतमनुपहतं परिपृष्टं च वाशिअत्वकाले समन्वागमाख्यां तभते नान्यद्द्रव्यम् ।

[०६४।०५]
किं पुनरिदं बीजं नाम ।

[०६४।०५-०६४।०६]
यन्नामरूपं फलोत्पत्तौ समर्थ साक्षात्पारंपर्येण वा ।

[०६४।०६]
सन्ततिपरिणामविशेषात् ।
कोऽयं परिणामो नाम ।

[०६४।०६-०६४।०७]
सन्ततेरन्यथात्वम् । का चेयं सन्ततिः।

[०६४।०७]
हेतुफलभूतस्त्रैयध्विकाः संस्काराः ।

[०६४।०७-०६४।०८]
यत्तूक्त “लोभेन समन्वागतोऽभव्यश्चत्वारि स्मृत्युपस्थानानि भावयितुमि”ति ।

[०६४।०८-०६४।०९]
तत्राधिवासनं लोभस्याविनोदनं वा समन्वागमः ।

[०६४।०९-०६४।१०]
यावद्धि तस्याधिवासकोऽविनोदको भवति तावत्भव्यस्तानि भावयितुम् ।

[०६४।१०-०६४।११]
एवमयं समन्वागमः सर्वाथा प्रज्ञप्तिधर्मो न तु द्रव्यधर्मः ।

[०६४।११]
तस्य च प्रतिषेधोऽसमन्वागम इति ।

[०६४।११-०६४।१२]
द्रव्यमेव तु वैभाषिकाः उभयं वर्णयन्ति ।

[०६४।१२]
किं कारणम् ।
एष हि नः सिद्धान्त इति ।
सा किलैषा प्रप्तिः

[०६४।१३]
त्रैयध्विकानां त्रिविधा

[०६४।१४]
अतीतानां धर्माणामतीताऽपि प्राप्तिरस्त्यनागत्याऽपि प्रत्युत्पन्नाऽपि ।

[०६४।१४-०६४।१५]
एवमनागतपरत्युत्पन्नानां प्रत्येकं त्रिविधा ।

[०६४।१६]
षुभादीनां षुभादिका ।

[०६४।१७]
कुशलाकुशलाव्याकृतानां कुआशलाकुशलाव्याकृतैव यथाक्रमं प्राप्तिः ।

[०६४।१८]
स्वधातुका तदाप्तानां

[०६४।१९]
ये धर्मास्तद्धात्वाप्तास्तेषां स्वधातुका प्राप्तिः ।

[०६४।१९-०६४।२०]
कामरूपारूप्यावचराणां कामरूपारूप्यावचरी यथाक्रमम् ।

[०६४।२१]
अनाप्ता नां चतुर्विधा ॥ २.३७ ॥

[०६४।२२]
अनास्रवाणां धर्माणां चतुर्विधा प्रप्तिः ।
समासेन त्रैधातुकी चानास्रवा च ।

[०६४।२३-०६४।२४]
तत्राप्रप्तिंसंङ्ख्यानिरोधस्य त्रैधातुकी प्रतिसंख्यानिरोधस्य रूपारूप्यावचरी चानास्रवा च ।

[०६४।२४]
मार्गसत्यस्यानास्रवैव ।
सेयं समस्य चतुर्विधा भवति ।

[०६४।२५]
शैक्षाणां धर्माणां शैक्षैव प्राप्तिः अक्षैक्षाणामशैक्षानाशैक्षाणान्तुभेदः ।

[०६५।०१]
स निर्दिश्यते

[०६५।०२]
त्रिधा नशैक्षाऽशैक्षाणां

[०६५।०३]
नैवशैक्षानाशैक्षा धर्मा उच्यन्ते सास्रवा धर्मा असंस्काऋतं च ।

[०६५।०३-०६५।०४]
तेषां शैक्षादिभेदेन त्रिविधा प्राप्तिः ।

[०६५।०४]
सास्रवाणां तावत्नैवशैक्षानाशैक्षी प्राप्तिः ।

[०६५।०४-०६५।०५]
अप्रतिसंख्यानिरोधस्य च प्रतिसंख्यानिरोधस्य चानार्येण प्रप्तस्य ।

[०६५।०५-०६५।०६]
तस्यैव शैक्षेण मार्गेण प्रप्तस्य शैक्षी अशैक्षेणाशैक्षी ।

[०६५।०६-०६५।०७]
दर्शनभावनाहेयानां यथाक्रमं दराशनभावनाहेयैव पराप्तिः ।

[०६५।०७]
अहेयानां तु भेदः ।
स निर्दिश्यते

[०६५।०८]
अहेयानां द्विधा मता ।

[०६५।०९-०६५।१०]
अप्रहेयाधर्मा अनास्रवाः ।
तेषामप्रतिसंख्यानिरोधस्य भावनाहेया प्राप्तिः अनार्यप्राप्तस्य च प्रतिसंख्यानिरोधस्य ।

[०६५।१०-०६५।११]
तस्यैवार्यमार्गप्राप्तस्यानास्रवाऽहेया मार्गसत्यस्य च ।

[०६५।१२]
यदुक्तं “त्रैयध्विकानां त्रिविधे” ति तस्योत्सर्गस्यायमपवादः

[०६५।१३]
अव्याकृताप्तिः सहजा

[०६५।१४]
अनिवृताव्याकृतानां सहजैव प्राप्तिर्नाग्रजा न पश्चात्कालजा ।
दुर्बलत्वात् ।

[०६५।१४-०६५।१५]
तेनतेषामतीतानामतीतैव यावत्प्रत्युत्पन्नानां प्रत्युत्पन्नैव ।

[०६५।१५-०६५।१६]
किं सर्वस्यैवानिवृताव्याकृतस्य ।

[०६५।१६]
न सर्वस्य ।

[०६५।१७]
अभिज्ञानैर्माणिकादृते ॥ २.३८ ॥

[०६५।१८]
द्वे अभिज्ञे अव्याकृते निर्माणचित्तं च वर्जयित्वा ।

[०६५।१८-०६५।१९]
तेषां हि बलवत्त्वात्प्रयोगविशेषनिष्पत्तेः पूर्व पश्चात्सहजा प्राप्तिः ।

[०६५।१९-०६५।२०]
शैल्पस्थानिकस्यापि कस्यचिदीर्यापथिकस्या
त्यर्थमभ्यस्तस्येच्छन्ति ।

[०६५।२१]
किमनिवृताव्याकृतस्यैव सहजा प्रप्तिरित्याह

[०६५।२२]
निवृतस्य च रूपस्य

[०६५।२३-०६५।२४]
निवृताव्याकृतस्यापि विज्ञप्तिरूपस्य सहर्जैव प्राप्तिरधिमात्रेणाप्यविज्ञप्त्यनुत्थापनादौर्बल्यसिद्धेः ।

[०६५।२५-०६५।२६]
यथाऽव्याकृतानां धर्माणामयं प्रप्तिभेदः किमेवं कुशलाकुशलानामपिकश्चित्प्राप्तिभेदोऽस्ति ।

[०६५।२६]
अस्तीत्याह ।

[०६५।२७]
कामे रूपस्य नाग्रजा ।

[०६५।२८]
कामावचरस्य विज्ञप्त्यविज्ञप्तिरूपस्याग्रजा प्रप्तिः सर्वथा नास्ति ।

[०६५।२८-०६५।२९]
सहजा चास्ति पश्चात्कालजा च ।

[०६५।३०]
किमप्राप्तेरपि प्राप्तिवत्प्रकारभेदः ।
नेत्याह ।
किं तर्हि ।

[०६६।०१]
अक्लिष्टाव्याकृताऽप्राप्तिः

[०६६।०२]
अप्राप्तिरनिवृताव्याकृतैव सर्वा ।
अध्वभेदेन पुनः

[०६६।०३]
साऽतीताजातयोस्त्रिधा ॥ २.३९ ॥

[०६६।०४]
प्रत्युत्पन्नस्य नारत्यप्राप्तिः प्रत्युत्पन्ना ।

[०६६।०४-०६६।०५]
अतीतानागतयोस्तु त्रैयध्विकी ।

[०६६।०६]
कामाद्याप्तामलानां च

[०६६।०७]
त्रिविधेति वर्त्तते ।
कामाप्तानां कामरूपारूप्यावचरी ।

[०६६।०७-०६६।०८]
एवं रूपारूप्याप्तानामनास्रवाणां च नास्त्यनास्रवा काचिदप्राप्तिः ।

[०६६।०८]
तथाहि ।

[०६६।०९]
मार्गस्याप्राप्तिरिष्यते ।

[०६६।१०]
पृथग्जनत्वम्

[०६६।११]
“पृथग्जनत्वं कतमत् ।
आर्यधर्माणामलाभ” इति शास्त्रपाठः ।

[०६६।११-०६६।१२]
अलाभश्च नामाप्राप्तिः ।

[०६६।१२]
नच पृथग्जनत्वमनास्रवं भवितुमर्हति ।

[०६६।१२-०६६।१३]
कतमेषामार्यधर्माणामलाभः ।

[०६६।१३]
सर्वेषामविशेषवचनात् ।
स तु यो विना लाभेनालाभः ।

[०६६।१३-०६६।१४]
अन्यथा हि चुद्धोऽपि श्रावकप्रत्येकबुद्धगोत्रकै रसमन्वागमादनार्यः स्यात् ।

[०६६।१४-०६६।१५]
एवशब्दस्तर्हि पठितव्यः ।

[०६६।१५]
न पठितव्यः ।
एकपदान्यपि ह्यवधारणानि भवन्ति ।

[०६६।१५-०६६।१६]
तद्यथा अब्भक्षो वायुभक्ष इति ।

[०६६।१६]
दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तितत्सहभुवामलाभ इत्यपरे ।

[०६६।१६-०६६।१७]
न च तद्योगा दनार्यत्वप्रसङ्गः ।

[०६६।१७]
तदलाभस्यात्यन्तं हतत्वात् ।

[०६६।१७-०६६।१८]
ते तर्हि त्रिगोत्रा इति कतमेषामलाभः ।

[०६६।१८]
सर्वेषाम् ।
एवं तर्हि स एव दोषः ।
पुनः स एव परिहारः ।

[०६६।१८-०६६।१९]
यत्नस्तर्हि व्यर्थः ।

[०६६।१९]
एवं तु साधु यथा सौत्रान्तिकानाम् ।
कथं च सौत्रान्तिकानाम् ।

[०६६।२०]
“अनुत्पन्नार्यधर्मसन्ततिः पृथग्जनत्वमि”ति ।

[०६६।२१]
अथेयमप्राप्तिः कथं विहीयते ।
यस्य या धर्मस्य प्राप्तिरसौ

[०६६।२२]
तत्प्राप्तिभुसंचाराद्विहीयते ॥ २.४० ॥

[०६६।२३-०६६।२४]
यथा तावदार्यमार्गस्यालाभः पृथग्जनत्वं तस्य लाभात्तद्विहीयते भूमिसंचाराच्च ।

[०६६।२४]
एवमन्येषामपि योज्यम् ।

[०६६।२४-०६६।२५]
विहीयत इति तस्या अप्राप्तेरप्राप्तिरुत्पद्यते प्राप्तिश्छिद्यते ।

[०६६।२५-०६६।२६]
किं पुनरप्राप्तिप्राप्त्योरपि प्राप्त्यप्राप्ती भवतः ।

[०६६।२६]
उभयोरप्युभयं भव्तीत्याहुः ।

[०६६।२६-०६६।२७]
ननु चैवमनवस्था प्रसङ्गः प्रप्तीनाम् ।

[०६६।२७]
नानवस्थाप्रसङ्गः ।
परस्परसमन्वागमात् ।

[०६६।२७-०६७।०१]
आत्मना तृतीयो हि धर्म उत्पद्यते ।

[०६७।०१]
स च धर्मस्तस्य प्राप्तिः प्राप्तिप्राप्तिश्च ।

[०६७।०१-०६७।०२]
तत्र प्राप्त्युत्पादात्तेन धर्मेण समन्वागतो भवति प्राप्तिप्राप्त्या च ।

[०६७।०२-०६७।०३]
प्राप्तिप्राप्त्युत्पादात्पुनः प्राप्त्यैव समन्वागतो भवत्यतो नानव्स्था ।

[०६७।०३-०६७।०४]
एवं च कृत्व आत्मना तृतीयस्य धर्मस्य कुशलस्य क्लिष्टस्य क्लिष्टस्य वा द्वितीये क्षणे तिस्रः प्राप्तयो जायन्ते ।

[०६७।०४-०६७।०५]
तासां च पुनस्तिस्रोऽनुप्राप्तय इति षड्भवन्ति ।

[०६७।०५-०६७।०६]
तृतीये क्षणे प्रथमद्वितीयक्षणोत्पन्नानां द्रव्याणां नव प्राप्तयः सार्धमनुप्राप्तिभिरित्यष्टादाश भवन्ति ।

[०६७।०६-०६७।१०]
एवमुत्तरोत्तरवाऋद्धिप्रसण्ङ्गेनैताः प्रप्तयो विसर्पन्त्यः सर्वेषामतीतानागतानां क्लेशोपक्लेशक्षणानामुपपत्तिलाभिकानां च कुशलक्षणानां संप्रयोग सहभुवामनाद्यन्तसंसारपर्यापन्नानामनन्ता एकस्य प्राणिनः क्षणे क्षणे उपजायन्ते इत्यनन्तद्रव्याः प्रतिसन्तानमात्मभावक्षणाः सत्त्वानां भवन्ति ।

[०६७।१०]
अत्युत्सवो वतायं प्राप्तीनां वर्त्तते ।

[०६७।११]
केवलं तु अप्रतिघातिन्यो यतोऽवकाशमाकाशे लभन्ते ।

[०६७।११-०६७।१२]
इतरथा ह्याकाशेऽप्यव काशो न स्यात्द्वितीयस्य प्राणिनः ॥

[०६७।१३]
अथ केयं सभागता ।

[०६७।१४]
सभागता सत्त्वसाम्यं

[०६७।१५]
सभागता नाम द्रव्यम् ।
सत्त्वानां साकृश्यं निकायस भाग इत्यस्याः शास्त्रे संज्ञा ।

[०६७।१६]
सा पुनरभिन्ना भिन्ना च ।
अभिन्ना सर्वसत्त्वानां सत्त्वसभागता ।

[०६७।१६-०६७।१७]
प्रतिसत्त्वं सर्वेषु भावात् ।

[०६७।१७-०६७।१८]
भिन्ना पुनस्तेषामेव सत्त्वानां धातुभूमिगतियोनिजातिस्त्रीपुरुषोपासकभिक्षुशैक्षा शैक्ष्यादिभेदेन प्रतिनियता धर्मसभागता ।

[०६७।१८-०६७।२०]
पुनः स्क्न्धायतनधातुतः यदि सत्वसभागता द्रव्यमविशिष्तं न स्यातन्योन्यविशेषभिन्नेषु सत्त्वेषु सत्त्वस्त्त्व इत्यभेदेन बुद्धिर्न स्यात्प्रज्ञप्तिश्च ।

[०६७।२०-०६७।२१]
एवं स्कन्धादि बुद्धिप्रज्ञप्तय्योऽपि योज्याः ।

[०६७।२१]
स्याच्च्यवेतोपपद्येत न च सत्त्वसभागतां विजह्यान्न च प्रतिलभेतेति ।

[०६७।२२]
चतुष्कोटिकः ।
प्रथमा कोटिः यतश्च्यवते तत्रैवोपपद्यमानः ।

[०६७।२२-०६७।२३]
द्वितीया नियाममव्क्रामन् ।

[०६७।२३]
स हि पृथग्जनसभागतां विजह्यादार्यसभागतां प्रतिलभते ।

[०६७।२४]
तृतीया गतिसंचारात् ।
चतुर्थ्येतानाकारान् स्थापयित्वा ।
[०६७।२५]
यदि पृथग्जनसभागता नाम द्रव्यमस्ति किं पुनः पृथग्जनत्वेन ।

[०६७।२६]
नहि मनुष्यसभागताया अन्यन्मनुष्यत्वं कल्प्येते ।

[०६७।२६-०६८।०२]
नैव च लोकः सभागतां पश्यत्यरूपिणीत्वात्नचैनां प्रज्ञया परिच्छिनत्ति प्रतिपद्यते च सत्वानां जात्यभेदमिति सत्या अपि तस्याः कथं तत्र व्यापारः ।

[०६८।०२]
अपिचासत्त्वसभागताऽपि किं नेष्यते ।

[०६८।०३-०६८।०४]
शालियवमुद्गमासाम्रपनसलोहकाञ्चनादीनां स्वजातिसादृश्यात्तासां च सभागतानामन्योन्यभिन्नानां कथमभेदेन सभागता प्रज्ञप्तिः क्रियते ।

[०६८।०४-०६८।०५]
वैशेषिकाश्चैवं द्योतिता भवन्ति ।

[०६८।०५]
तेषामपि ह्येष सिद्धान्तः ।

[०६८।०५-०६८।०६]
सामान्यपदार्थो नामास्ति यतः समानप्रत्ययोत्पत्तिरतुल्यप्रकारेष्वपीति ।

[०६८।०६]
अयं तु तेषां विशेषः ।

[०६८।०६-०६८।०७]
स एकोऽप्यनेकस्मिन् वर्त्तते यदि द्योतिता यदि न द्योतिता ।

[०६८।०७-०६८।०८]
अस्त्येषा तु सभागता सूत्रे वचनादिति वैभाषिकाः ।

[०६८।०८-०६८।०९]
उस्तं हि भगवता “स चेदित्थन्त्वमागच्छति मनुष्याणां सभागतामि”ति ।

[०६८।०९]
उक्तमेतन्नतूक्तं द्रव्यान्तरमिति ।
का तर्हि सा ।

[०६८।०९-०६८।१०]
त एव हि तथाभूताः संस्कारा येषु मनुष्यादिप्रज्ञप्तिः शाल्यादिषु सभागतावत् ।

[०६८।१०-०६८।११]
तत्त्वेतन्न वर्णयन्ति ।

[०६८।१२]
अथ किमिदमासंज्ञिकं नाम ।

[०६८।१३]
आसंज्ञिकमसंज्ञिषु ।

[०६८।१४]
निरोधश्चित्तचैत्तानां

[०६८।१५-०६८।१७]
असंज्ञिसत्त्वेषु देवेपूपपन्नानां यश्चित्तचैत्तानां निरोधस्तदासंज्ञिकंनाम द्रव्यं येन चित्तचैत्ता अनागतेऽध्वनि कालान्तरं संनिरुध्यन्ते नोत्पत्तुं लभन्ते ।

[६८१।७-०६८१७]
नदीतोयसंनिरोधवत् ।

[०६८।१७]
तत्पुनरेकान्तेन

[०६८।१८]
विपाकः

[०६८।१९]
कस्य विपाकः ।
असंज्ञिसमापत्तेः ।
कतमे ते सत्त्वा येष्वसंज्ञिसत्त्वाः ।

[०६८।२०]
ते बृहत्फलाः ॥ २.४१ ॥

[०६८।२१]
बृहत्फला नाम देवा येषां केचिदसंज्ञिसत्त्वाः प्रदेशे भवन्ति ध्यानान्तरिकावत् ।

[०६८।२२]
किं पुनस्तेनैव कदाचिअत्संशिनो भवन्ति ।
भवन्त्युपपत्तिकाले च्युतिकाले च ।

[०६८।२३-०६८।२४]
“प्रकृष्टमपि कालं स्थित्वा सह संज्ञोत्पादात्तेषां सत्त्वानां तत्स्थानात्च्युतिर्भवती”ति सूत्रे पाथः ।

[०६८।२४-०६८।२५]
ते च ततो दीर्घस्वप्नव्युत्थिता इव च्युत्वा कामधातावुपपद्यन्ते नान्यत्र ।

[०६८।२५-०६८।२६]
पूर्वसमापत्तिसंस्कारपरिक्षयातपूर्वानुपचयाच्च क्षिप्ता इव क्षीणवेगा इषवः पृथिवीं पतन्ति ।

[०६८।२६-०६८।२७]
येन च तत्रोपपत्तव्यं तस्यावश्यं कामावचरं कर्मापरपर्यायवेदनीयंभवति ।

[०६८।२७]
यथोत्तरकौरवाणां देवोपपात्तिवेदनीयम् ।

[०६८।२८]
अथ समापत्ती इति यदुक्तं कतमे ते समापत्ती ।

[०६८।२८-०६८।२९]
असंज्ञिसमापत्तिर्निरोधसमापत्तिश्च ।

[०६८।२९]
केयमसंज्ञिसमापत्तिः ।

[०६८।२९-०६८।३०]
यथैवासंज्ञिकमुक्तं “निअरोधश्चित्तचैत्तानामि”ति ।

[०६९।०१]
तथाऽसंज्ञिसमापत्तिः

[०६९।०२]
असंज्ञिनां समापत्तिरसंज्ञा वे त्यसंज्ञिसमापत्तिः ।

[०६९।०२-०६९।०३]
साऽपि चित्तचैत्तानां निरोधः ।

[०६९।०३]
एतावत्तथाशब्देनान्वाकृष्यते ।
सा तु समापत्तिः ।

[०६९।०४]
ध्यानेऽन्त्ये

[०६९।०५]
अन्त्यध्यानं चतुर्थं तत्पर्यापन्नाऽसौ नान्यभुमिका ।
किमर्थमेनां समापद्यन्ते ।

[०६९।०६]
निःसृतीच्छया ।

[०६९।०७]
निःसरणमेषां मन्यन्ते ।
अतो मोक्षकामतया समापद्यन्ते ।

[०६९।०७-०६९।०८]
आसंज्ञिकं विपाकत्वातव्याकृतमिति सिद्धम् ।

[०६९।०८]
इयं तु

[०६९।०९]
शुभा

[०६९।१०]
कुशलैवासंज्ञिसमापत्तिः ।
तस्या असंज्ञिसत्त्वेषु पञ्चस्कन्धको विपाकः ।
कुशला सती

[०६९।११]
उपपद्यवेद्यैव

[०६९।१२]
उपपद्यवेदनीयैव ।
न दृष्टधर्मपर्यायवेदनीया नापि अनियता ।

[०६९।१२-०६९।१३]
योऽप्येनामुत्पाद्य परिहीयते सोऽपि किलावश्यं पुनरुत्पाद्यासंज्ञिसत्त्वेषूपपद्यत इति ।

[०६९।१३-०६९।१४]
अत एव तल्लाभी नियामं नावक्रामति ।

[०६९।१४]
सेयं पृथग्जनस्यैवेष्यते ।

[०६९।१५]
नार्यस्य

[०६९।१६]
नह्यार्यामसंज्ञिसमापत्तिं समापद्यन्ते विनिपातस्थानमिवैतां पश्यन्तः।

[०६९।१६-०६९।१७]
निःसरणसंज्ञिनो हि तां समापद्यन्ते ।

[०६९।१७-०६९।१८]
अथ किमेनामार्याश्चतुर्थध्यानलाभादतीतानागतां प्रतिलभन्ते ध्यानवत् ।

[०६९।१८]
अन्येऽपि अतावन्न प्रतिलभन्ते ।
किं कारणम् ।

[०६९।१८-०६९।१९]
एषा ह्युचिताऽपि सती महाभिसंस्कारसाध्यत्वादचित्तकत्वाच्च ।

[०६९।२०]
एकाध्विकाप्यते ॥ २.४२ ॥

[०६९।२१]
एककालिकेत्यर्थः ।
वर्त्तमानकालिकैव लभ्यते

[०६९।२१-०६९।२२]
यथा प्रातिमोक्षसंवरः ।

[०६९।२२-०६९।२३]
लब्धया तु द्वितईयादिषु क्षणेष्वतीतयाऽपि समन्वागतो भवति यावन्न त्यजति ।

[०६९।२३]
अचित्तक त्वान्नानागता भाव्यते ।

[०६९।२४]
निरोधसमापत्तिरिदानिं कतमा ।

[०७०।०१]
निरोधाख्या तथैवेयं

[०७०।०२]
यथैवासंज्ञिमापत्थिः ।
तथाशब्देन कः प्रकारो गृह्यते ।
“निरोधश्चित्तचैत्तानामि”ति ।

[०७०।०३]
अयं त्वस्या विशेषः ।
इयं

[०७०।०४]
विहारार्थं

[०७०।०५]
शान्तविहारसंज्ञापूअर्वकेण मनसिकारेण एनां समापद्यन्ते ।

[०७०।०५-०७०।०६]
तां तु निःसरणसंज्ञा पूर्वकेण ।

[०७०।०६]
सा खल्वपि चतुर्थध्यानभूमिका ।
इयं तु

[०७०।०७]
भवाग्रजा ।

[०७०।०८]
नैवसंज्ञानासंज्ञायतनभूमिकैव ।
सा चेयं

[०७०।०९]
शुभा

[०७०।१०]
कुशलैव न क्लिल्ष्टा नाव्याकाऋता ।
कुशला सती

[०७०।११]
द्विवेद्याऽनियता च ।

[०७०।१२]
द्वयोः कालयोर्वेद्या उपपद्यवेदनीया चापरपर्यायवेदनीया च ।

[०७०।१२-०७०।१३]
अनियता च विपाकं प्रति कदाचिन्न विपच्यते ।

[०७०।१३-०७०।१४]
यदीह परिनिअर्वायात्तस्या हि भवाग्रे चतुःस्कन्धको विपाकः ।

[०७०।१४]
सा चेयमेकान्तेन

[०७०।१५]
आर्यस्य

[०७०।१६-०७०।१७]
नहि पृथग्जना निरोधसमापत्तिमुत्पादयितुं शक्नुवन्त्युच्छेदभीरुत्वादार्यमार्गबलेन चोत्पादनाद्दृष्टधर्मनिर्वाणस्य तदधिमुक्तितः ।

[०७०।१७]
आर्यस्यापि चेयं न वैराग्यलभ्या ।
[०७०।१८]
किं तर्हि ।

[०७०।१९]
आप्या प्रयोगतः ॥ २.४३ ॥

[०७०।२०]
प्रयोगलभ्यैवेयम् ।
न चातीता लभ्यते नाप्यनागत भाव्यते ।

[०७०।२०-०७०।२१]
चित्तबलेन तद्भावनात् ।

[०७०।२१]
किं भगवतोऽपि परायोगिकी ।
नेत्याह ।

[०७०।२२]
बोधिलभ्या मुनेः

[०७०।२३-०७०।२४]
क्षयज्ञानसमनं कालं बुद्धा भगवन्त एनां लभन्ते नास्ति किञ्चिद्बुद्धानां प्रायोगिकं नाम ।

[०७०।२४]
इच्छामात्रप्रतिबद्धो हि तेषां सर्वगुणसंपात्संमुखीभावः ।

[०७०।२५]
तस्मादेषां सर्ववैराग्यलाभिकम् ।

[०७०।२५-०७०।२६]
कथं खल्वि दानीमनुत्पादितायां निरोधसमापत्तौ क्षयज्ञानकाले भगवानुभयोतोभागविमुक्तः सिध्यति ।

[०७०।२७-०७१।०१]
सिध्यत्युत्पादितायामिव तस्यां वशित्वात्प्रागेव तां बोधिसत्त्वः शैक्ष्यावस्थायामुत्पादयतीति पाश्चत्त्याः ।

[०७१।०१]
अथ कस्मादेवं नेष्यते ।

[०७१।०१-०७१।०२]
एवं च स्थविरोपगुप्तस्यापीदं नेत्रीपदं प्रामाणिकं भविष्यति ।

[०७१।०२-०७१।०३]
“निरोधसमापत्तिमुत्पाद्य क्षयज्ञानमुत्पादयतीति वक्तव्यं तथागत”इति ।

[०७१।०४]
न प्राक्

[०७१।०५]
नहि पूर्वं तस्या उतपादनं युज्यत इति काश्मीरकाः ।
किं कारणम् ।

[०७१।०६]
चतुस्त्रिंशत्क्षणाप्तितः ।

[०७१।०७]
चतुस्रिंशता किल चित्तक्षणैर्बोधिसत्त्वो बोधिमनुप्राप्तः ।

[०७१।०७-०७१।०९]
सत्याभिसमये षोडशभिर्भवाग्रवैराग्ये चाष्टादशभिर्नवप्रकाराणां क्लेशानां प्रहाणाय नवानन्तर्यविमुक्तिमार्गोत्पादनात् ।

[०७१।०९]
त एते चतुस्त्रिंशत्भवन्ति ।

[०७१।०९-०७१।१०]
आकिञ्चन्यायतनवीतरागस्यास्यनियामावक्रमणादधोभूमिका न पुनःः प्रहेया भवन्ति ।

[०७१।१०-०७१।११]
अत एतस्मिन्नन्तरे विसभागचित्तासंभवान्निरोधसमापत्तेरयोग इति ।

[०७१।११-०७१।१२]
किं पुनः स्याद्यदि विसभागचित्तमन्तरा संमुखीक्कुर्यात् ।

[०७१।१२-०७१।१३]
व्युत्थानाशयः स्यादव्युत्थानाशयाश्च बोधिसत्त्वाः ।

[०७१।१३]
सत्यमव्युत्थानाशया नतु आस्रव मार्गाव्युत्थानात् ।

[०७१।१३-०७१।१४]
कथं तर्हि “न तावत्भेत्स्यामि पर्यङ्कमप्राप्ते आस्रवक्षय” इति ।

[०७१।१४-०७१।१५]
अस्याशयस्याव्युत्थाना देकायन एव सर्वार्थपरिसमाप्तेरिति बहिर्देशकाः ।

[०७१।१५-०७१।१६]
पूर्वमेव तु वर्णयन्ति काश्मीराः ।

[०७१।१६]
यद्यप्यनयोः समापत्त्योर्बहुप्रकारो विशेषः ।

[०७१।१७]
कामरूपाश्रये भूते

[०७१।१८]
उभे अपि त्वेते असंज्ञिनिरोधसमापत्ती कामधातौ रूपधातौ चोत्पत्स्येते ।

[०७१।१८-०७१।१९]
ये त्वसंज्ञिसमापत्तिं रूपधातौ नेच्छन्ति तेषामयं ग्रन्थो विरुध्यते ।

[०७१।१९-०७१।२०]
स्याद्रूपभवो न चासौ भवः पञ्चव्यवचारः ।

[०७१।२०-०७१।२२]
स्याद्रूपावचराणां सत्त्वानां संज्ञिनां देवानां विसभागे चित्ते स्थितानामसंज्ञिसमापत्तिं निरोधसमापर्त्तिं च समापन्नानामसंज्ञिनां च देवानामासंज्ञिके प्रतिलब्धे यो भव” इति ।

[०७१।२२]
अत उभे अप्येते कामरूपाश्रये ।

[०७१।२२-०७१।२३]
तत्रापि त्वयं विशेषः ।

[०७१।२४]
निरोधाख्यादितो नृषु ॥ २.४४ ॥

[०७१।२५]
निरोधसमापत्तिः प्रथमतो मनुष्येपूत्पाद्यते पश्चाद्रूपधातौ परिहीणपूर्वैः ।

[०७१।२६]
किमतोऽप्यस्ति परिहाणिः ।
अस्तीत्याह ।

[०७१।२६-०७२।०१]
अन्यथा हि न्दायि सूत्रं विरुध्येत ।

[०७२।०१-०७२।०२]
“इहायुष्मन्तो भिक्षुः शीलसंपन्नश्च भवति समाधिसंपन्नश्च प्रज्ञासंपन्नश्च ।

[०७२।०२-०७२।०५]
सोऽभीक्ष्णं संज्ञावेदयित निरोधं समापद्यते च व्युत्तिष्ठते चास्ति चैतत्स्थानमिति यथाभूतं प्रजानाति स न हैव दृष्ट एव धर्मे प्रतिपत्त्ये वाज्ञामारागयति नापि मरणकालसमये भेदाच्च कायस्यातिक्रम्य देवान् कवडीकाराहार भक्षानन्यतरस्मिन् दिव्ये मनोमये काय उपपद्यते ।

[०७२।०५-०७२।०६]
स तत्रोपपन्नोऽभीक्ष्णं संज्ञावेदितनिरोधं समापद्यते च व्युत्तिष्टहते चास्ति चैतत्स्थानमिति यथाभूतं प्रजानाती”ति ।

[०७२।०६-०७२।०७]
अत्र हि दिव्यो मनोमयः कायो रूपावचर उक्तो भगवता ।

[०७२।०७]
इयं च समापत्तिर्भावाग्रिकी ।

[०७२।०८]
तत्कथमपरिहीणस्य तल्लाभिनो रूपधातौ स्यादुपपत्तिः ।

[०७२।०८-०७२।०९]
चतुर्थध्यानभूमिकामपि निरोधसभापतिं निकायान्तरीया इच्छन्ति ।

[०७२।०९]
तेषां विनापि परिहाण्या सिध्यत्येतत् ।

[०७२।१०]
एतदेव तु न सिध्यति ।
चतुर्थध्यानभूमिकाऽप्यसावस्तीति ।
किं कारणम् ।

[०७२।११]
“नवानुपूर्वसमापत्तय” इति सूत्रे वचनात् ।

[०७२।११-०७२।१२]
यद्येष नियमः कथं व्युत्क्रान्तसमापत्तयो भवन्ति ।

[०७२।१२]
प्राथमकल्पिकं प्रत्येष नियमः ।

[०७२।१२-०७२।१३]
प्रप्तप्रकामवाशित्वास्तु सन्तो विलङ्घ्यापि समापद्यन्ते ।

[०७२।१३]
एवमनयोः समापत्त्योर्भूमितोऽपि विशेषः ।

[०७२।१४]
चतुर्थध्यानतयाऽग्राभूमिकत्वात् ।

[०७२।१४-०७२।१५]
प्रयोगतोऽपि निःसरणविहारसंज्ञापूर्वकमनसिकारप्रयोगात् ।

[०७२।१५]
संतानतोऽपि पृथग्जनार्यसंतानत्वात् ।

[०७२।१५-०७२।१६]
फलतोऽप्यासंज्ञिकभवाग्रफलत्वात् ।

[०७२।१६-०७२।१७]
वेदनीयतोऽपि नियतानियतोपपद्योभयथावेदनीयत्वात् ।

[०७२।१७]
प्रथमोत्पादनतोऽपि द्विधातुमनुष्योत्पादनात् ।

[०७२।१७-०७२।१८]
कस्मात्पुनरेते चित्ततचैत्तनिरोधस्वभावे सत्यावसंज्ञिसमापत्तिः संज्ञावेदितनिरोधसमापत्तिश्चोच्यते ।

[०७२।१८-०७२।१९]
तत्प्रातिकूल्येन तत्समापत्तिप्रयोगात् ।

[०७२।१९]
वेदनादिज्ञानेऽपि परचित्तज्ञानवचनवत् ।

[०७२।१९-०७२।२०]
कथमिदानीं बहुकालं निरुद्धाच्चित्तात्पुनरपि चित्तं जायते ।

[०७२।२०-०७२।२१]
अतीतस्याप्यस्तित्वातिष्यते वैभाषिकैः समनन्तरप्रत्ययत्वम् ।

[०७२।२१]
अपरे पुनराहुः ।

[०७२।२१-०७२।२२]
कथं तावद्रूपोपपन्नानां चिरनिरुद्धेऽपि रूपे पुनरपि रूपं जायते ।

[०७२।२२]
चित्तादेव हि तज्जायते न रूपात् ।

[०७२।२२-०७२।२३]
एवं चित्तमप्यस्मादेव सेन्द्रियात्कायाज्जायते न चित्तात् ।

[०७२।२३-०७२।२४]
अन्योन्यबीजकं ह्येतदुभयं यदुत चित्तं च सेन्द्रियश्च काय इति पूर्वाचार्याः ।

[०७२।२४-०७२।२५]
भदन्तवसुमित्रस्त्वाह परिपृच्छायां “यस्याचित्तिका निरोधसमापत्तिस्तस्यैष दोषो मम तु सचित्तिका समापत्तिरि”ति ।

[०७२।२६]
ति ।
भदन्तघोषक आह तदिदं नोपपद्यते ।

[०७२।२६-०७२।२७]
“सति हि विज्ञाने त्रयाणां संनिपातः स्पर्शः ।

[०७२।२७-०७२।२८]
स्पर्शप्रत्यया च वेदना संज्ञा चेतन्ऽऽएत्युक्तं भगवता ।

[०७२।२८]
अतः संज्ञावेदनयोरप्यत्र निरोधो न स्यात् ।
अथापि स्यात् ।

[०७३।०१]
यथा वेदनाप्रत्यया तृष्णे”त्युक्तम् ।

[०७३।०१-०७३।०२]
सत्यामपि तु वेदनायामर्हतो न तृष्णोत्पत्तिरेवं सत्यपि स्पर्शे वेदन्नादयो न स्युरिति ।

[०७३।०२]
तस्याविशेषितत्वात् ।

[०७३।०२-०७३।०३]
अविद्यासंस्पर्शजं हि वेदितं प्रतीत्योत्पन्ना तृष्णेत्युक्तं नतु वेदनोत्पत्तौ स्पर्शो विशेषित इत्यसमानमेतत् ।

[०७३।०४]
तस्मादचित्तिका निरोधसमापत्तिरिति वैभाषिकाः ।

[०७३।०४-०७३।०५]
कथमचित्तिकायाः समापत्तित्वम् ।

[०७३।०५]
महाभूतसमतापादनात् ।

[०७३।०५-०७३।०६]
समापत्तिचित्तेन च तां समापद्यन्ते समागच्छन्तीति समापत्तिः ।

[०७३।०६]
किं पुनरेते समापत्ती द्रव्यतः स्त उताहो प्रज्ञप्तितः ।

[०७३।०७]
द्रव्यत इत्याह ।
चित्तोत्पत्तिप्रतिबन्धनात् ।
न ।
समापत्तिचित्तेनैव तत्प्रतिबन्धनात् ।

[०७३।०८-०७३।०९]
समापत्तिचित्तमेव हि तच्चित्तान्तरविरुद्धमुत्पद्यते येन कालान्तरं चित्तस्या प्रवृत्तिमात्रं भवति ।

[०७३।०९]
तद्विरुद्धाश्रयापादनात् ।

[०७३।०९-०७३।११]
याऽसौ समापत्तिरिति प्रज्ञप्यते तच्चाप्रवृत्तिमात्रं न पूर्वमासीन्न पश्चात्भवति व्युत्थितस्येति संस्कृताऽसौ समापत्तिः प्रज्ञप्यते ।

[०७३।११]
अथवा आश्रयस्यैव तथा समापादनं समापत्तिः ।

[०७३।११-०७३।१२]
एवमासंज्ञिकमपि द्रष्टव्यम् ।

[०७३।१२-०७३।१३]
चित्तमेवासौ तत्र चित्तप्रवृत्तिविरुद्धं लभते तच्चाप्रवृत्तिमात्रमासंज्ञिकं प्रज्ञप्यत इति तदेतन्न वर्णयन्ति ।

[०७३।१३]
व्याख्याते समापत्ती ॥

[०७३।१४]
जीवितं कतमत् ।

[०७३।१५]
आयुर्जीवितम्

[०७३।१६]
एवं ह्युक्तमभिधर्मेऽजीवितेन्रियं कतमत् ।
त्रैधातुकमायुरि”ति ।

[०७३।१६-०७३।१७]
एतच्चैव न ज्ञायते आयुर्नाम क एष धर्म इति ।

[०७३।१८]
आधार ऊष्मविज्ञानयोर्हि यः ।

[०७३।१९]
इदमुक्तं भगवता

[०७३।२०-०७३।२१]
“आयुरूष्माथ विज्ञानं यदा कायं जहत्यमी ।
अपविद्धस्तदा शेते यथा काष्ठमचेतन” इति ॥

[०७३।२२]
तद्य ऊष्मणो विज्ञानस्य चाधारभूतो धर्मः स्थितिहेतुस्तदायुः ।

[०७३।२२-०७३।२३]
तस्येदानीमायुषः क आधारभूतः ।

[०७३।२३-०७३।२४]
एवं तर्हि परस्परापेक्ष्यवृत्तित्वादेषां कः पूर्वं निवर्तिष्यते ।

[०७३।२४]
यद्वशादिभवौ विवर्त्तिष्येते इति नित्यानिवृत्तिप्रसङ्गः ।

[०७३।२५]
आयुषस्तर्हि कर्माधारभूतं यावदाक्षिप्तं कर्मणा तावदनुवर्त्तनात् ।

[०७३।२५-०७३।२६]
ऊष्मविज्ञानयोरपि किमर्थं कर्मैवाधारभूतं नेष्यते ।

[०७३।२६]
मा भूत्सर्वं विज्ञानमामरणाद्विपाक इति ।

[०७३।२७]
ऊष्मणस्तर्हि कर्माधार्भूतं भविष्यति ऊष्मा च विज्ञानस्य ।

[०७३।२७-०७३।२८]
एवमप्यारूप्येष्वनाधारं विज्ञानं स्यादूष्माभावात् ।

[०७३।२८]
तस्य पुनः कर्माधारो भविष्यति ।

[०७३।२८-०७४।०१
न वै लभ्यते कामचारो यत्क्वचिदेवोष्मा विज्ञानस्याधारो भविष्यति क्वचिदेव कर्मेति ।

[०७४।०२]
उक्तं चात्र ।
किमुक्तम् ।

[०७४।०२-०७४।०३]
“मा भूत्सर्वं विज्ञानमामरणाद्विपाक” इति ।

[०७४।०३]
तस्मादस्त्येव तयोराधारभूतमायुः ।

[०७४।०३-०७४।०४]
नहि नास्तीति ब्रूमो नतु द्रव्यान्तरम् ।

[०७४।०४]
किं तर्हि ।
त्रैधातुकेन कर्मणा निकायसभागस्य स्थितिकालावेधः ।

[०७४।०५-०७४।०६]
यावद्धि कर्मणा निकायसभागस्यावेधः कृतो भवत्येतावन्तं कालमवस्थातव्यमिति तावत्सोऽवतिष्ठते तदायुरित्युच्यते ।

[०७४।०६-०७४।०७]
सस्यानां पाककालावेधवत्क्षिप्तेषुस्थितिकालावेधवच्च ।

[०७४।०७-०७४।०८]
यस्तु मन्यते संस्कारो नाम कश्चिन् गुणविशेष इषौ जायते यद्वशाद्गमनमापतनाद्भवतीति ।

[०७४।०८-०७४।०९]
तस्य तदेकत्वात्प्रतिपन्नाभावाच्च देशान्तरैः शीघ्र तरतमप्राप्तिकालभेदा नुपपत्तिः पतनानुपपत्तिश्च ।

[०७४।०९-०७४।१०]
वायुना तत्प्रतिबन्ध इति चेत् ।

[०७४।१०]
अर्वाक्पतनप्रसङ्गो न वा कदाचिद्वायोरविशेषात् ।

[०७४।१०-०७४।११]
एवं तु वर्णयन्ति द्रव्यान्तरमेवायुरस्तीति ।

[०७४।१२]
अथ किमायुःक्षयादेव मरणं भवत्याहोस्विदन्यथापि ।

[०७४।१२-०७४।१३]
प्रज्ञप्तावुक्तम् “आयुःक्षयान्मरणं न पुण्यक्षयादि”ति ।

[०७४।१३]
चतुष्कोटिः ।

[०७४।१३-०७४।१४]
प्रथमा कोटिरायुर्विपाकस्य कर्मणः पर्यादानात् ।

[०७४।१४]
द्वितीया भोगविपाकस्य ।
तृतीयोभयोः ।

[०७४।१४-०७४।१५]
चतुर्थी विषमापरिहारेण ।

[०७४।१५]
आयुरुत्सर्गाच्चेति वक्तव्यक्म् ।
न वक्तव्यम् ।
आयुःक्षयादेव तन्मरणम् ।

[०७४।१६]
प्रथमकोट्यन्तर्गमात् ।

[०७४।१६-०७४।१७]
क्षीणे त्वायुषि पुण्यक्षयस्य मरणे नास्ति सामर्थ्यम् ।

[०७४।१७]
तस्मादुभयक्षये सति मरणमायुःक्षयादित्युक्तम् ।

[०७४।१७-०७४।१८]
ज्ञानप्रस्थानेऽप्युक्तम् “आयुः सन्तत्युपनिबद्धं वर्तत इति वक्तव्यम् ।

[०७४।१८]
सकृदुत्पन्नं तिष्ठनीति वक्तव्यम् ।

[०७४।१९]
आह ।

[०७४।१९-०७४।२०]
कामावचराणां सत्त्वानामसंज्ञिसमापर्त्तिं निरोधसमापर्त्तिं च समापन्नानां सन्तत्युपनिबद्धं वर्त्तत इति वक्तव्यम् ।

[०७४।२०-०७४।२१]
समापन्नानां रूपारूप्यावचराणां च सत्त्वानां सक्र्दुत्पन्नं तिष्ठतीति वक्तव्यम्” ।

[०७४।२१]
कोऽस्य भाषितस्यार्थः ।

[०७४।२१-०७४।२२]
यस्याश्रयोपघातादुपाघतस्तत्सन्तत्यधीनत्वात्प्रथमम् ।

[०७४।२२-०७४।२३]
यस्य त्वाश्रयोपघात एव नास्ति तद्यथो त्पन्नावस्थानात्द्वितीयम् ।

[०७४।२३-०७४।२४]
सान्तरायं प्रथमं निरन्तरायं द्वितीयमिति काश्मीराः ।

[०७४।२४]
तस्मादस्त्यकालमृत्युः ।

[०७४।२४-०७४।२५]
सूत्र उक्तम् “चत्वार आत्मभावप्रतिलम्भाः ।

[०७४।२५]
अस्त्यात्मभावप्रतिलम्भो यत्रात्मसंचेतना क्रमते न परसंचेतने”ति ।

[०७४।२६]
चतुष्कोटिकः ।

[०७४।२६-०७४।२७]
आत्मसंचेतनैव क्रमते कामधातौ क्रीडाप्रमोष्काणां देवानां मनःप्रदूषकाणां च ।

[०७४।२७-०७४।२८]
तेषां हि प्रहर्षमनःोप्रदोषाभ्यां तस्मात्स्थानाच्च्युतिर्भवति नान्यथा।

[०७४।२८]
दुद्धानां चेति वक्तव्यम् ।

[०७५।०१]
स्वयंमृत्युत्वात् ।
परसंचेतनैव क्रमते गर्भाण्डगतानाम् ।

[०७५।०१-०७५।०२]
उभयमप्येषां कामावचराणां प्रायेण ।

[०७५।०२-०७५।०६]
नोभयं सर्वेषा मन्तराभविकाणां रूपारूप्यावचराणामनेकजातीयानां कामावचराणां तद्यथा नारकाणा मुत्तरकौरवाणां दर्शनमार्गमैत्रीनिरोधासंज्ञि समापत्तिसमापन्नानां राजर्षिजिनदूतजिनादिष्ट धर्मिलो त्तरगङ्गिल श्रेष्ठिपुत्रयशः दुमारजीवकादीनां सर्वेषा चरमभविकानांवोधिसत्त्व मातुस्तद्गर्भायाः चक्रवर्त्तिनश्चक्रवर्त्तिमातुश्च तद्गर्भायाः।

[०७५।०६-०७५।०७]
अथ कस्मात्सूत्र उक्तं कतमे ते भदन्त सत्त्वा येषां नात्मसंचेतना क्रमते न परसंचेतना ।

[०७५।०७-०७५।०८]
नैवसंज्ञानासंज्ञायतनोपगाः शारिपुत्रे”ति ।

[०७५।०८-०७५।०९]
अन्येषु किल ध्यानरूप्येध्वात्मसंचेतनास्वभूमिक आर्यमार्गः परसंचेतना उत्तरभूमिसामन्तकस्तत्र चोभयं नास्तीति ।

[०७५।०९-०७५।१०]
ननु चैवं तत्रापि परभूमिक आर्यमार्गः परसंचेतना प्राप्नोति ।

[०७५।१०]
पर्यन्तग्रहणात्तर्हि तदादिसंप्रत्ययः ।

[०७५।११]
क्वचिदादिसंप्रत्ययः क्वचिदादिना पर्यन्तोऽपि प्रतीयते ।
यदाह ।

[०७५।११-०७५।१२]
“तद्यथा देवा ब्रह्मकायिकाः ।

[०७५।१२]
इयं प्रथमा सुखोपपत्तिरिति ।
क्वचित्पर्यन्तेनादिरपि प्रतीयते ।

[०७५।१३]
यदाह ।
तद्यथा देवा आभास्वराः ।
इयं द्वितीया सुखोपपत्तिरि”ति

[०७५।१३-०७५।१४]
अयमत्र तद्यथाशब्दो दृष्टान्तवाचक इति युक्त एतस्माच्छेषसं प्रत्ययः ।

[०७५।१४-०७४।१५]
एष हि दृष्टान्तधर्मो यदेकमपि तज्जातीयकं दृश्यते ।

[०७५।१५-०७५।१६]
स चेह तद्यथाशब्दो नास्तीत्यनुपसंहार एषः ।

[०७५।१६]
यद्ययं तद्यथाशब्दो दृष्टान्तवाचकः स्यादिह न प्राप्नुयात् ।

[०७५।१६-०७५।१७]
सन्ति सत्त्वा नानात्वकाया नानात्वसंज्ञिनस्तद्यथा मनुष्यस्तदेकत्याश्चदेवा इति ।

[०७५।१७-०७५।१८]
तस्मादुपदर्शनार्थ एवायं द्रष्टव्य इत्यलमतिप्रसङ्गेन ।

[०७५।१८]
उक्तं जीवितम् ॥

[०७५।१९]
लक्षणानि पुनर्जातिर्जरा स्थितिरनित्यता ॥ २.४५ ॥

[०७५।२०]
एतानि हि संस्कृतस्य चत्वारि लक्षणानि ।

[०७५।२०-०७५।२१]
यत्रैतानि भवन्ति स धर्मः संस्कृतो लक्ष्यते ।
[०७५।२१]
विपर्ययादसंस्कृतः ।

[०७५।२१-०७५।२२]
तत्र जातिस्तं धर्मं जनयति स्थितिः स्थपयति जरा जरयति अनित्यता विनाशयति ।

[०७५।२२-०७५।२३]
ननु “त्रीणिमानि संस्कृत लक्षणानी”ति सूत्र उक्तम् ।

[०७५।२३]
चतुर्थमप्यत्र वक्तव्यं स्यात् ।
किं चात्र नोक्तम् ।
आह ।

[०७५।२४]
स्थितिः ।
यत्तर्हि “इदं स्थित्यन्यथात्वमि”ति ।

[०७५।२४-०७५।२५]
जराया एष पर्यायस्तद्यथा जातेरुत्पाद इत्यनित्यतायाश्च व्यय इति ।

[०७५।२५-०७६।०१]
ये हि धर्माः संस्काराणामध्वसंचाराय प्रवृत्तास्त एव सूत्रे लक्षणान्युक्तान्युद्वेजनार्थम् ।

[०७६।०१-०७६।०२]
जातिर्हि या संस्काराननागतादध्वनः प्रत्युत्पन्नमध्वानं संचारयति ।

[०७६।०२-०७६।०३]
जराऽनित्यते पुनः प्रत्युत्पन्नादतीतं दुर्बलीकृत्य प्रतिघातात् ।

[०७६।०३]
तद्यथा किल गहनप्रविष्टस्य पुरुषस्य त्रयः शत्रवः ।

[०७६।०३-०७६।०४]
तत एक एनं गहनादाकर्षेत्द्वौ पुनर्जीविताद्वच्यपरोपयेतां तद्वदिति ।

[०७६।०४-०७६।०५]
स्थितिस्तु तान् संस्कारानुपगुह्य तिष्ठत्यवियोगमिवेच्छन्ती ।

[०७६।०५-०७६।०६]
अतोऽसौ संस्कृतलक्षणं न व्यवस्थापिता ।

[०७६।०६]
असंस्कृतस्यापि च स्वलक्षणे स्थितिभावात् ।

[०७६।०६-०७६।०७]
अन्ये पुनः कल्पयन्ति स्थितिं जरां चाभिसमस्य स्थित्यन्यथात्वमित्येकं लक्षणमुक्तं सूत्रे ।

[०७६।०७]
किं प्रयोजनम् ।

[०७६।०८-०७६।०९]
एषा ह्येषु सङ्गास्पदमतः श्रियमिवैनां कालकर्णीसहितां दर्शयामास तस्यामनासङ्गार्थमिति ।

[०७६।०९]
अतश्चत्वार्येव संस्कृत लक्षणानि ।

[०७६।०९-०७६।१०]
तेषामपि नाम जात्यादीनां संस्कृतत्वादन्यैर्जात्यादिभिर्भवितव्यम् ।

[०७६।१०]
भवन्त्येव ।

[०७६।११]
जातिजात्यादयस्तेषां

[०७६।१२]
तेषामपि चत्वार्यनुलक्षणानि भवन्ति ।

[०७६।१२-०७६।१३]
जातिजातिः स्थितिस्थितिः जराजरा अनित्यताऽनित्यता इति ।

[०७६।१३]
ननु चैकस्यैकस्य चतुर्लक्षणी प्राप्नोति अपर्यवसानदोषश्च ।

[०७६।१४]
तेषां पुनरन्यजात्यादिप्रसङ्गात् ।
न प्राप्नोति ।
यस्मात् ।

[०७६।१५]
तेऽष्टधर्मैकवृत्तयः ।

[०७६।१६]
तेषां जात्यादीनामष्टासु धर्मेषु वृत्तिः ।
किमिदं वृत्तिरिति ।
कारित्रं पुरुषकारः ।

[०७६।१७]
जातिजात्यादीनां चैकत्र धर्मे कथं कृत्वा आत्मना नवमो हि धर्म उत्पद्यते ।

[०७६।१८]
सार्धं लक्षणानुलक्षणैरष्टाभिः ।

[०७६।१८-०७६।१९]
तत्र जातिरात्मानं विरहय्यान्यानष्टौ धर्मान् जनयति ।

[०७६।१९]
जातिजातिः पुन स्तामेव जातिम् ।

[०७६।१९-०७६।२०]
तद्यथा किल काचित्कुक्कुटी बहून्य पत्यानि प्रजायते काचिदल्पानि ।

[०७६।२०-०७६।२१]
तद्वत्स्थितिरप्यात्मानं वर्जयित्वाऽन्यानष्टौ धर्मान् स्थापयति स्थितिस्थितिस्तु तामेव स्थितिम् ।

[०७६।२१-०७६।२२]
एवं जराऽनित्यते अपि यथायोग्यं यज्ये ।

[०७६।२२]
तस्माना भवत्यनवस्थाप्रसङ्गः ।

[०७६।२२-०७६।२३]
तदेतदाकाशं पाट्यत इति सौत्रान्तिकाः ।

[०७६।२३-०७६।२४]
नह्येते जात्यादयो धर्मा द्रव्यतः संविद्यन्ते यथाऽभिव्यज्यन्ते ।

[०७६।२४]
किं कारणम् ।
प्रमाणाभावात् ।

[०७६।२४-०७६।२५]
नह्येषां द्रव्यतोऽस्तित्वे किञ्चिदपि प्रमाणमस्ति प्रत्यक्षमनुमानमाप्तागमो वा यथा रूपादीनां धर्माणामिति ।

[०७६।२६-०७६।२७]
यत्तर्हि सूत्र उक्तं “संस्कृतस्योत्पादोऽपि प्रज्ञायते व्ययोऽपि स्थित्यन्यथात्वमपी” ति ।

[०७६।२७]
ग्रन्थज्ञो देवानां प्रियो नत्वर्थज्ञः ।
अर्थश्च प्रतिशरण मुक्तं भगवता ।

[०७६।२८]
कः पुनरस्यार्थः ।

[०७६।२८-०७६।२९]
अविद्यान्धा हि बालाः संस्कारप्रवाहमात्मात आत्मीयतश्चाधिमुक्ता अभिष्वजन्ते ।

[०७६।२९-०७७।०२]
तस्य मिथ्याधिमोक्षस्य व्यावर्त्तनार्थं भगवांस्तस्य संस्कारप्रवाहस्यसंस्कृतत्वं प्रतीत्यसमुत्पन्नतां द्योतयितुकाम इदमाह “त्रिणीमानि संस्कृतस्य संस्कृतलक्षणानि” ।

[०७७।०२]
न तु क्षणस्य ।
नहि क्षणस्योत्पादादयः प्रज्ञायन्ते ।

[०७७।०३]
नचाप्रज्ञायमाना एते लक्षणं भवितुमर्हन्ति ।

[०७७।०३-०७७।०४]
अथ एवात्र सूत्रे “संस्कृतस्योत्पादोऽपि प्रज्ञायत” इत्युक्तम् ।

[०७७।०४-०७७।०५]
पुनः संस्कृतग्रहणं संस्कृतत्वे लक्षणानीति यथा विज्ञाये त ।

[०७७।०५-०७७।०६]
मैवं विज्ञायि संस्कृतस्य वस्तुनोऽस्तित्वे लक्षणानि जलवलाकावत्साध्वसादुत्वे वा कन्यालक्षणवदिति ।

[०७७।०६-०७७।०७]
तत्र प्रवाहस्यादिरुत्पादो निवृत्तिर्व्ययः ।

[०७७।०७]
स एव प्रवाहोऽनुवर्त्तमानः स्थितिः ।

[०७७।०७-०७७।०८]
तस्य पूर्वापरविशेषः स्थित्यन्यथात्वम् ।

[०७७।०८-०७७।०९]
एवं च कृत्वोक्तं “विदिता एव नन्दस्य कुलपुत्रस्य वेदना उत्पद्यन्ते विदिता अव तिष्ठन्ते विदिता अस्तं परिक्षयं पर्यादानं गच्छन्ती”ति ।

[०७७।१०]
आह चात्र

[०७७।११-०७७।१२]
“जातिरादिः प्रवाहस्य व्ययश्छेदः स्थितिस्तु सः ।
स्थित्यन्यथात्वं तस्यैव पूर्वापरविशिष्टता ॥”

[०७७।१३-०७७।१४]
“जातिरपूर्वो भावं स्थितिः प्रबन्धो व्ययस्तदुच्छेदः ।
स्थित्यन्यथात्वमिष्टं प्रबन्धपूर्वापरविशेष” इति ॥

[०७७।१५-०७७।१६]
“क्षणिकस्य हि धर्मस्य विना स्थित्या व्ययो भवेत् ।
न च व्येत्येव तेनास्य वृथा तत्परिकल्पना ॥”

[०७७।१७]
तस्मात्प्रवाह एव स्थितिः ।
एवं च कृत्वाऽयमप्यभिधर्मनिर्देश उपपन्न्नो भवति ।

[०७७।१८]
“स्थितिः कतमा ।
उत्पन्नानां संस्काराणामविनाश” इति ।

[०७७।१८-०७७।१९]
नहि क्षणस्योत्पन्नस्याविनाशोऽस्तीति ।

[०७७।१९]
यदपि च ज्ञानप्रस्थान उक्तम् “एकस्मिंश्चित्ते क उत्पादः ।

[०७७।२०]
आह ।
जातिः ।
को व्ययो मरणम् ।
किं स्थित्यन्यथात्वं जरे”ति ।

[०७७।२०-०७७।२१]
तत्रापि निकायसभागचित्तं युज्यते ।

[०७७।२१-०७७।२२]
प्रतिक्षणं चापि संस्कृतस्यैतानि लक्षणानि युज्यन्ते विनाऽपि द्रव्यान्तरकल्पनया ।

[०७७।२२]
कथमिति ।

[०७७।२३]
प्रतिक्षणमभूत्वाभाव उत्पादः ।
भूत्वाऽभावो व्ययः ।

[०७७।२३-०७७।२४]
पूर्वस्य पूर्वस्योत्तरक्षणानुवन्धः स्थितिः ।

[०७७।२४]
तस्याविस्दृशत्वं स्थित्यन्यथात्वमिति ।
यदा तर्हि सदृशा उत्पद्यन्ते ।

[०७७।२४-०७७।२५]
न ते निर्विशेषा भवन्ति ।

[०७७।२५]
कथमिदं ज्ञायते ।

[०७७।२५-०७७।२६]
क्षिप्ताक्षिप्तबलिदुर्बलक्षिप्तस्य वज्रादेश्चिराशुतरपातकालभेदात्तन्महाभूतानां परिणामविशेषसिद्धेः ।

[०७७।२६-०७७।२७]
नातिवहुविशेषभिन्नास्तु संस्काराः सत्यप्यन्यथात्वे सदृशा एव दृश्यन्ते ।

[०७७।२७-०७७।२९]
अन्तिमस्य तर्हि शब्दार्चिःक्षणस्य परिनिर्वाणकाले च षडायतनस्योत्तरक्षणाभावात्स्थित्यह्न्यन्यथात्वं नास्तीत्यव्यापिनी लक्षणव्यवस्था प्राप्नोति ।

[०७७।२९]
न वै संस्कृतस्य स्थितिरेवोच्यते ।

[०७८।०१]
लक्षणमपि तु स्थित्यन्यथात्वम् ।

[०७८।०१-०७८।०२]
अतो यस्यास्ति स्थितिस्तस्यावश्यमन्यथात्वं भवतीति नास्ति लक्षणव्यवस्थाभेदः ।

[०७८।०२-०७८।०४]
समासतस्त्वत्र सूत्रे संस्कृतस्येदं लक्षणमिति द्योतितं भगवता “संस्कृतं नाम यद्भूतवा भवति भूत्वा च पुनर्न भवति यश्चास्य स्थितिसंज्ञकः प्रबन्धः सोऽन्यथा चान्यथा च भवती”ति ।

[०७८।०४-०७८।०५]
किमत्र द्रव्यान्तरैर्जात्यादिभिः कथमिदानीं स एव धर्मो लक्ष्यस्तस्यैव लक्षणं योक्ष्यते ।

[०७८।०५-०७८।०८]
कथं तावन्महापुरुषलक्षणानि महापुरुषान्नान्यानि सास्ना-लाङ्गूल-ककुद-शफ-विषाणादीनि च गोत्वलक्षणानि गोर्नान्यानि काठिन्यादीनि च पृथिवीधात्वादीनां लक्षणानि तेभ्यो नान्यानि ।

[०७८।०८-०७८।०९]
यथा चोध्र्वगमनेन दूराद्धूमस्य धूमत्वं लक्ष्यते नच तत्तस्मादन्यत् ।

[०७८।०९]
स एवात्र न्यायः स्यात् ।

[०७८।०९-०७८।१०]
नच संस्कृतानां रूपादीनां तावत्संस्कृतत्वं लक्ष्यते ।

[०७८।१०-०७८।११]
गृह्णतापि स्वभावं यावत्प्रागभावो न ज्ञायते पश्चाच्च सन्ततेश्च विशेषः ।

[०७८।११-०७८।१२]
तस्मान्न तेनैव तल्लक्षितं भवति नच तेभ्यो द्रव्यान्तराण्येव जात्यादीनि विद्यन्ते ।

[०७८।१२]
अथापि नाम द्रव्यान्तराण्येव जात्यादीनि भवेयुः ।

[०७८।१२-०७८।१३]
किमयुक्तं स्यात् ।

[०७८।१३-०७८।१४]
एको धर्मः एकस्मिन्नेव काले जातः स्थितो जीर्णो नष्टः स्यादेषां सहभूत्वात् ।

[०७८।१४]
कारित्रकालभेदात् ।
अनागता हि जातिः कारित्रं हि करोति ।

[०७८।१४-०७८।१६]
यस्मान्न जातं जन्यते जनिते तु धर्मे वर्त्तमानाः क्षित्यादयः कारित्रं कुर्वन्तीति न यदा जायते तदा तिष्टति जीर्यति विनश्यति वा ।

[०७८।१६]
इदं तावदिह संप्रधार्यं भवेत् ।

[०७८।१६-०७८।१७]
किमनागतं द्रव्यतोऽस्ति नास्तीति पश्चाज्जनयति वा नवेति सिध्येत् ।

[०७८।१७-०७८।१८]
सत्यपि तु तस्मिन् जातिः कारितरं कुर्वती कथमनागता सिध्यतीत्यनागत लक्षणं वक्तव्यम् ।

[०७८।१८-०७८।२०]
उपरतकारित्रा चोत्पन्ना कथं वर्त्तमाना सिध्यतीति वर्त्तमानलक्षाणं वक्तव्यम् ।

[०७८।२०-०७८।२१]
स्थित्यादयोऽपि च युगपत्कारित्रे वर्त्तमाना एकक्षण एव धर्मस्य स्थितजीर्णविनष्टतां प्रसञ्जेयुः ।

[०७८।२१-०७८।२२]
यदैव ह्येनं स्थितिः स्थापयति तदैव ज्रा जरयति अनित्यता विनाशयतीति ।

[०७८।२२-०७८।२४]
किमयं तत्र काले तिष्टत्वाहोस्विज्जीर्यतु विनश्यतु वा योऽपि हि ब्रूयात्स्थित्यादीनामपि कारित्रं क्रमेणेति तस्य क्षणिकत्वं बाध्यते ।

[०७८।२४]
अथाप्येवं ब्रूयातेष एव हि नः क्षणो यावतैतत्सर्वं समाप्यत इति ।

[०७८।२५-०७८।२६]
एवमपोइ ताभ्यां सहोत्पन्ना स्थितिस्तावत्स्थापयति न ज्रा जरयति अनित्यता वा विनाश्यतीति ।

[०७८।२६]
कुत एतत् ।
स्थितेर्बलीयस्त्वात् ।
पुनः केनावलीयस्त्वम् ।

[०७८।२६-०७८।२७]
यदैनां सह धर्मेणानित्यता हन्ति ।

[०७८।२७]
कृतकृत्या पुनः कर्त्तुं नोत्सहते जातिवत् ।

[०७८।२८]
स्थतुर्युक्तमनुत्सोढुम् ।

[०७८।२८-०७८।२९]
नहि शक्यं जात्यादिजन्यं वर्तमानतामानीतं पुनरानेतुम् ।

[०७८।२९]
शक्यं तु खलु स्थित्या स्थाप्यमत्यन्तमपि स्थापयितुम् ।

[०७८।२९-०७९।०१]
अतो न युक्तं यन्नोत्सहते ।

[०७९।०१]
को वाऽत्र प्रतिबन्धः ।
ते एव जराऽनित्यते ।

[०७९।०१-०७९।०२]
यदि हि ते बलीयस्यौ स्यातां पूर्वमेव स्याताम् ।

[०७९।०२-०७८।०४]
निवृत्तकारित्रायां खल्वपि स्थितौ त चापि न तिष्टतः स चापि धर्म इति कथं कुत्र वा कारित्रं कर्त्तुमुत्सहिष्येते किं वा पुनस्ताभ्यां कर्त्तव्यम् ।

[०७९।०४-०७९।०५]
स्थितिपरिग्रहाद्धि स धर्म उत्पन्नमात्रो न व्यनश्यत् ।

[०७९।०५-०७९।०६]
स तु तया व्युपेक्ष्यमाणो नियतं न स्थास्यत्ययमेवास्य विनाशः ।

[०७९।०६]
स्याच्च तावदेकस्य धर्मस्योत्पन्नस्याविनाशः स्थितिः विनाशोऽनित्यता ।

[०७९।०७]
जरा तु खलु सर्वथात्वेन न तथा ।
पूर्वापरविशेषात्विपरिणामाच्च ।

[०७९।०७-०७९।०८]
अतस्तदन्यथात्वेऽन्य एव ।

[०७९।०८]
उक्तं हि

[०७९।०९-०७९।१०]
“तथात्वेन जराऽसिद्धिरन्यथात्वेऽन्य एव सः ।
तस्मानैकस्य भावस्य जरा नामोपपद्यते”॥

[०७९।११-०७९।१२]
योऽप्याह निकायान्तरीयो “विनाश कारणं प्राप्यानित्यता विनाशायती”ति तस्य हरीतकीं प्राप्य देवता विरेचयतीत्यापन्नं भवति किं पुनस्तां कल्पयित्वा ।

[०७९।१२-०७९।१५]
ततेवास्तु विनाशकारणाद्विनाशः चित्तचैत्तानां च क्षणिकत्वाभ्युपगमात्तदनित्यताया विनाशकारणानपेक्षत्वात्स्थित्यनित्यते कारित्रमभिन्नकालं कुर्यातामित्येकस्यैकत्र काले स्थित विनष्टता संप्रसज्येत ।

[०७९।१५-०७०।१६]
तस्मात्प्रवाहं प्रत्येतानि संस्कृतलक्षणान्युक्तानीत्येवमेतत्सूत्रं सूनीतं भवति ।

[०७९।१७]
अपिच यद्यनागता जातिर्जन्यस्य जनिका किमर्थं सर्वमनागतं युगपन्नोत्पद्यते ।
यस्मात्

[०७९।१८]
जन्यस्य जनिका जातिर्न हेतुप्रत्ययैर्वेना ॥ २.४६ ॥

[०७९।१९]
नहि विना हेतुप्रत्ययसामग्रया जातिर्जनिका भवति ।

[०७९।१९-०७९।२०]
हेतुप्रत्ययानामेव तर्हि सामर्थ्यं पश्यामः ।

[०७९।२०-०७९।२१]
सति सामर्ग्य भावादसति चाभावान्न जातेरिति हेतुप्रत्यया एव जन काःसन्तः ।

[०७९।२१]
किं च भोः सर्वं विद्यमानमुपलभ्यते ।

[०७९।२२]
सूक्ष्मा अपि धर्मप्रकृतयः संविद्यन्ते ।

[०७९।२२-०७९।२३]
जातमित्येव तु न स्यादसत्यां जातौ षष्ठिवचनं च रूपस्योत्पादः इति यथा रूपस्य रूपमिति ।

[०७९।२३-०७९।२४]
एवं यावदनित्यता यथायोगं वक्तव्या ।

[०७९।२४]
तेन तर्ह्यनात्मत्वमप्येष्टव्यमनात्मबुद्धि-सिद्ध्यर्थम् ।

[०७९।२४-०७९।२६]
संख्या-परिमाण-पृथक्त्व-संयोग-विभाग-परत्वापरत्व-सत्तादयोऽपि तीर्थकर-परिकल्पिता अभ्युपगन्तव्या एक-द्वि-महदणु-पृथक्-संयुक्त-वियुक्त-परापर-सदादि-बुद्धि-सिद्ध्यर्थम् ।

[०७९।२६-०७९।२७]
षष्टीविधानार्थं च रूपस्य संयोग इति ।

[०७९।२७]
एषा च षष्टो कथं कल्प्यते ।

[०७९।२७-०७९।२८]
रूपस्य स्वभाव इति ।

[०७९।२८]
तस्मात्प्रज्ञप्तिमात्रमेवैतदभूत्वाभावज्ञापनार्थं क्रियते जातमिति ।

[०७९।२८-०८०।०१]
स चाभूत्वाभावलक्षाण उत्पादो बहुविकल्पः ।

[०८०।०१-०८०।०२]
तस्य विशेषणार्थं रूपस्योत्पाद इति षष्टीं कुर्वन्ति यथा रुपसंज्ञक एवोत्पादः प्रतीयेत माऽन्यः प्रत्यायीति ।

[०८०।०२-०८०।०३]
तद्यथा चन्दनस्य गन्धादयः शिलापुत्रकस्य शरीरमिति ।

[०८०।०३-०८०।०४]
एवं स्थित्यादयोऽपि यथायोगं वेदितव्याः ।

[०८०।०४]
यदि जात्या विना जायते कस्मादसंस्कृतमप्याकाशादिकं न जायते ।

[०८०।०५]
जायतित्यभूत्वा भवति ।
असंस्कृतं च नित्यमस्तीति न जायते ।

[०८०।०५-०८०।०६]
यथा च धर्मतया न सर्वं जातिमदिष्यते तथा न सर्वं जायत इत्येष्टव्यम् ।

[०८०।०६-०८०।०८]
यथा च तुल्ये जातिमत्त्वे तदन्ये प्रत्ययास्तदन्यस्योत्पादने न समर्था भवन्त्येवमेवासंस्कृतस्योत्पादने सर्वेऽप्यसमर्थाः स्युः ।

[०८०।०८]
सिद्धा एव तु द्रव्यभावेन जात्यादय इति वैभाषिकाः ।

[०८०।०९-०८०।१०]
नहि दूषकाः सन्तीत्यागमा अपास्यन्ते नहि मृगाः सन्तीति यवा नोष्यन्ते नहि मक्षिकाः पतन्तीति मोदका न भक्ष्यन्ते ।

[०८०।१०-०८०।११]
तस्माद्दोषेषु प्रतिविधातव्यं सिद्धान्तश्चानुवर्त्तितव्यः ।

[०८०।११]
उक्तानि लक्षणानि ॥

[०८०।१२]
नामकायादयः कतमे ।

[०८०।१३]
नामकायादयः संज्ञावाक्याक्षरसमुक्तयः ।

[०८०।१४]
आदिग्रहणेन पदव्यञ्जनकायग्रहणम् ।
तत्र संज्ञाकरणं नाम ।

[०८०।१४-०८०।१५]
तद्यथा रूपं शब्द इत्येवमादिः ।

[०८०।१५-०८०।१६]
वाक्यं पदं यावताऽर्थपरिसमाप्तिस्तद्यथा “अनित्या वत संस्कारा” इत्येवमादि येन क्रियागुणकालसंबन्धविशेषा गम्यन्ते ।

[०८०।१६-०८०।१७]
व्यञ्जनमक्षरं तद्यथा अ आ इत्येवमादि ।

[०८०।१७]
ननु चाक्षराण्यपि लिप्यवयवानां नामानि ।

[०८०।१७-०८०।१८]
न वै लिप्यवयवानां प्रत्यायनार्थमक्षाराणि प्रणीतान्यक्षराणामेव तु प्रत्यायनार्थं लिप्यवयवाः प्रणीताः ।

[०८०।१९]
कथमश्रूयमाणानि लेख्येन प्रतीयेरन्निति नाक्षराण्येषां नामानि ।

[०८०।१९-०८०।२०]
एषां च संज्ञादीनां समुक्तयो नामादिकायाः ।

[०८०।२०]
उच समवाये पठन्ति ।
तस्य समुक्तिरित्येतद्रूपं भवति ।

[०८०।२१]
योऽर्थः समवाय इति सोऽर्थः समुक्तिरिति ।

[०८०।२१-०८०।२२]
तत्र नामकायस्तद्यथा रूपशब्दगन्धरसस्प्रष्टव्यानीत्येवमादि ।

[०८०।२२-०८०।२३]
पदकायः तद्यथा “सर्वसंस्कारा अनित्याः सर्वधर्म अनात्मानः शान्तं निर्वाणमि” त्येवमादि ।

[०८०।२३-०८०।२४]
व्यञ्जनकायस्तद्यथा क ख ग घ ञेत्येवमादि ।

[०८०।२४-०८०।२५]
ननु चैते वाक्स्वभावत्वाच्छब्दात्मका इति रूपस्वभावा भवन्ति ।

[०८०।२५]
कस्माच्चित्तविप्रयुक्ता इत्युच्यन्ते ।
नैते वाक्स्वभावाः ।

[०८०।२५-०८०।२६]
घोषो हि वाक्नच घोषामात्रेनार्थाः प्रतीयन्ते ।

[०८०।२६]
किं तर्हि ।

[०८०।२६-०८०।२८]
वाङ्नाम्नि प्रव्र्त्तते नामार्थं द्योतयति नैव घोषमात्रं वाग्येन तु घोषेणार्थः प्रतीयते स घोषो वाक् ।

[०८०।२८]
केन पुनर्घोषेणार्थः प्रतीयते ।

[०८०।२८-०८१।०१]
योऽर्थेषु कृतावधिर्वक्तृभिस्तद्यथागौरित्येष शब्दो नवस्वर्थेषु कृतावधिः ।

[०८१।०२-०८१।०३]
“वाग्दिग्भूरश्मिवज्रेषु पश्वक्षिस्वर्गवारिषु ।
नवस्वर्थेषु मेधावी गोशब्दमुपधारयेदि”ति ॥

[०८१।०४-०८१।०५]
योऽपि हि मन्यते नामार्थं द्योतयतीति तेनाप्येतदवश्यमभ्युपगन्तव्यं यदि प्रतीपदार्थकं भवतीति ।

[०८१।०५-०८१।०६]
तच्चैत च्छब्दमात्रादेव प्रतीतपदार्थकात्सिध्यतीति किमर्थरं नाम कल्पयित्वा ।

[०८१।०६]
इदं चापि न ज्ञायते कथं वाङ्नाम्नि प्रवर्त्तत इति ।

[०८१।०६-०८१।०७]
किं तावदुत्पादयत्याहोस्वित्प्रकाशयति ।

[०८१।०७]
यद्युत्पाद यति ।

[०८१।०७-०८१।०९]
घोषस्ववत्वाद्वाचः सर्वं घोषमात्रं नामोत्पादयिष्यति यादृशो वा घोषविआशेष इष्यते नाम्न उत्पादकः स एवार्थस्य द्योतको भविष्यति ।

[०८१।०९]
अथ प्रकाशयति ।

[०८१।०९-०८१।११]
घोषस्वभावत्वाद्वाचः सर्वं घोषमात्रं नाम प्रकशयिष्यति यादृशो वा घोषविशेष इष्यते नाम्नः परकाशकः स एवार्थस्य द्योतको भविष्यति ।

[०८१।११]
न खल्वपि शब्दानां सामर्ग्यमस्ति क्षणैकमिलनम् ।

[०८१।१२]
न चैकस्य भागश उत्पादो युक्त इति कथमुत्पादयन्ती वाङ्नामोत्पादयेत् ।

[०८१।१२-०८१।१३]
कथं तावदतीतापेक्षः पश्चिमो विज्ञप्तिक्षण उत्पादयत्यविज्ञप्तिम् ।

[०८१।१३-०८१।१४]
एवं तर्हि पश्चिम एव दे नाम्न उत्पादाद्योऽपि तमेवैकं शृणोति सोऽप्यर्थं प्रतिपद्येत ।

[०८१।१४-०८१।१५]
अथाप्येवं कल्प्येत वाग्व्यञ्जनं जनयति व्यञ्जनं तु नामेति ।

[०८१।१५-०८१।१६]
अत्रापि स एव प्रसङ्गो व्यञ्जनां सामर्ग्याभावात् ।

[०८१।१६]
एष एव च प्रसङ्गो नाम्नः प्रकाशकत्वे वाचः ।

[०८१।१६-०८१।१८]
व्यञ्जनां पि वाग्विशिष्टप्रज्ञा अप्यवहितचेतस्का लक्षणतः परिच्छेत्तुं नोत्सहन्त इति व्यञ्जयापि वाक्नैवोत्पादिका न प्रकाशिका युज्यते ।

[०८१।१८-०८१।१९]
अथाप्यर्थसहजं नाम जात्यादिवदिष्यते ।

[०८१।१९]
एवं सत्यतीतानागतस्यार्थस्य वर्त्तमानं नाम न स्याद् ।

[०८१।१९-०८१।२१]
अपत्यानां पितृभिर्यथेष्टं नामानि कल्प्यन्त इति कतमन्नाम तत्सहजं स्यातसंस्कृतानां च धर्माणां केन सहजं नाम स्यादित्यनिष्टिरेवेयम् ।

[०८१।२१-०८१।२२]
यदप्युक्तं भगवता

[०८१।२३]
“नामसंनिशारिता गाथा गाथानां कविराश्रयः” इति

[०८१।२४-०८१।२५]
अत्रार्थेषु कृतावधिः शब्दो नाम नाम्ना च रचनाविशेषो गाथेति नामसंनिताभवति रचनाविशेषाश्च द्रव्यान्तरं नोपपद्यते ।

[०८१।२५]
पङ्क्तिवच्चित्तानुपूर्व्यवच्च ।

[०८१।२६]
अस्तु वा व्यञ्जनमात्रस्य द्रव्यान्तरभावपरिकल्पना ।

[०८१।२६-०८१।२७]
तत्समूहा एव नामकायादयो भविष्यन्तीत्यपार्थिका तत्प्रज्ञप्तिः ।

[०८१।२७-०८१।२८]
सन्त्येव तु विप्रयुक्तसंस्कारभावना नामकाया द्रव्यत इति वैभाषिकाः ।

[०८१।२८]
नहि सर्व धर्मास्तर्कगम्या भवन्तीति ।

[०८२।०१-०८२।०२]
अथ किंप्रतिसंयुक्ता एते नामकायादयः सत्त्वाख्या असत्त्वाख्या विपाकजा औपचयिका नैःष्यन्दिकाः कुशला अकुशला अव्याकृता इति वक्तव्यम् ।

[०८२।०२]
आह

[०८२।०३]
कामरूपाप्तसत्त्वाख्या निःष्यन्दाव्याकृताः ।

[०८२।०४]
कामाप्ता रूपाप्ताश्चेति ।
आरुप्याप्ता अपि सन्ति ते त्वनभिलाप्या इत्यपरे ।

[०८२।०५]
सत्त्वाख्या एते ।
यश्च द्योतयति स तैः समन्वागतो न यो द्योत्यते ।

[०८२।०५-०८२।०६]
नैःष्यन्दिका अनिवृताव्याकृताश्च ।

[०८२।०६-०८२।०७]
यथा चैते नामकायादयः सत्त्वाख्या नैःष्यन्दिका अनिवृताव्याकृताश्च ।

[०८२।०८]
तथा ॥ २.४७ ॥

[०८२।०९]
सभागता सा तु पुनर्विपाकोऽपि

[०८२।१०]
न केवलं नैःष्यन्दिकी कामरूपारूप्यावचरी ।

[०८२।११]
आप्तयो द्विधा ।

[०८२।१२]
प्राप्तयो नैःष्यन्दिक्यो विपाकजाश्च ।

[०८१।१३]
लक्षणानि च ।

[०८१।१४]
द्विधेति वर्त्तते प्राप्तिवत् ।

[०८२।१५]
निःष्यन्दाः समापत्त्य समन्वयाः ॥ २.४८ ॥

[०८२।१६]
द्वे अचित्तसमापत्ती असमन्वागमश्च नैःष्यन्दिका एव ।
शेषमेषां वक्तव्यमुक्तम् ।

[०८२।१७]
शेषयोश्चासंज्ञिकजीवितयोरतो न पुनर्ब्रुमः ।
कथं प्राप्त्यादीनां सत्त्वाख्यतोक्ता समन्वागमवचनात् ।

[०८२।१८]
कथं लक्षणानां सत्त्वासत्त्वाख्यतोक्ता ।
सर्वसंस्कृटसहभूत्वात् ॥
उक्ता विप्रयुक्ताः ॥

[०८२।१९-०८२।२०]
यक्तूक्तं “जन्यस्य जनिका जातिर्न हेतुप्रत्ययैर्विना” इति क इमे हेतवः केच प्रत्ययाः ।

[०८२।२१-०८२।२२]
कारणं सहभूश्चैव सभागः संप्रयुक्तकः ।
सर्वत्रगो विपाकाख्यः षड्विधो हेतुरिष्यते ॥ २.४९ ॥

[०८२।२३]
षडिमे हेतवः ।

[०८२।२३-०८२।२४]
कारणहेतुः सहभूहेतुः सभागहेतुः संप्रयुक्तकहेतुः सर्वत्रगहेतुः विपाकहेतुरिति ।

[०८२।२४]
तत्र

[०८२।२५]
स्वतोऽन्ये कारणं हेतुः

[०८२।२६]
संस्कृतस्य हि धर्मस्य स्वभावव्र्ज्याः सर्वधर्माः कारणहेतुरुत्पादयति ।

[०८२।२७]
अविघ्नभावावस्थानात् ।

[०८२।२७-०८३।०२]
ननु च येऽस्याजानत उदपत्स्यन्तास्रवा जानतोऽस्य ते नोत्पद्यन्त इति ज्ञानमेषां विघ्नमुअत्पत्तौ करोति सूर्यप्रभावज्ज्योतिषां दर्शनस्येति कथं स्वभाववर्ज्याः सर्वधर्माः संस्कृतस्य कारणहेतुर्भवन्ति ।

[०८३।०२]
उत्पद्यमानस्याविध्नभावेनावस्थानादिति ज्ञातव्यम् ।

[०८३।०३]
भवेत्तावदुत्पत्तौ विध्नकारणे समर्थानामविघ्नकारणाद्धेतुत्वम् ।

[०८३।०३-०८३।०४]
तद्यथा अनुपद्रोतारं भोजकमधिकृत्य ग्रामीणा भवन्ति वक्तारः स्वामिना स्मः सुखिता इति ।

[०८३।०४-०८३।०६]
यस्य पुनर्नास्त्येव शक्तिर्विघ्नयितुं तस्य कथं हेतुभावस्तद्यथा निर्वाणस्यानुत्पत्तिधर्मकाणां च सर्वोत्पत्तौ नारकादीनां चरूप्यसत्त्व स्कन्धोत्पत्तौ ।

[०८३।०६-०८३।०७]
असन्तोऽपि ह्येते तथैव विध्नं कर्त्तुमसमर्थः स्युः ।

[०८३।०७-०८३।०८]
असमर्थेऽपि हि भोजके तथा वक्तारो भवन्तीति स एवात्र दृष्टान्तः सामान्येनैव निर्देशः ।

[०८३।०८-०८३।०९]
यस्तु प्रधानः कारणहेतुः स उत्पादनेऽपि समर्थो यथा चक्षूरूपे चक्षुर्विज्ञानस्य आहारः शरीरस्य वीजादयोऽङ्कुरादीनामिति ।

[०८३।१०-०८३।११]
यस्त्वेवं चोदयति अनावरणभावेन चेत्सर्व धर्महेतवो भवन्ति कस्माना सर्वस्योत्पादो युगपद्भवति प्राणातिपातेन च घातकवत्सर्वे तद्भाजो भवन्तीति ।

[०८३।११-०८३।१२]
तस्येदमचोद्यम् ।

[०८३।१२]
यस्मादनावरणभावेन सर्वधर्माः हेतुः प्रतिज्ञायन्ते न कारकभावेनेति ।

[०८३।१३]
सर्वस्यैव कारणहेतोः सर्वोत्पत्तौ सामर्थ्यमित्यपरे ।

[०८३।१३-०८३।१४]
तद्यथा निर्वाणस्यापि चक्षुर्विज्ञानम् ।

[०८३।१४]
कथं कृत्वा ।

[०८३।१४-०८३।१६]
तेन ह्यालम्बनात्मनोविज्ञानमुत्पद्यते कुशलाकुशालं यतः क्रमेण पश्चाच्चक्षुर्विज्ञानमिति कारणपरपरया तस्यापि प्रत्ययीभावादस्ति सामर्थ्यम् ।

[०८३।१६]
एवमन्यस्यापि प्रतिपत्तव्यम् ।
एषा हि दिक् ।

[०८३।१६-०८३।१७]
उक्तः कारणहेतुः ।

[०८३।१८]
सहभूर्ये मिथःफलाः ।

[०८३।१९]
मिथः पारंपर्येण ये धर्माः परस्परफलास्ते परस्परः सहभूहेतुर्यथा ।
कथम् ।

[०८३।२०]
भूतवच्चित्तचित्तानुवर्तिलक्षणलक्ष्यवत् ॥ २.५० ॥

[०८३।२१]
चत्वारि महाभूतान्यन्योन्यं सहभूहेतुः ।
चित्तं चित्तानुवर्त्तिनां धर्माणां तेऽपि तस्य ।

[०८३।२२]
संस्कृतलक्षणानि लक्ष्यस्य सोऽपि तषाम् ।

[०८३।२२-०८३।२३]
एवं च कृत्वा सर्वमेव संस्कृतं सहभूहेतुर्यथायोगम् ।

[०८३।२३-०८३।२४]
विनापि चान्योन्यफलत्वेन धर्मोऽनुलक्षणानां सहभूहेतुर्न तानि तस्येत्युपसंख्यातव्यम् ॥

[०८३।२५]
के पुनरेते चित्तानुवर्त्तिनो धर्माः ।

[०८३।२६]
चैत्ता द्वौ संवरौ तेषां चेतसो लक्षणानि च ।

[०८३।२७]
चित्तानुवर्त्तिनः

[०८३।२८]
सर्वेचित्तसंप्रयुक्ताः ।
ध्यानसंवरोऽनास्रवसंवरस्तेषां च ये जात्यादयश्चित्तस्य च ।

[०८३।२८-०८४।०१]
एते धर्माश्चित्तानुवर्त्तिन उच्यन्ते ।

[०८४।०१]
कथमेते चित्तमनुपरिवर्त्तन्ते ।
समासतः

[०८४।०२]
कालफलादिशुभतादिभिः ॥ २.५१ ॥

[०८४।०३]
कालस्तावच्चितेनैकोत्पादस्थितिनिरोधतया एकाध्वपतितत्वेन च ।

[०८४।०३-०८४।०४]
फलादिभिरेकफलविपाकनिःष्यन्दतया ।

[०८४।०४]
पूर्वकस्त्वेकशब्दः सहार्थे वेदितव्यः ।

[०८४।०५]
शुभतादिभिः कुशलाकुशलाव्याकृतचित्ते कुशलाकुशलाव्याकृततया ।

[०८४।०५-०८४।०६]
एवं दशभिः कारणैश्चित्तानुपरिवर्त्तिन उच्यन्ते ।

[०८४।०६-०८४।०७]
तत्र सर्वाल्प चित्तमष्टपञ्चाशतो धर्माणां सहभूहेतुः ।

[०८४।०७-०८४।०८]
दशानां महाभूमिकानां चत्त्वारिंशतस्तल्लक्षणानामष्टानां च स्वलक्षणानुलक्षाणानाम् ।

[०८४।०८]
तस्य पुनश्चतुःपञ्चाशद्धर्माः सहभूहेतुः ।

[०८४।०८-०८४।०९]
स्वान्यनुलक्षणानि स्थापयित्वा ।

[०८४।०९]
चतुर्दशेत्यपरे ।
दश महभूमिकाः स्वान्येव च लक्षणानीति ।

[०८४।०९-०८४।१०]
तदेतन्न वर्णयन्ति ।

[०८४।१०]
प्रकरणग्रन्थो ह्येवं विरुध्येत ।

[०८४।१०-०८४।११]
“स्याद्दुःखसत्यं सत्कायदृष्टिहेतुकं न सत्कायदृष्टेर्हेतुः ।

[०८४।११-०८४।१३]
सत्कायदृष्टेस्तत्संप्रयुक्तानां च धर्माणां जातिं जरां स्थितिमनित्यतां च स्थापयित्वा यत्तदन्यत्क्लिष्टं दुःखसत्यं सत्कायदृष्टिहेतुकं न सत्कायदृष्टेर्हेतुः ।

[०८४।१३]
सत्कायदृष्टेक्श्च हेतुर्यदेतत्स्थापितमि” ति ।

[०८४।१३-०८४।१५]
ये तर्हि “तत्संप्रयुक्तानां च धर्माणा मि” त्येतन्न पथन्ति तैरप्येतत्पथितव्यमर्थतो वैवं बोद्धव्यमिति काश्मीराः ।

[०८४।१५]
यक्तावत्सहभूहेतुना हेतुः सहभ्वपि तत् ।

[०८४।१५-०८४।१६]
स्यात्तु सहाभूर्न सहभूहेतुना हेतुः ।

[०८४।१६]
धर्मस्यानुलक्षणानि ।
तानि चान्योन्यम् ।

[०८४।१६-०८४।१९]
अनुपरिवर्त्त्यनुलक्षनानि चैवं चित्तस्य तानि चान्योन्यं सप्रतिघं चोपादायरूपमन्योन्यमप्रतिघं च किञ्चित्सर्वं च भूतैः प्राप्तयश्च सहजाः प्राप्तिमतः सहभुवो न सहभूहेतुरनेकफलविपाक निष्यन्दत्वात् ।

[०८४।१९-०८४।२०]
न चैताः सहचरिष्णवः पूर्वमप्युत्पत्तेः पश्चादपीति ।

[०८४।२०]
सर्वमप्येतत्स्यात् ।

[०८४।२०-०८४।२१]
किं तु प्रसिद्धहेतुफलभावानां बीजादीनामेष न्यायो न दृष्ट इति वक्तव्यमेतत्कथं सहोत्पन्नानां धर्माणां हेतुफलभाव इति ।

[०८४।२२]
तद्यथा प्रदीपप्रभयोरङ्कुरच्छाययोश्च ।

[०८४।२२-०८४।२४]
संप्रधार्यं तावदेतत्किं प्रभायाः प्रदीपो हेतुराहोस्वित्पूर्वोत्पन्नैव सामग्री सप्रभस्य प्रदीपस्य सच्छायस्याङ्दुरस्योत्पत्तौ हेतुरिति ।

[०८४।२४]
इतस्तर्हि भावाभावयोस्तद्वत्त्वात् ।

[०८४।२४-०८४।२५]
एतद्धि हेतुहेतुमतो लक्षणमाचक्षतेर्हेतुकाः ।

[०८४।२५-०८४।२६
यस्य भावाभावयोः यस्य भावाभावौ नियमतः स हेतुरितरो हेतुमानिति ।

[०८४।२६-०८५।०१]
सहभुवां च धर्माणामेकस्य भावे सर्वेषां भाव एकस्याभावे सर्वेषामभाव इति युक्तो हेतुफलभावः ।

[०८५।०१]
स्यात्तावत्सहोत्पन्नानां परस्परं तु कथम् ।

[०८५।०२-०८५।०३]
अथ एवाह एवं तर्ह्यविनिर्भाविणोऽप्युपादायरूपस्यान्योन्यमेष प्रसङ्गः भूतैश्च सार्धं चित्तानुलक्षणादीनां चे चित्तादिभिः ।

[०८५।०३-०८५।०४]
त्रिदण्डान्योन्यबलावस्थानवत्तर्हि सहभुवां हेतुफलभावः सिध्यति ।

[०८५।०४]
मीमांस्यं तावदेतत् ।

[०८५।०४-०८५।०६]
किमेषां सहोत्पन्नबलेनावस्थानमाहोस्वित्पूर्वसामग्रीवशात्तथैवोत्पाद इति अन्न्यदपि च तत्र किञ्चिद्भवति सूत्रकं शङ्कुको वा पृथिवी वा धारिका ।

[०८५।०६-०८५।०७]
एषामपि नामान्येऽपि सभागहेतुत्वादयो भवन्तीति सिद्धः सहभूहेतुः ।

[०८५।०८]
सभागहेतुः कतमः ।

[०८५।०९]
सभागहेतुः सदृशाः

[०८५।१०-०८५।११]
सदृशा धर्माः सदृशानां धर्माणां सभागहेतुस्तद्यथा कुशलाः पञ्च स्कन्धाः कुशलानामन्योय्यं क्लिष्टाः क्लिष्टानामव्याकृता अव्याकृतानां रूपमव्याकृतं पञ्चानाम् ।

[०८५।१२]
चत्वारस्तु न रूपस्येत्यपरे ।
न्यूनत्वात् ।

[०८५।१२-०८५।१३]
कललं कललादीनां दशानामवस्थानामर्वुदायोऽर्वुदादीनामेकैकापर्हासेनैकस्मिन्निकायसभागे ।

[०८५।१३-०८५।१४]
अन्येषु तु समानजातीयेषु दशाप्यवस्था दशानाम् ।

[०८५।१४-०८५।१५]
बाह्येष्वपि यवो यवस्य शालिः शालेरिति विस्तरेण योज्यम् ।

[०८५।१५-०८५।१६]
ये तु रूपं रूपस्य नेच्छन्ति सभागहेतुं तेषामेष ग्रन्थः इच्छाविघातायसंप्रवर्त्तते “अतीतानि महाभूतान्यनागतानां महाभूतानां हेतुरधिपति” रिति ।

[०८५।१७]
किं पुनः सर्वे सदृशानां सभागहेतः ।
नेत्याह ।
किं तर्हि ।

[०८५।१८]
स्वनिकायभुवः ।

[०८५।१९]
स्वो निकायो भूश्चैषां त इमे स्वनिकायभुवः ।

[०८५।१९-०८५।२०]
पञ्च निकायाः दुःखदर्शनप्रहातव्यो यावत्भावनाप्रहातव्यः ।

[०८५।२०]
नव भूमयः ।

[०८५।२०-०८५।२१]
कामधातुरष्टौ च ध्यानारूप्याः ।

[०८५।२१]
तत्र दुःखदर्शनहेयाः दुःखदर्शनहेयानां सभागहेतुर्नान्येषाम् ।

[०८५।२१-०८५।२२]
एवं यावत्भावनाहेया भावनाहेयानाम् ।

[०८५।२२-०८५।२४]
तेऽपि कामावचराः कामावचराणां प्रथमध्यानभूमिकाः प्रथमध्यानभूमिकानां यावत्भवाग्रभूमिकास्तद्भूमिकानामेवणान्यषाम् ।

[०८५।२४]
तेऽपि न सर्वे ।
किं तर्हि ।

[०८५।२५]
अग्रजाः ।

[०८५।२६]
पूर्वोत्पन्नाः पश्चिमानामुत्पन्नानुत्पन्नानां सभागहेतुः ।
अनागता नैव सभागहेतुः ।

[०८५।२७]
एवमतीते कुत एतताह ।
शास्त्रात् ।
“सभागहेतुः कतमः ।

[०८५।२७-०८६।०२]
पूर्वोत्पन्नानि कुशलमूलानिपश्चादुत्पन्नानां कुशलमूलानां तत्संप्रयुक्तानां च धर्माणां स्वधातौ सभागहेतुना हेतुः ।

[०८६।०२]
एवमतीतान्यतीतप्रत्युत्पन्नानाम् ।

[०८६।०२-०८६।०३]
अतीतप्रत्युत्पन्नान्यनागतानामिति वक्तव्यम्” ।

[०८६।०३-०८६।०४]
इदपि शास्त्रं “यो धर्मो यस्य धर्मस्य हेतुः कदाचित्स धर्मस्तस्य न हेतुः ।

[०८६।०४]
आह ।

[०८६।०४-०८६।०५]
न कदाचिदिति सहभूसंप्रयुक्तकविपाकहेत्वभिसन्धिवचनाददोषः एषः ।

[०८६।०५-०८६।०६]
यस्तु मन्यते अनागतोऽपि स धर्म उत्पद्यमानावस्थायां सभागहेतुत्वे नियतीभूतो भवत्यतस्तां चरमावस्थामभिसंधायोक्तं “न कदाचिन्न हेतुरि”ति ।

[०८६।०६-०८६।०८]
तस्या यमपरिहारो यस्मात्स धर्म उत्पद्यमानावस्थायाः पूर्वं सभागहेतुरभूत्वा पश्चात्भवति ।

[०८६।०८-०८६।१०]
इहपि च प्रश्ने यो धर्मो यस्य धर्मस्य समनन्तरः कदाचित्स धर्मस्तस्य धर्मस्य न समनन्तर इति शक्यमनया कल्पनया वक्तुं स्यान्न कदाचिदिति ।

[०८६।१०]
कस्मादेवमाह ।

[०८६।१०-०८६।११]
यदि स धर्मो नोत्पन्नो भवतीति द्विमुखसंदर्शनार्थं यथा तत्र तथेहापि कर्त्तव्यम् ।

[०८६।११]
यथा चेह तथा तत्रेति ।

[०८६।११-०८६।१२]
एवं सति को गुणो लभ्यत इत्यकौशल मेवात्र शास्त्रकारस्यैव संभाव्येत ।

[०८६।१२-०८६।१३]
तस्मात्पूर्वक एवात्र परिहारः साधुः ।

[०८६।१३-०८६।१५]
यत्तर्हीदमुक्तम् “अनागतानां सत्कायदृष्टिं तत्संप्रयुक्तं च दुःखसत्यं स्थापयित्वा यत्तदन्यत्क्लिष्टं दुःखसत्यं तत्सत्कायदृष्टिहेतुकं न सत्कायदृष्टेर्हेतुर्यत्तु स्थापितं तत्सत्कायदृष्टिहेतुकं सत्कायदृष्टेश्च हेतुरि”ति ।

[०८६।१५-०८६।१६]
अनागतसत्कायदृष्टिसंप्रयुक्तं दुःखसत्यं स्थापयित्वेत्येवमेतत्कर्त्तव्यमर्थतोऽपि चैवं बोद्धव्यमिति ।

[०८६।१६-०८६।१८]
इदं तर्हि प्रज्ञप्तिभाष्यं कथं नीयते “सर्वधर्माश्चतुष्के नियता हेतौफले आश्रये आलम्वने नियता” इति ।

[०८६।१८]
हेतुरत्र संप्रयुक्तकहेतुः सहभूहेतुश्च ।

[०८६।१८-०८६।१९]
फलं पुरुषकारफलमधिपतिफलं च ।

[०८६।१९]
आश्रयश्चक्षुरादिरालम्बनं रूपादिकमिति द्रष्टव्यम् ।

[०८६।१९-०८६।२०]
ननु चैवं सति सभाग हेतुरभूत्वा हेतुर्भवतीति प्राप्तम् ।

[०८६।२०-०८६।२१]
इष्यत एवावस्थां प्रति न द्रव्यम् ।

[०८६।२१]
अवस्थाफलल्ं हि सामर्ग्यं न द्रव्यफलम् ।

[०८६।२१-०८६।२२]
किं पुनः स्याद्यदि विपाकहेतुवदनागतोऽपि सभागहेतुः स्यात् ।

[०८६।२२]
शास्त्रे तस्य ग्रहणं स्यात् ।

[०८६।२२-०८६।२३]
स एव हि फलदानग्रहणक्रियासमर्थस्तस्यैव ग्रहणाददोषः ।

[०८६।२३]
नैतदस्ति ।

[०८६।२३-०८६।२४]
निःष्यन्दफलेन हि सफलः सभागहेतुः ।

[०८६।२४]
तच्चानागतस्यायुक्तं पूर्वपश्चिमताऽभावात् ।

[०८६।२४-०८६।२५]
न चोत्पन्नमनागतस्य निष्यन्दो युज्यते ।

[०८६।२५]
यथाऽतीतं वर्त्तमानस्य ।
मा भूद्धेतोः पूर्वं फलमिति ।

[०८६।२६]
नास्त्यनागतः सभागहेतुः ।
विपाकहेतुरपि एवमनागतो न प्रप्नोति ।

[०८६।२६-०८६।२७]
वीपाकफलस्य पूर्वं सह चायोगादनागते चाध्वति पूर्वपश्चिमताऽभावात् ।

[०८६।२७]
नैतदस्ति ।

[०८६।२८-०८६।२९]
सभागहेतोर्विना पौर्वापर्येण सदृशः सदृशस्य सभागहेतुरित्यन्योन्यहेतुत्वादन्योन्यनिःष्यन्दता संप्रसज्येत ।

[०८६।२९]
नचान्योन्यनिःष्यन्दता युक्तिमतीति ।

[०८७।०१]
नत्वेव विपाकहेतोर्विना पौर्वापर्येणान्योन्यहेतुफलता संप्रसज्यते ।

[०८७।०१-०८७।०२]
भिन्नलक्षणात्वाद्धेतुफलयोः ।

[०८७।०२-०८७।०३]
तस्मादवस्थाव्यव्स्थितमेव सभागहेतुर्लक्षणव्यवस्थितस्तुपाकहेतुरित्यनागतोऽपि न वार्यते ।

[०८७।०४]
यदुक्तं स्वभूमिकः सभागहेतुर्भवतीति किमेष नियमः सर्वस्य सास्रवस्यैष नियमः ।

[०८७।०५]
अन्योऽन्यं नवभूमिस्तु मार्गः

[०८७।०६]
सभागहेतुरित्यधिकारः ।

[०८७।०६-०८७।०७]
अनागम्ये ध्यानान्तरिकायां चतुर्षुरनेषु त्रिषु चारूप्येषु मार्गसत्यमन्योऽन्यं सभागहेतुः ।

[०८७।०७]
किं कारणम् ।

[०८७।०७-०८७।०८]
आगन्तुको ह्यसौ तासु भूमिषु न तद्धातुपतितस्तद्भमि काभिस्तृष्णाभिरस्वीकृतत्वात् ।

[०८७।०८-०८७।०९]
अतः मानजातीयस्यान्यभूमिकस्यापि सभागहेतुर्भवति ।

[०८७।०९]
स पुनः ।

[०८७।१०]
समविशिष्टयोः ॥ २.५२ ॥

[०८७।११]
न्यूनस्य हेतुर्भवति ।

[०८७।११-०८७।१२]
तद्यथा दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिस्तस्या एवानागतायाः सभागहेतुविशिष्टस्यच यावदनुत्पादज्ञानस्य ।

[०८७।१२-०८७।१३]
अनुत्पादज्ञानमनुत्पादज्ञानस्यैवान्यविशिष्टभावात् ।

[०८७।१३]
दर्शनभावनाऽशैक्ष्यमार्गास्त्रिध्येकेषाम् ।

[०८७।१३-०८७।१४]
तत्रापि मृद्विन्द्रियमार्गो मृदुतीक्ष्णेन्द्रियमार्गस्य हेतुः ।

[०८७।१४]
तीक्ष्णेन्द्रियमार्गस्तीक्ष्णेन्द्रियमार्गस्यैव ।

[०८७।१४-०८७।१५]
तद्यथा श्रद्धानुसारिश्रद्धाधिमुक्तसमयविमुक्त्तमार्गाः षण्णां चतुर्णां द्वयोश्च ।

[०८७।१५-०८७।१६]
धर्मानुसारिष्टप्राप्तासमयविमुक्तमार्गाः त्रयाणां द्वयोरेकस्य ।

[०८७।१६-०८७।१७]
कथं पुनरूर्ध्वंभूमिकस्याधोभूम्मिकोमार्गः समो वा भवति विशिष्टो वा ।

[०८७।१७]
इन्द्रियतो हेतूपचयतश्च ।

[०८७।१७-०८७।१८]
तत्र दर्शनादिमार्गाणां मृदुमृद्वादीनां चोत्तरोत्तर हेतूपचिततराः ।

[०८७।१८-०८७।१९]
यद्यप्येकसन्ताने श्रद्धार्नुसारिमार्गयोरसंभवः उत्पन्नस्त्वनागतस्य हेतुः ।

[०८७।२०]
किं पुनः मार्ग एव समविशिष्टयोः सभागहेतुर्भवति ।
नेत्याह ।

[०८७।२०-०८७।२१]
लौकिका अपि हि

[०८७।२२]
प्रयोगजास्तयोरेव

[०८७।२३]
समविशिष्टयोः सभागहेतुर्भवन्ति न न्यूनस्य ।
यथा कतमे इत्याह

[०८७।२४]
श्रुतचिन्तामयादिकाः ।

[०८७।२५-०८७।२६]
एते हि प्रायोगिकाः श्रुतचिन्ताभावनामया गुणाः समविशिष्टयोरेव हेतुर्नन्यूनानाम् ।

[०८७।२६-०८७।२७]
तद्यथा कामावचराः श्रुतमयाः श्रुतचिन्तामयानां चिन्तामयाचिन्तामयानाम् ।

[०८७।२७]
भावनामयाभावात् ।

[०८७।२७-०८७।२८]
रूपावचराः श्रुतमयाः श्रुतभावनामयानां चिन्तामयाभावात् ।

[०८७।२८]
भावनामया भावनामयानामेव ।

[०८७।२८-०८७।२९]
आरूप्यावचराभावनामया भावनामयानामेव ।

[०८७।२९-०८८।०१]
तेषामपि नवप्रकारभेदात्मृदुमृदवः सर्वेषां मृदुमध्या अष्टानामित्येषानीतिः ।

[०८८।०१-०८८।०२]
उपपत्तिप्रतिलम्भिकास्तु कुशला धर्माः सर्वे नवप्रकाराः परस्पर सभागहेतुः ।

[०८८।०२]
क्लिष्टा अप्येवम् ।

[०८८।०२-०८८।०३]
अनिवृताव्याकृतास्तु चतुर्विधाः ।

[०८८।०३]
विपाकजा ऐर्यपथिकाः शैल्पस्थानिकाः निर्माणचित्तसहजाश्च ।

[०८८।०३-०८८।०४]
ते यथाक्रमं चतुस्त्रीद्वेकेषां सभागहेतुः निर्माणचित्तमपोइ कामावचर चतुर्ध्यनफलम् ।

[०८८।०५]
तत्र नोत्तरध्यानफलमधरध्यानफलस्य ।

[०८८।०५-०८८।०६]
नह्याभिसंस्कारिकस्य सभागहेतोर्हीयमानं फलं भवति ।

[०८८।०६-०८८।०७]
तद्यथा शालिर्यवादीनां मा भून्निष्फलः प्रयत्न इति ।

[०८८।०७-०८८।०८]
अत एव चाहुः स्यादुत्पन्नोऽनास्रवोऽनुत्पन्नस्यास्रवस्य न हेतुः स्यात्तद्यथा दुःखे धर्मज्ञानमुत्पनामनुत्पन्नानां दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तीनाम्।

[०८८।०८-०८८।०९]
सर्वं च विशिष्टं न्यूनस्य न हेतुः ।

[०८८।०९-०८८।१०]
स्यादेकसन्ताननियतः पूर्वप्रतिलब्धोऽनास्रवो धर्मः पश्चादुत्पन्नस्य नहेतुः ।

[०८८।१०-०८८।११]
स्यादनागताः दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तयो दुःखे धर्मज्ञानस्ययस्मान्न पूर्वतरं फलमस्त्यनागतो वा सभागहेतुः ।

[०८८।११-०८८।१२]
स्यात्पूर्वोत्पन्नोऽनास्रवो धर्मः पश्चादुत्पन्नस्यानास्रवस्य न हेतुः ।

[०८८।१२]
स्यादविमात्रो न्यूनस्य ।

[०८८।१२-०८८।१४]
तद्यथोत्तरफलपरिहीणस्यावर फलसंमुखीभावे दुःखे धर्मज्ञानप्राप्तिश्चोत्तरोत्तर क्षण सहोत्पन्नानां दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिप्राप्तीनां न्यूनत्वादिति ।

[०८८।१४]
उक्तः सभागहेतुः ।

[०८८।१५]
संप्रयुक्तकहेतुस्तु चित्तचैत्ताः ।

[०८८।१६]
एवं सति भिन्नकालसन्तानजानाम प्यन्योन्यसंप्रयुक्तकहेतुत्वप्रसङ्गः ।

[०८८।१६-०८८।१७]
एकाकारा लम्बनास्तर्हि ।

[०८८।१७]
एवमपि स एव प्रसङ्गः ।
एककालास्तर्हि ।

[०८८।१७-०८८।१८]
एवं तर्हि सति भिन्नसन्तानजानामपि प्रसङ्गो नवचन्द्रादीनि पश्यताम् ।

[०८८।१८]
तस्मात्तर्हि

[०८८।१९]
समाश्रयाः ॥ २.५३ ॥

[०८८।२०]
समान आश्रयो येषां ते चित्तचैत्ताः अन्योन्यं संप्रयुक्तकहेतुः ।

[०८८।२०-०८८।२२]
समान इत्यभिन्नस्ततद्यथा य एव चक्षुरिन्द्रियक्षणश्चक्षुर्विज्ञानस्याश्रयः स एव तत्संप्रयुक्तानां वेदनादीनामेव यावन्मनः ।

[०८८।२२]
इन्द्रियक्षणो मनोविज्ञानत्संप्रयुक्टानां वेदितव्यः ।

[०८८।२२-०८८।२३]
यः संप्रयुक्तकहेतुः सहभूहेतुरपि सः ।

[०८८।२३]
अथ केनार्थेन सहभूहेतुः केन संप्रयुक्तकहेतुः ।

[०८८।२४]
अन्योन्यफलार्थेन सहभूहेतुः ।
सहसार्थिकान्योन्यबलमार्गप्रयाणवत् ।

[०८८।२४-०८८।२५]
पञ्चभिः समताभिः संप्रयोगार्थेन संप्रयुक्तकहेतुः ।

[०८८।२५-०८८।२६]
तेषामेव सार्थिकानां समानान्नपानादिपरिभोगक्रियाप्रयोगवत् ।

[०८८।२६-०८८।२७]
एकेनापि हि विना सर्वेण न संप्रयुज्यन्त इत्ययमेषां हेतुभावः ।

[०८८।२७]
उक्तः संप्रयुक्तकहेतुः ।

[०८९।०१]
सर्वत्रगहेतुः कतमः ।

[०८९।०२]
सर्वत्रगाख्यः क्लिल्ष्टानां स्वभूमौ पूर्वसर्वगाः ।

[०८९।०३]
स्वभूमिकाः पूर्वोत्पन्नाः सर्वत्रगा धर्माः पश्चिमानां क्लिष्टानां धर्माणां सर्वत्रगहेतुः ।

[०८९।०४]
तान् पुनः पश्चादनुशयनिर्देशकोशस्थान एव व्याख्यास्यामः ।

[०८९।०४-०८९।०५]
क्लिष्टधर्मसामान्यकारणत्वेनायं सभागहेतोः पृथक्व्यवस्थाप्यते ।

[०८९।०५-०८९।०६]
निकायान्तरीयाणामपि हेतुत्वादेषां हि प्रभावेणान्यनैकायिका अपि क्लेशा उपजायन्ते ।

[०८९।०६-०८९।०७]
किमार्यपुद्गलस्यापि क्लिष्टा धर्माः सर्वत्रगहेतुकाः ।

[०८९।०७-०८९।०८]
सर्व एव क्लिष्टा धर्मा दर्शनप्रहातव्यहेतुका इति काश्मीराः ।

[०८९।०८-०८९।०९]
तथा प्रकारणेषूक्तं “दर्शनप्रहातव्यहेतुकाः धर्माः कतमे ।

[०८९।०९]
क्लिष्टा धर्माः यश्च दर्शनप्रहातव्यानां धर्माणां विपाक इति ।

[०८९।०९-०८९।१०]
अव्याकृतहेतुका धर्माः कतमे ।
[०८९।१०]
अव्याकृताः संस्कृता धर्मा अकुशलाश्चेति ।

[०८९।१०-०८९।१३]
दुःखसत्यं स्यात्सत्कायदृष्टिहेतुकं न सत्कायदृष्टेर्हेतुरिति विस्तरो यावन्न सत्कायदृष्टेः तेषां च धर्माणां जातिं जरां स्थितिमनित्यतां च स्थापयित्वा यत्तदन्यत्क्लिष्टं दुःखसत्य”मिति ।

[०८९।१३]
इदं तर्हि प्रज्ञप्तिभाष्यं कथं नीयते “स्याद्धर्मोऽकुशलोऽकुशलहेतुक एव ।

[०८९।१४-०८९।१५]
स्यादार्यपुद्गलः कामवैराग्यात्परिहीयमाणो यां तत्प्रथमतः क्लिल्ष्टाञ्चेतनां संमुखीकरोती”ति ।

[०८९।१५]
अप्रहीणहेतुमेतत्संधायोक्तम् ।

[०८९।१५-०८९।१६]
दर्शनप्रहातव्यो हि तस्या हेतुः प्रहीणत्वान्नोक्तः ।

[०८९।१६]
उक्तः सर्वदगहेतुः ।

[०८९।१७]
विपाकहेतुः कतमः ।

[०८९।१८]
विपाकहेतुरशुभाः कुशलाश्चैव सास्रवाः ॥ २.५४ ॥

[०८९।१९]
अकुशलाः कुशलसास्रवाश्च धर्मा विपाकहेतुः ।
विपाकधर्मत्वात् ।

[०८९।१९-०८९।२०]
कस्मादव्याकृता धर्माः विपाकं न निर्वर्त्तयन्ति ।

[०८९।२०]
दुर्बलत्वात् ।
पूति बीजवत् ।

[०८९।२१]
कस्मान्नानास्रवाः ।
तृष्णानभिष्यन्दितत्वात् ।
अनभिष्यन्दितसारबीजवत् ।

[०८९।२१-०८९।२२]
अप्रतिसंयुक्ता हि किंप्रतिसंयुक्तं विपाकमभिनिर्वर्त्तयेयुः ।

[०८९।२२]
शेषास्तूभयविधत्वान्निर्वर्त्तयन्ति ।

[०८९।२३]
साराभिष्यन्दितबीजवत् ।

[०८९।२३-०८९।२४]
कथमिदं विज्ञातव्यं विपाकस्य हेतुर्विपाकहेतुराहोस्विद्विपाक एव हेतुर्विपाकहेतुः ।

[०८९।२४]
किं चातः ।

[०८९।२४-०८९।२५]
यदि विपाकस्य हेतुर्विपाकहेतुः “वीपाकजं चक्षुरि”ति एतन्न प्राप्नोति ।

[०८९।२५-०८९।२६]
अथ विपाक एव हेतुर्विपाकहेतुः “कर्मणो विपाक” इत्येतन्न प्राप्नोति ।

[०८९।२६]
नैष दोषः ।
“उभयथापि योग” इत्युक्तं प्राक् ॥

[०८९।२६-०८९।२७]
अथ विपाक इति कोऽर्थः ।

[०८९।२७]
विसदृशः पाको विपाकः ।
अन्येषां तु हेतूनां सदृशः पाकः ।

[०८९।२७-०९०।०१]
एकस्योभयथेति वैभाषिकाः ।

[०९०।०१]
नैव तु तेषां पाको युक्तः ।

[०९०।०१-०९०।०२]
पाको हि नाम सन्ततिपरिणामविशेषजः फलपर्यन्तः ।

[०९०।०२-०९०।०३]
न च सहाभूसंप्रयुक्तहेत्वोः सन्ततिपरिणामविशेषजं फलमस्ति ।

[०९०।०३]
न चापि सभागहेत्वादीनां फलपर्यन्तोऽस्ति ।

[०९०।०३-०९०।०४]
पुनः पुनः कुशलाद्यासंसारफलत्वात् ।

[०९०।०४]
कामधातावेकस्कन्धको विपाकहेतुरेकफलः प्रत्ययस्तज्जात्यादयश्च ।

[०९०।०५]
द्विस्कन्धक एकफलः कायवाक्कर्म तज्जात्यादयश्च ।

[०९०।०५-०९०।०६]
चतुस्कन्धक एकफलः कुशलाकुशलाश्चित्तचैत्ताः सह जात्यादिभिः ॥

[०९०।०६-०९०।०७]
रूपधातावेकस्कन्धको वीपाकहेतुरेकफलः प्राप्तिरसंज्ञिसमापत्तिश्च सह जात्यादिभिः ।

[०९०।०७-०९०।०८]
द्विस्कन्धक एकफलः प्रथमे ध्याने विज्ञप्तिः सह जात्यादिभिः ।

[०९०।०८-०९०।०९]
चतुस्कन्धक एकफलः कुशले चेतस्यसमाहिते ।

[०९०।०९]
पञ्चस्कन्धक एकफलः समाहिते ॥

[०९०।०९-०९०।१०]
आरूप्यधातावेकस्कन्धको विपाकहेतुरेकफलः प्राप्तिर्निरोधसमापतिश्च सह जात्यादिभिः ।

[०९०।१०-०९०।११]
चतुस्कन्धकः कुशलाश्चित्तचैत्ताः तज्जात्यादयश्च ।

[०९०।११-०९०।१२]
अस्ति कर्म यस्यैकमेव धर्मायतनं वीपाको विपच्यते जीवितेन्द्रियम् ।

[०९०।१२]
यस्य मन आयतनं तस्य द्वे मनोधर्मायतने ।

[०९०।१२-०९०।१३]
एवं यस्य स्प्रष्टव्यायतनं यस्य कायायतनं तस्य त्रीणि कायस्प्रष्टव्यधर्मायतनानि ।

[०९०।१३-०९०।१४]
एवं यस्य रूपगन्धरसायतनानि ।

[०९०।१४]
यस्य चक्षुरायतनं तस्य चत्वारि चक्षुःकायस्प्रष्टव्यधर्मायतनानि ।

[०९०।१५]
एवं यस्य श्रोत्रग्राणजिह्वायतनानि ।

[०९०।१५-०९०।१६]
अस्ति तत्कर्म यस्य पञ्च षट्सप्ताष्टौ नव दशैकादशायतनानि विपाको विपच्यते ।

[०९०।१६-०९०।१७]
विचित्राविचित्रफलत्वात्कर्मणो बाह्यबीजवत् ।

[०९०।१७]
तद्यथा बाह्यानि वीजानि कानिचिद्विचित्रफलानि भवन्ति ।

[०९०।१७-०९०।१८]
तद्यथा पद्मदाडिमन्यग्रोधादीनाम् ।

[०९०।१८]
कानिचिदविचित्रफालानि तद्यथा यवगोदूमादीनाम् ।

[०९०।१९]
एकाध्विकस्य कर्मणस्त्रैयध्विको विपाको विपच्यते ।

[०९०।१९-०९०।२०]
न तु द्वैयध्विकस्याप्येकाध्विको मा भूदतिन्यूनं हेतोः फलमिति ।

[०९०।२०-०९०।२१]
एकमेकक्षनिकस्य बहुक्षाणिको ननु विपर्ययात् ।

[०९०।२१-०९०।२२]
न च कर्मणा सह विपाको विपच्यते नाप्यनन्तरं समनन्तरप्रत्ययाकृष्टत्वात्समनन्तरक्षणस्य ।

[०९०।२२]
प्रवाहापेक्षो हि विपाकहेतुः ।

[०९०।२३]
अथ क एषां हेतूनामध्वनियमः ।

[०९०।२३-०९०।२४]
उक्त एषामर्थतोऽध्वनियमः नतु सूत्रित इत्यतः सूत्र्यते ।

[०९०।२५]
सर्वत्रगः सभागश्च द्वयध्वगौ

[०९०।२६]
अतीतप्रत्युत्पन्नावेव अनागतौ न स्तः ।
उक्तं चात्र कारणम् ।

[०९०।२७]
त्र्यध्वगा स्त्रयः ।

[०९०।२८]
सहभूसंप्रयुक्तकविपाकहेतव स्त्रिकालाः ।
कारणहेतुस्तु कालनियमानुपदर्शनात् ।

[०९०।२९]
सर्वाध्वक श्चाध्वविप्रयुक्तश्च वेदितव्यः ।
उक्ता हेतवः ।

[०९०।३०]
किं पुनस्तत्फलं यस्यैते हेतवः ।

[०९१।०१]
संस्कृतं सविसंयोग फलं

[०९१।०२]
फलं धर्माः ।
कतमे ।
“संस्कृता धर्माः प्रतिसंख्यानिरोधश्चे”ति शास्त्रम् ।

[०९१।०२-०९१।०४]
एवं तर्हि फलत्वादसंस्कृतस्य हेतुना भवितव्यं यस्य तत्फलं हेतुत्वाच्च फलेन भवितव्यं यस्य तद्धेतुः ।

[०९१।०४]
संस्कृतस्यैव धर्मस्य हेतुफले भवतः ।

[०९१।०५]
नासंस्कृतस्य ते ॥ २.५५ ॥

[०९१।०६]
किं कारणम् ।
षड्विधहेत्वसंभवात्पञ्चविधफलासंभवाच्च ।

[०९१।०६-०९१।०७]
कस्मात्मार्गो विसंयोगस्य कारणहेतुर्नेष्यते ।

[०९१।०७-०९१।०८]
यास्मात्स उत्पादाविघ्नभावेन व्यवस्थापितो न चासंस्कृतमुत्पत्तिमत् ।

[०९१।०८]
कस्येदानीं तत्फलं कथं वा मार्गस्य फलम् ।

[०९१।०९]
तद्बलेन प्राप्तेः ।
प्राप्तिरेव तर्हि मार्गस्य फलं प्राप्नोति ।

[०९१।०९-०९१।१०]
तस्यामेव तस्य सामर्थ्यान्न विसंयोगः ।

[०९१।१०]
अन्यथा ह्य्स्य प्राप्तौ सामर्थ्यमन्यथा विसंयोगे ।

[०९१।१०-०९१।११]
कथमस्य प्राप्तौ सामर्थ्यम् ।

[०९१।११]
उत्पादनात् ।
कथं विसंयोगे ।
प्रपणात् ।

[०९१।११-०९१।१२]
तस्मान्न तावदस्य मार्गः कथञ्चिदपि हेतुः ।

[०९१।१२]
फलं चास्य विसंयोगः ।

[०९१।१२-०९१।१३]
अथासत्यधिपतिफले कथमसंस्कृतं कारणहेतुः ।

[०९१।१३]
उत्पत्त्यनावरणभावेन कारणहेतुः ।

[०९१।१३-०९१।१४]
न चास्य फलमस्त्यध्वविनिर्मुक्तस्य फलप्रतिग्रहणदानासमर्थत्वात् ।

[०९१।१४]
नैव हि क्वचिदसंस्कृतं भगवता हेतुरित्युक्तम् ।

[०९१।१५]
उक्तं तु पर्यायेण हेतुरिति सौत्रान्तिकाः ।
कथमुक्तम् ।

[०९१।१६]
“ये हेतवो ये प्रत्यया रूपस्योत्पादाय तेऽप्यनित्याः ।

[०९१।१७]
अनित्यान् खलु हेतुप्रत्ययान् प्रतीत्योत्पन्नं रूपं कुतो नित्यं भविष्यति”

[०९१।१८]
एवं यावद्धि विज्ञानमिति ।

[०९१।१८-०९१।१९]
एवं तर्हि विज्ञानस्यालमबनप्रत्ययोऽप्यसंस्कृतं न प्राप्नोति ।

[०९१।१९]
उत्पादायेत्यवधारणात् ।
प्राप्नोति ।

[०९१।२०]
“ये हेतवो ये प्रत्यया विज्ञानस्योत्पादाय तेऽप्यनित्या”

[०९१।२१]
इत्युक्तं नतूक्तं ये विज्ञानस्य प्रत्ययाः तेप्यनित्या इति ।

[०९१।२१-०९१।२३]
ननु च हेतवोऽपि य उत्पादाय त एवानित्या इति वचनादसंस्कृतस्यानावरणभावमात्रेण कारणहेतुत्वाप्रतिषेधः ।

[०९१।२३-०९१।२४]
उक्त आलम्बनप्रत्ययः सूत्रे न त्वनावरणहेतुरिति न सूत्रे सिध्यत्यसंस्कृतस्य हेतुभावः ।

[०९१।२४]
यद्यपि नोक्तो नतु प्रतिषिद्धः ।

[०९१।२४-०९१।२५]
सूत्राणि च बहून्यन्तर्हितानीति कथमेतन्निर्धार्यते नोक्त इति ।

[०९१।२६]
अथ कोऽयं विसंयोगो नाम ।
ननु चोक्तं प्राक्”प्रतिसंख्यानिरोध” इति ।

[०९१।२७-०९२।०१]
तदानीं “प्रतिसंख्यानिरोधः कतमो यो विसंयोग” इत्युक्तमिदानीमिसंयोगःकथमः ।

[०९२।०१]
यः प्रतिसंख्यानिरोध इत्युच्यते ।

[०९२।०१-०९२।०२]
तदिदमितरेतराश्रयं व्याख्यानमसमर्थं तत्स्वभावद्योतने ।

[०९२।०२]
तस्मादन्यथा तत्स्वभावो यक्तव्यः ।

[०९२।०२-०९२।०३]
आर्यैरेव तत्स्वभावः प्रत्यात्मवेद्यः ।

[०९२।०३]
एतावक्तु शक्यते वक्तुं नित्यं कुशलं चास्ति द्रव्यान्तरम् ।

[०९२।०३-०९२।०४]
तद्विसंयोगश्चोच्यते प्रतिसंख्यानिरोधश्चेति ।

[०९२।०४]
सर्वमेवासंस्कृतमद्रव्यमिति सौत्रान्तिकाः ।

[०९२।०५]
नहि तद्रूपवेदनादियत्भावान्तरमस्ति ।
किं तर्हि ।
स्प्रष्टव्याभावमात्रमाकाशम् ।

[०९२।०६]
तद्यथा ह्यन्धकारे प्रतिधातमविन्दन्त आकाशमित्याहुः ।

[०९२।०६-०९२।०७]
उत्पन्नानुशयजन्मनिरोधः प्रतिसंख्यावलेनान्यस्यानुत्पादः प्रतिसंख्यानिरोधः ।

[०९२।०७-०९२।०८]
विनैव प्रतिसंख्यया प्रत्ययवैकलयादनुत्पादो यः सो ।प्रतिसंख्यानिरोधः ।

[०९२।०८-०९२।०९]
तद्यथा निकायसभागशेषस्यान्तरामरणे ।

[०९२।०९]
निकायान्तरीयाः पुनराहुः ।

[०९२।०९-०९२।१०]
अनुशयानामुत्पत्तौ प्रज्ञायाः सामर्थ्यमतोऽसौ प्रतिसंख्यानिरोधः ।

[०९२।१०-०९२।११]
यस्तु पुनः दुःखस्यानुत्पादः सः उत्पादकारणानुशयवैकल्यादेवेति न तस्मिन्प्रज्ञायाः सामर्थ्यमस्त्यतोऽसावप्रतिसंख्यानिरोध इति ।

[०९२।१२]
सोऽपि तु नान्तरेण प्रतिसंख्यां सिध्यतीति प्रतिसम्ख्यानिरोध एवासौ ।

[०९२।१२-०९२।१३]
य एवोत्पन्नस्य पश्चादभावः स एव स्वरस निरोधादप्रतिसंख्यानिरोध इत्यपरे ।

[०९२।१३-०९२।१४]
अस्यां तु कल्पनायामनित्योऽप्रतिसंख्यानिरोधः प्राप्नोत्यविनष्टे तदभावात् ।

[०९२।१४-०९२।१५]
ननु च प्रतिसंख्यानिरोधोऽप्यनित्यः प्राप्नोति ।

[०९२।१५]
प्रतिसंख्यापूर्वकत्वात् ।

[०९२।१५-०९२।१६]
न वै स प्रतिसंख्यापूर्वको नहि पोऊर्वं प्रतिसंख्या पश्चादनुत्पन्नानामनुत्पादः ।

[०९२।१६]
किं तर्हि ।

[०९२।१६-०९२।१७]
पूर्वमेव स तेषामनुत्पादोऽस्ति ।

[०९२।१७-०९२।१८]
विना तु प्रतिसंख्यया ये धर्मा उत्पत्स्यन्ते तदुत्पन्नायां प्रतिसंख्यायां पुनर्नोपपद्यन्त इति ।

[०९२।१८-०९२।१९]
एतदत्र प्रतिसंख्याया समर्थ्यं यदुताकृतोत्पत्तिप्रतिबन्धानामुत्पत्तिप्रतिबन्धभावः ।

[०९२।१९-०९२।२१]
यदि नर्हि अनुत्पाद एव निर्वाणमिदं सूत्रपदं कथं नीयते “पञ्चेमानीन्द्रियाणि आसेवितानि भावितानि बहुलीकृतान्यतीतानागतप्रत्यूत्पन्नस्य दुःखस्य प्रहाणाय संवर्त्तन्त” इति ।

[०९२।२१-०९२।२२]
प्रहाणं हि निर्वाणमनागतस्यैव चानुत्पादो नातीतप्रत्युत्पन्नस्येते ।

[०९२।२२]
अस्त्येतदेवम् ।

[०९२।२२-०९२।२४]
किं तु तदालम्बनक्लेशप्रहाणात्दुःखस्य प्रहाणमुक्तं भगवता “यो रूपे च्छन्दरागस्तं प्रजहीत ।

[०९२।२४-०९२।२५]
च्छन्दरागे प्रहीणे एवं वस्तद्रूपं प्रहीणं भविष्यति पारिज्ञातं विस्तरेण यावद्विज्ञानमि”ति ।

[०९२।२५]
एवं त्रैयध्विकस्यापि दुःखस्य प्रहाणं युज्यते ।

[०९२।२६]
अथाप्यतीतानागतप्रत्युत्पन्नस्य क्लेशस्य प्रहाणायेत्युच्येत ।
अत्राप्येष नयः ।

[०९२।२७-०९२।२९]
अथवाऽयमभिप्रायो भवेदतीतः क्लेशः पौर्वजन्मिकः प्रत्युत्पन्नः क्लेश ऐहजन्मिको यथा तृष्णा विचरितेष्वष्टादश तृष्णाविचरितान्यतीतमध्वानमुपादायेत्यतीतं जन्माधिकृत्योक्तमेवं यावत्प्रत्युत्पन्नम् ।

[०९२।२९-०९३।०१]
तेना च क्लेशद्वयेनास्यां सन्ततौ बीजभाव आहितोऽनागतस्योत्पत्तये ।

[०९३।०१]
तस्य प्रहाणात्तदपि प्रहीणं भवति ।

[०९३।०१-०९३।०२]
यथा विपाकक्षयात्कर्मं क्षीणं भवति ।

[०९३।०२-०९३।०३]
अनागतस्य पुनर्दुःखस्य क्लेशस्य वा बीजाभावातत्यन्तमनुत्पादः प्रहाणम् ।

[०९३।०३-०९३।०४]
अन्यथा ह्यतीतप्रत्युत्पन्नस्य किं प्रहातव्यम् ।

[०९३।०४]
नहि निरुद्धे निरोधाभिमुखे च यत्नः सार्थको भवतीति ।

[०९३।०४-०९३।०६]
यद्यसंस्कृटं नास्त्येव, यदुक्तं भगवता “ये केचिद्धर्माः संस्कृता वाऽसंस्कृता वा विरागस्तेषामग्र आख्यायते” इति कथमसतामसन्नग्रो भवितुमर्हति ।

[०९३।०६-०९३।०७]
न वै नास्त्येवासंस्कृतमिति ब्रूमः ।

[०९३।०७]
एतत्तु तदीदृशं यथाऽस्माभिरुक्तम् ।

[०९३।०७-०९३।०८]
तद्यथा अस्ति शब्दस्य प्रागभावोऽस्ति पश्चादभाव इत्युच्यते ।

[०९३।०८]
अथ च पुनर्नाभावो भावः सिध्यति ।

[०९३।०८-०९३।०९]
एवमसंस्कृतमपि द्रष्टव्यम् ।

[०९३।०९-०९३।१०]
अभावोऽपि च कश्चित्प्रशस्यतमो भवति यः सकलस्योपद्रवस्यात्यन्तमभाव इत्यन्येषां सोऽग्र इति प्रशंसां लब्धुमर्हति ।

[०९३।१०]
विनेयानां तस्मिन्नुपच्छन्दनार्थम् ।

[०९३।११]
यद्यप्यसंस्कृतमभावमात्रं स्यान्निरोध आर्यसत्यं न स्यात् ।
नहि ततु किञ्चिदस्तीति ।

[०९३।१२]
कस्तावदयं सत्यार्थः ।
ननु चाविपरीतार्थः ।

[०९३।१२-०९३।१४]
उभयमपि चैतदविपरीतं दृष्टमार्यैर्यदुत दुःखं च दुःखमेवेति दुःखाभावश्चाभाव एवेति कोऽस्यार्यसत्यत्वे विरोधः कथमभावश्च नाम तृतीयं चार्यसत्यं स्यात् ।

[०९३।१४-०९३।१५]
उस्तं यथार्यसत्यं द्वितीयस्यानन्तरं दृष्टमुद्दृष्टं चेति तृतीयं भवति ।

[०९३।१५-०९३।१६]
यद्यसंस्कृतमभावमात्रं स्यादाकाशनिर्वाणालम्बनविज्ञानमसदालम्बनं स्यात् ।

[०९३।१६-०९३।१७]
एतदतीतानागतस्यास्तित्वचिन्तायां चिन्तयिष्यामः ।

[०९३।१७]
यदि पुनर्द्रव्यमेवासंस्कृतमिष्येत किं स्यात् ।

[०९३।१७-०९३।१८]
किं च पुनः स्यात् ।

[०९३।१८]
वैभाषिकपक्षः पालितः स्यात् ।

[०९३।१८-०९३।१९]
देवता एनं पालयिष्यन्ति पालनीयं चेत्मंस्यते ।

[०९३।१९]
अभूतं तु परिकल्पितं स्यात् ।
किं कारणम् ।

[०९३।१९-०९३।२०]
नहि तस्य रूपवेदनादिवत्स्वभाव उपलभ्यते नचापि चक्षुरादिवत्कर्म ।

[०९३।२०-०९३।२१]
अमुष्य च वस्तुनोऽयं निरोघ इति षष्ठीव्यवस्था कथं प्रकल्प्यते ।

[०९३।२१-०९३।२२]
नहि तस्य तेन सार्धं कश्चित्संबन्धो हेतुफलादिभावासंभवात् ।

[०९३।२२]
प्रतिषेधमात्रं तु युज्यते अमुष्याभाव इति ।

[०९३।२२-०९३।२३]
भावान्तरत्वेऽपि यस्य क्लेशस्य प्राप्तिविच्छेदाय्द्यो निरोधः प्राप्यते स तस्येति व्यवदिश्यते ।

[०९३।२४]
तस्य तर्हि प्राप्तिनियमे को हेतुः ।

[०९३।२४-०९३।२५]
“दृष्टधर्मनिर्वाणप्राप्तो भिक्षुरि”त्युक्तं सूत्रे ।

[०९३।२५]
तत्र कथमभावस्य प्राप्तिः स्यात् ।

[०९३।२५-०९३।२६]
प्रतिपक्षलाभेन क्लेशपुनर्भवोत्पादात्यन्तविरुद्धाश्रय लाभात्प्राप्तं निर्वाणमित्युच्यते ।

[०९३।२६-०९३।२७]
आगमश्चाप्यभावमात्रं द्योतयति ।

[०९३।२७]
एवं ह्याह ।

[०९३।२७-०९४।०१]
“यत्स्वल्पस्य दुःखस्याशेषप्रहाणं प्रतिनिःसर्गो व्यन्तीभावः क्षयो विरागो निरोधो व्युपक्षमोऽस्तङ्गमः अन्यस्य च दुःखस्याप्रति सन्धिरनुत्पादोऽप्रादुर्भावः ।

[०९४।०१-०९४।०२]
एतत्कान्तमेतत्प्रणीतं यदुत स्र्वोपाधिप्रनिनिः सर्गस्तृष्णाक्षयो विरागो निरोधो निर्वाण” मिति ।

[०९४।०२-०९४।०३]
किमेवं नेष्यते नास्मिन् प्रादुर्भव्बतीत्यतोऽप्रादुर्भाव इति ।

[०९४।०३]
असमर्थामेतां सप्तमीं पश्यामः ।
किमुक्तं भवति ।

[०९४।०४-०९४।०५]
नास्मिन्प्रादुर्भवतीति यदि सतीत्यभिसंबध्यते नित्यमेवाप्रादुर्भावप्रसङ्गो निर्वाणस्य नित्यत्वात् ।

[०९४।०५-०९४।०६]
अथ प्राप्त इत्यभिसंबध्यते यत एव तत्प्राप्तिः परिकल्प्यते तस्मिन्नेव संमुखीभूते प्राप्ते वा दुःखस्येष्यतामप्रादुर्भावः ।

[०९४।०६-०९४।०७]
अयं च दृष्टान्त एवं सूपनीतो भवति ।

[०९४।०८]
“प्रद्योतस्येव निर्वाणं विमोक्षस्तस्य चेतस” इति ।

[०९४।०९]
यथा प्रद्योतस्य निर्वाणमभाव एवं भगवतोऽपि चेतसो विमोक्ष इति ।

[०९४।०९-०९४।१०]
अभिधर्मेऽपि चोक्तम् “अवस्तुका धर्माः कतमे ।

[०९४।१०]
असंस्कृता धर्मा” इति ।

[०९४।१०-०९४।११]
अवस्तुका अशरीरा अस्वभावा इत्युक्तं भवति ।

[०९४।११]
नास्यायमर्थः ।

[०८९।४११-०९४११]
कस्तर्हि ।

[०९४।११]
पञ्चविधवस्तु ।

[०९४।११-०९४।१२]
स्वभाववस्तु यथोक्तं “यद्वस्तु प्रतिलब्धं समन्वागतः स तेन वस्तुने”ति ।

[०९४।१२]
आलम्बनवस्तु ।

[०९४।१२-०९४।१३]
यथोक्तं “सर्वधर्मज्ञेया ज्ञानेन यथावस्त्वे”ति ।

[०९४।१३]
संयोगवस्तु ।

[०९४।१३-०९४।१४]
यथोक्तं “यस्मिन् वस्तुनि अनुनयः संयोजनेन संप्रयुक्तः प्रतिघसंयोजनेनापि तस्मि
न्नि”ति ।

[०९४।१४-०९४।१५]
हेतुवस्तु यथोक्तं “सवस्तुका धर्माः कतमे ।

[०९४।१५]
संस्कृता धर्मा” इति ॥
परिग्रहवस्तु ।

[०९४।१५-०९४।१६]
यथोक्तं “क्षत्रवस्तु गृहवस्त्वि”ति ।

[०९४।१६-०९४।१७]
तदत्र हेतुर्वस्तुशब्देनोक्तस्तस्मादस्त्येवासंस्कृतं द्रव्यत इति वैभाषिकाः ।

[०९४।१७]
तस्य तु हेतुफले न विद्येते इति ।
गतं तावदेतत् ।

[०९४।१८]
अथैषां फलानां कतमत्फलं कस्य हेतोः ।

[०९४।१९]
विपाकफलमन्त्यस्य

[०९४।२०]
विपाकहेतुरन्त्येऽभिहितत्वातन्त्यः ।
तस्य विपाकफलम् ।

[०९४।२१]
पूर्वस्याधिपतं फलम् ।

[०९४।२२]
कारणहेतुः पूर्वमुक्तत्वात्पूर्वः ।
तस्याधिपजं फलम् ।

[०९४।२२-०९४।२३]
अनावरणभावमात्रेणावस्थितस्य किमाधिपत्यम् ।

[०९४।२३-०९४।२४]
एतदेव अङ्गीभावोऽपि चास्ति कारणहेतोस्तद्यथा “पञ्चसु विज्ञानकायेषुदशानामायतनानां भाजनलोके च कर्मणाम् ।

[०९४।२४-०९४।२५]
श्रोत्रादीनामप्यस्ति चक्षुर्विज्ञानोत्पत्तौ पारंपर्येणाधिपत्यम् ।

[०९४।२५-०९४।२६]
श्रुत्वा द्रष्टुकामतोत्पत्ते” रित्येवमादि योज्यम् ।

[०९४।२७]
सभाग सर्वत्रगयोर्निष्यन्दः

[०९४।२८]
सदृशफलत्वादनयोर्निःष्यन्दफलम् ।

[०९५।०१]
पौरुषं द्वयोः ॥ २.५६ ॥

[०९५।०२]
सहभूसंप्रयुक्तकहेत्वोः पुरुषकारफलम् ।
पुरुषभावव्यतिरेकात्पुरुषकारः पुरुषमेव ।

[०९५।०३]
तस्य फलं पौरुषम् ।
कोऽयं पुरुषकारो नाम ।
यस्य धर्मस्य यत्कारित्रम् ।

[०९५।०४]
पुरुषकार इव हि पुरुषकारः ।
तद्यथा काकजङ्घा ओषधिर्मत्तहस्ती मनुष्य इति ।

[०९५।०५]
किमन्येषामप्यस्ति पुरुषकारफामुताहो द्वयोरेव ।

[०९५।०५-०९५।०६]
अन्येषामप्यस्त्यन्यत्र विपाकहेतोः ।

[०९५।०६-०९५।०७]
यस्मात्सहोत्पन्नं वा समनन्तरोत्पन्नं वा पुरुषकारफलं भवति ।

[०९५।०७]
न चैवं विपाकः ।
तस्याप्यस्ति विप्रकृष्टपुरुषकारफलम् ।

[०९५।०७-०९५।०८]
यथा कर्षकाणां सस्यमित्यपरे ।

[०९५।०९]
किं पुनरिदं विपाकफलं नाम किं यावदधिपतिफलम् ।

[०९५।१०]
विपाकोऽव्याकृतो धर्मः ।

[०९५।११]
अनिवृताव्याकृतो हि धर्मः विपाकः ।
असत्त्वाख्योऽपि स्यादत आह ।

[०९५।१२]
सत्त्वाख्यः

[०९५।१३]
औपचयिकोऽपि स्यात्नैःष्यन्दिकोऽप्यताह ।

[०९५।१४]
व्याकृतोद्भवः ।

[०९५।१५]
कुशलाकुशलं हि विपाकं प्रति व्याकरणाद्व्याकृतम् ।

[०९५।१५-०९५।१६]
तस्माद्य उतरकालं भवति न सह नान्तरं स विपाकः ।

[०९५।१६]
एतद्विपाकस्य लक्षणम् ।

[०९५।१६-०९५।१७]
कस्मादसत्त्वाख्योऽर्थः कर्मजो न विपाकः ।

[०९५।१७]
साधारणत्वात् ।
अन्योऽपि हि तत्तथैव परिभोक्तुं समर्थः ।

[०९५।१८]
असाधारणस्तु विपाकः ।
नह्यन्यकृतस्य कर्मणोऽन्यो विपाकं प्रतिसंवेदयते ।

[०९५।१८-०९५।१९]
अधिपतिफलं कस्मात्प्रतिसंवेदयते ।

[०९५।१९]
साधारणकर्मसंभूतत्वात् ।

[०९५।२०]
निःष्यन्दो हेतुसदृशः ।

[०९५।२१]
हेतोर्यः सदृशो धर्मः स निष्यन्दफलम् ।
तद्यथा सभागसर्वत्रगहेत्वोः ।

[०९५।२१-०९५।२२]
यदि सर्वत्रगहेतोरपि समानं फलं कस्मान्न सभागहेतोरेवेष्यते ।

[०९५।२२-०९५।२३]
यस्मात्भूमितः क्लिष्टतया चास्य सादृश्यं नतु प्रकारतः ।

[०९५।२३-०९५।२४]
यस्य तु प्रकारतोऽपि सादृश्यं सोऽभ्युपगम्यत एव सभागहेतुः ।

[०९५।२४-०९५।२५]
अथ एव यो यस्य सभागहेतुः सर्वत्रगहेतुरपि स तस्येति चतुष्कोटिकः क्रियते ।

[०९५।२५]
प्रथमा कोटिरसर्वत्रगः सभागहेतुः ।

[०९५।२५-०९५।२६]
द्वितीयाऽन्यनैकायिकः सर्वत्रगहेतुः ।

[०९५।२६]
तृतीयैकनैकायिकः सर्वत्रगहेतुः ।

[०९५।२६-०९५।२७]
चतुर्थ्यतानाकारान्स्थापयित्वेति ।

[०९६।०१]
विसंयोगः क्षयो धिया ॥ २.५७ ॥

[०९६।०२]
क्षयो निरोधः ।
धीः प्रज्ञा ।
तेना प्रतिसंख्या निरोधो विसंयोगफलमित्युक्तं भवति ।

[०९६।०३]
यद्वलाज्जायते यत्तत्फलं पुरुषकारजम् ।

[०९६।०४-०९६।०५]
तद्यथा अधरभूमिकस्य प्रयोगचित्तस्योपरिभूमिकः समाधिः सास्रवस्यानास्रवो ध्यानचित्तस्य निर्माणचित्तमित्येवमादि ।

[०९६।०५-०९६।०६]
प्रतिसंख्यानिरोधस्तु यद्वलात्प्राप्यत इति वक्तव्यम् ।

[०९६।०७-०९५।६०७]
अपूर्वः संस्कृतस्यैव संस्कृतोऽधिपतेः फलम् ॥ २.५८ ॥

[०९६।०८]
पूर्वोत्पन्नादन्यः संस्कृतो धर्मः संस्कृतस्यैव सर्वस्याधिपतिफलम् ।

[०९६।०८-०९६।०९]
पुरुषाधिपतिफलयोः किं नाना कारणम् ।

[०९६।०९]
कर्तुः पुरुषकारफलम् ।
अकर्तुरप्यधिपतिफलम् ।

[०९६।१०]
तद्यथा शिल्पिनि शिल्पं पुरुषकारफलमधिपतिफलं च ।
अन्येषामधिपतिफलमेव ।

[०९६।११]
अथैषां हेतूनां कतम्मो हेतुः कस्मिन्काले फलं प्रतिगृह्णाति ददाति वा ।

[०९६।१२]
वर्तमानाः फलं पञ्च गृह्णन्ति

[०९६।१३]
नातीताःः प्रतिगृहीतत्वान्नाप्यनागता निष्पुरुषकारत्वात् ।
कारणहेतुरप्येवम् ।

[०९६।१३-०९६।१४]
स तु नावश्यं सफल इति नोच्यते ।

[०९६।१५]
द्वौ प्रयच्छतः ।

[०९६।१६]
सहभूसंप्रयुक्तकहेतू वर्त्तमानौ फलं प्रयच्छतः ।

[०९६।१६-०९६।१७]
समानकालमेव ह्यनयेः फलदानग्रहणम् ।

[०९६।१८]
वर्त्तमानाभ्यतीतौ द्वौ
[०९६।१९]
फलं प्रयच्छतः सभागसर्वत्रगहेतू ।
युक्तं तावद्यदतीताविति ।

[०९६।१९-०९६।२०]
अथ कथं वर्त्तमानौ निष्यन्दफलं प्रयच्छतः ।

[०९६।२०]
समनन्तरनिवर्त्तनात् ।

[०९६।२०-०९६।२१]
निवृत्ते तु फले तौ चाभ्यतीतौ भवतः ।

[०९६।२१]
फलं चापि दत्तं न पुनस्तदेव दत्तः ।

[०९६।२१-०९६।२२]
अस्ति कुशलः सभागहेतुः फलं प्रतिगृह्णाति न ददातीति चतुष्कोटिकः ।

[०९६।२२-०९६।२३]
प्रथमा कोटिः कुशलमूलानि समुच्छिन्दन् याः प्राप्तीः सर्वपश्चाद्विजहाति ।

[०९६।२३-०९६।२४]
द्वितीया कुशलमूलानि प्रतिसंदधानो याः सर्वप्रथमं प्रतिलभते ।

[०९६।२४]
एवं तु वक्तव्यम् ।

[०९६।२४-०९६।२५]
स्यात्ता एव प्रतिसंदधानस्य तृतीया असमुच्छिन्नकुशलमूलस्य शेषास्ववस्थासु ।

[०९६।२५]
चतुर्थ्यतानाकारान् स्थापयित्वा ।

[०९६।२६]
अकुशलस्य तु प्रथमा कोटिः ।

[०९६।२६-०९६।२८]
कामवैराग्यमनुप्राप्नुवन् याः प्राप्तीः सर्वपश्चाद्विजहाति द्वितीया कामवैराग्यात्परिहीयमाणो याः सर्वप्रथमं प्रतिलभते ।

[०९६।२८]
एवं तु वक्तव्यम् ।

[०९६।२८-०९६।२९]
स्यात्ता एव परिहीयमाणस्य ।

[०९६।२९]
तृतीया कामावीतरागस्य शेषास्ववस्थासु ।

[०९६।२९-०९७।०१]
चतुर्थ्यतानाकारान् स्थापयित्वा ।

[०९७।०१-०९७।०२]
एवं निवृताव्याकृतस्याप्यर्हत्त्वप्राप्तिपरिहाणितो यथायोगं योज्यम् ।

[०९७।०२]
अनिवृताव्याकृतस्य पश्चात्पादकः ।

[०९७।०२-०९७।०३]
यास्तावत्ददाति प्रतिगृह्णात्यपि सः ।

[०९७।०३]
स्यात्प्रतिगृह्णाति न ददात्यर्हतश्चरमाः स्क्न्धाः ।

[०९७।०३-०९७।०४]
सालम्बननियमेन तु क्षणशः ।

[०९७।०४]
कुशलः सभागहेतुः फलं प्रतिगृह्लाति न ददातीति ।
चतुष्कोक्टिकः ।

[०९७।०५]
प्रथमा कोटिः कुशलचित्तानन्तरं क्लिष्टमव्याकृतं वा चित्तं संमुखीकरोतीति ।

[०९७।०६]
द्वितीया विपर्ययात् ।
तृतीया कुशलचित्तानन्तरं कुशलमेव ।

[०९७।०६-०९७।०७]
चतुर्थ्यतानाकारान् स्थापयित्वा ।

[०९७।०७]
एवमकुशलादयोऽपि योज्याः ।
कथं पुनः फलं प्रतिगृहीतं भवति ।

[०९७।०८]
तस्य बीजभावोपगमात् ।

[०९७।०९]
एकोऽतीतः प्रयच्छति ॥ २.५९ ॥

[०९७।१०]
विपाकहेतुरतीत एव फलं प्रयच्छति ।
यस्मान्न सह वा समनन्तरो वाऽस्ति विपाकः ।

[०९७।११]
पुनरन्ये चतुर्विधं फलमाहुः ।
प्रतिष्ठाफलम् ।

[०९७।११-०९७।१२]
यथा जलमण्डलं वायुमण्डलस्य यावत्तृणादयः पृथिव्याः ।

[०९७।१२]
प्रयोगफलम् ।
यथाऽशुभाया यावदनुत्पादज्ञानम् ।

[०९७।१३]
सामग्रीफलम् ।
यथा चक्षुरादीनां चक्षुर्विज्ञानादीनि ।
भावनाफलम् ।

[०९७।१३-०९७।१४]
यथा रूपावचरस्य चित्तस्य निर्माणम् ।

[०९७।१४-०९७।१५]
एतत्तु पुरुषकाराधिपतिफलयोरन्तर्भूतम् ।

[०९७।१५]
उक्ता हेतवः फलानि च ॥

[०९७।१६-०९७।१७]
तत्र कतमे धर्माः कतिभिः हेतुभिरुत्पद्यन्त इत्याह समासत इमे चतुर्विधा धर्मास्तद्यथा क्लिष्टा धर्मा विपाकजाः प्रथमानास्रवास्तेभ्यश्च शेषाः ।

[०९७।१७-०९७।१८]
के पुनः शेषाः ।

[०९७।१८]
विपाकवर्ज्याः अव्याकृताः प्रथमानास्रवक्षणवर्ज्याश्च कुशला इति ।

[०९७।१८-०९७।१९]
एते चतुर्विधा धर्माः ।

[०९७।२०-०९७।२१]
क्लिष्टा विपाकजाः शेषाः प्रथमार्या यथाक्रमम् ।
विपाकं सर्वगं हित्वा तौ सभागं च शेषजाः ॥ २.६० ॥

[०९७।२२]
क्लिष्टा धर्मा विपाकहेतुं हित्वा शेषेभ्यः पञ्चभ्यो जायन्ते ।

[०९७।२२-०९७।२३]
विपाकजा सर्वत्रगहेतुं हेत्वा शेषेभ्यः पञ्चभ्य एव ।

[०९७।२३-०९७।२४]
शेषा धर्मास्तौ विपाकसर्वत्रगहेतू हित्वा शेषेभ्यश्चतुर्भ्र्यो जायन्ते ।

[०९७।२४-०९७।२५]
प्रथमानास्रवास्तौ च विपाकसर्वत्रगहेतू सभागहेतुं च हित्वा शेषेभ्यः त्रिभ्यो जायन्ते ।

[०९७।२६]
कतमे इमे धर्माश्चतुर्विधा निर्दिष्टा इत्याह

[०९७।२७]
चित्तचैत्ताः

[०९७।२८]
अथ ये चित्तविप्रयुक्ता रूपिणश्च धर्मास्ते कथमित्याह ।

[०९७।२९]
तथाऽन्येऽपि संप्रयुक्तकवर्जिताः ।

[०९७।३०-०९८।०१]
प्रयुक्तकहेतुनैकेन वर्जिताः अन्येऽपि क्लिष्टादयो धर्मास्तथैवोत्पद्यन्ते यथा चित्तचईत्ताः ।

[०९८।०१]
तत्र क्लिष्टाश्चतुभ्र्यो विपाकजाश्च ।

[०९८।०१-०९८।०२]
शेषास्त्रिभ्यः प्रथमानास्रवा द्वाभ्याम् ।

[०९८।०२]
एकहेतुसंभूतो नास्ति धर्मः ॥
समाप्तो हेतुविस्तरः ॥

[०९८।०३]
प्रत्ययाः कतमे ।

[०९८।०४]
चत्वारः प्रत्यया उक्ताः

[०९८।०५]
क्ववोक्ताः ।
सूत्रे ।
“चतस्रः प्रत्ययताः ।

[०९८।०५-०९८।०६]
हेतुप्रत्ययता समनन्तरप्रत्ययता आलम्बनप्रत्ययता अधिपतिप्रत्ययता चे”ति ।

[०९८।०६]
प्रत्ययजातिः प्रत्ययता ।
तत्र

[०९८।०७]
हेत्वाख्यः पञ्च हेतवः ॥ २.६१ ॥

[०९८।०८]
कारणहेतुवर्ज्याः पण्य्च हेतवो हेतुप्रत्ययः ।

[०९८।०९]
चित्तचैत्ता अचरमा उत्पन्नाः समनन्तरः ।

[०९८।१०]
अर्हतः पश्चिमानपास्योत्पन्नाश्चित्तचैत्ताः समनन्तरप्रत्ययः ।

[०९८।१०-०९८।११]
समश्चायमनन्तरश्च प्रत्यय इति समनन्तरप्रत्ययः ।

[०९८।११]
अत एव रूपं न समनन्तरप्रत्ययो विषमोत्पत्तेः ।

[०९८।१२-०९८।१३]
तथाहि कामावचरस्य रूपस्यानन्तरं कदाचित्कामावचरं रूपावचरं चाविज्ञप्तिरूपमुत्पद्यते कदाचित्कामावचरं चानास्रवं चेति व्याकुलो रूपसंमुखीभावः ।

[०९८।१४-०९८।१५]
अव्याकुलस्तु समनन्तरप्रत्ययः अनिरुद्ध एवैकस्मिन्नौप चयिकरूपसन्ताने द्वितीयोत्पत्तेरिति भदन्तवसुमित्रः ।

[०९८।१५]
अल्पबहुतरोत्पत्तेरिति भदन्तः ।

[०९८।१५-०९८।१६]
कदाचिद्धि महतो रूपादल्पमुत्पद्यते ।

[०९८।१६]
तद्यथा पलालराशेर्भस्म ।
कदाचिदल्पाद्वहूत्पद्यते ।

[०९८।१६-०९८।१७]
तद्यथा वटनिकायाः क्रमेण यावदनेकशाखावरोहो न्यग्रोध इति ।

[०९८।१७-०९८।१८]
ननु चास्ति चैत्ताना मप्यल्पबहुतरोत्पत्तिः ।

[०९८।१८-०९८।१९]
कुशलाकुशलाव्याकृतेषु चित्तेसु सवितर्कसविचारादौ च समाधित्रये ।

[०९८।१९]
अस्ति जात्यन्तरं प्रति न स्वजातिम् ।

[०९८।१९-०९८।२०]
नहि कदाचिद्वहुतरा वेदनोत्पद्यते संज्ञादयो वा ।

[०९८।२०-०९८।२१]
किं पुनः स्वजातेरेव समनन्तरप्रत्ययो भवति ।

[०९८।२१]
नैतदस्ति ।

[०९८।२१-०९८।२२]
सकल एव कलापः सकलस्य कलापान्तरस्य समनन्तरप्रत्ययो नत्वल्पकाद्वेदनादिद्रव्यात्प्रभूतं वेदनादि द्रव्यमुत्पद्यत इत्येतावदेवात्रोत्तम् ।

[०९८।२३]
सन्तानसभागिकास्तु मन्यन्ते “स्वजातेरेव समनन्तरप्रत्ययः ।

[०९८।२३-०९८।२४]
तद्यथा चित्तं चित्तस्यैव वेदना वेदनाया एवे”ति विस्तरः ।

[०९८।२४-०९८।२६]
यदा त्वक्लिष्टान्तरं क्लिष्टमुत्पद्यते तस्य क्लेशस्य पूर्वनिरुद्धः क्लेशः समनन्तरप्रत्ययस्तद्यथा निरोधसमापत्तिचित्तं व्युत्थानचित्तस्येति ।

[०९८।२६]
तदेतन्न वत्स्र्यते ।

[०९८।२६-०९८।२७]
प्रथमानास्रवचित्तानुत्पत्तिप्रसङ्गत्चित्तविप्रयुक्ता अपि संस्काराः ।

[०९८।२७-०९८।२९]
अत एव व्याकुलसंमुखीभावान्न समनन्तरप्रत्ययस्त्रैवातुकाप्रतिसंयुक्तानां युगपत्संमुखीभावात् ।
[०९८।२९]
कस्मादनागतो नेष्यते समनन्तरप्रत्ययः ।

[०९८।२९-०९९।०१]
व्याकुलत्वादनागतस्याध्वनः पूर्वोत्तरताऽभावात् ।

[०९९।०१-०९९।०२]
कथं तर्हि भगवान् जानाति अमुष्यानागतत्त्यानन्तरमिदमनागतं भावीति ।

[०९९।०२]
अतीतसांप्रतानुमानात् ।

[०९९।०२-०९९।०३]
अतीतं किलाध्वानं पश्यति भगवानेवञ्जातीयकात्कर्मणः एवञ्जातीयको वीपाकः उत्पन्नो धर्माद्वा धर्मः ।

[०९९।०४]
इदं चापि संप्रत्येवञ्जातीयकं कर्म ।

[०९९।०४-०९९।०५]
तस्मादतोऽप्येवञ्जातीयको विपाक उत्पत्स्यते धर्माद्वा धर्म इति जानाति ।

[०९९।०५]
नचान्यत्ज्ञानमानुमानिकं भवति ।

[०९९।०५-०९९।०७]
यस्मादतीतसांप्रतानुमानेन भगवान् विकीर्णान्यनागतानि द्रव्याणि प्रत्यक्षमीक्षित्वा जानात्यनेन पुद्गलेनैवंविधं कर्म कुर्वतेदमनागतं फलं परिगृहीतमिति ।

[०९९।०७-०९९।०८]
एवं तर्हि भगवान् पूर्वान्तमदृष्ट्वाऽपरान्तं न जानीयात् ।

[०९९।०८]
अन्ये पुनराहुः ।

[०९९।०८-०९९।१०]
फलचिह्नभूतः सत्त्वानां सन्ततौ चित्तविप्रयुक्तः संस्कारविशेषोऽस्ति यं व्यवलोक्य भगवाननागतं जानात्यसंमुखीकृत्वापि ध्यानमभिज्ञां चेति ।

[०९९।१०-०९९।११]
नैमिक्तिको हि नाम भगवान् स्यादेवं सति न पुनः साक्षात्कारी ।

[०९९।११]
तस्मात्सर्वमिच्छामात्रेण भगवान् जानातीति सौत्रान्तिकाः ।

[०९९।१२]
“अचिन्त्यो हि बुद्धानां बुद्धिविषय” इत्युक्तं भगवता ।

[०९९।१२-०९९।१३]
अथ असत्यनागतस्य क्रमनियमावस्थाने कस्मादग्रधर्मानन्तरं दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिरेवोत्पद्यते नान्यो धर्मः ।

[०९९।१४]
एवं यावद्वर्जो पमानन्तरं क्षयज्ञानमेवोत्पद्यते नान्यो धर्म इति ।

[०९९।१५]
यस्य यत्प्रतिबद्ध उत्पादः स तस्यानन्तरमुत्पद्यते ।

[०९९।१५-०९९।१६]
तद्यथा वीजादीनामङ्कुरादयो विनापि समनन्तरप्रत्ययेनेति ।

[०९९।१६]
कस्मादर्हतश्चरमाश्चित्तचैत्ता न समनन्तरप्रत्ययः ।

[०९९।१७]
अन्यचित्तासंबन्धनात् ।

[०९९।१७-०९९।१८]
ननु चैवं समनन्तरनिरुद्धं चित्तं मनो भवतीत्यनन्तर विज्ञानाभावात्मनोऽपि चरमं चित्तं न प्राप्नोति ।

[०९९।१८-०९९।१९]
आश्रयभावप्रतिभावितं मनो न कारित्रप्रभावितमित्यस्त्येवाश्रयभावः ।

[०९९।१९-०९९।२०]
कारणान्तरवैकल्यात्तु विज्ञानान्तरं नोत्पद्यत इति ।

[०९९।२०-०९९।२१]
कारित्रप्रभावितस्तु समनन्तरप्रत्ययस्तेन यो धर्मः फलं क्प्रतिगृहीतः स सर्वैरपि धर्मईः सर्वप्राणिभिर्वा न शक्यं प्रतिब्न्द्धुं यथा नोत्पद्यते ।

[०९९।२१-०९९।२२]
ये धर्माश्चित्तसमनन्तराश्चित्तनिरन्तरा अपि ते ।

[०९९।२२]
चतुष्कोटिकः ।

[०९९।२२-०९९।२३]
प्रथमा कोटिरचित्तकायाः समापत्तेर्व्युत्थान चित्तं द्वितीयादयश्च समापत्तिक्षणाः ।

[०९९।२३-०९९।२४]
द्वितीया कोटिः प्रथमस्य समापत्तिक्षणस्य सचित्तकायाश्चावस्थाया जात्यादयः ।

[०९९।२४-०९९।२५]
तृतीया कोटिः प्रथमः समापत्तिक्षणः सचित्तिका चावस्था ।

[०९९।२५-०९९।२६]
चतुर्थी कोटि द्वीर्तीयादीनां समापत्तिक्षणानां जात्यादयो व्युत्थानचित्तस्य च ।

[०९९।२६-०९९।२७]
ये धर्माश्चित्तसमनन्तराः समापत्तिनिरन्तरा अपि ते ।

[०९९।२७]
चतुष्कोटिकः ।

[०९९।२७-१००।०१]
ये तृतीयावतुर्थ्यौ ते प्रथमाद्वितीये ये प्रथमाद्वितीये ते तृतीयाचतुर्थ्यौ कर्त्तव्ये ।

[१००।०१-१००।०२]
कथमिदानीं दूरान्तरविच्छिन्नं व्युत्थानचित्तं समापत्तिचित्तस्य समनन्तरमित्युच्यते ।

[१००।०२]
चित्तान्तराव्यवहितत्वात् ॥
उक्तःः समनन्तरप्रत्ययः ॥

[१००।०३]
आलम्बनं सर्वधर्माः ।

[१००।०४]
यथायोगं चक्षुर्विज्ञानस्य ससंप्रयोगस्य रूपम् ।
श्रोत्रविज्ञानस्य शब्दः ।

[१००।०४-१००।०५]
ग्राणविज्ञानस्य गन्धः ।

[१००।०५]
जिह्वाविज्ञानस्य रसः ।
कायविज्ञानस्य स्प्रष्टव्यम् ।

[१००।०५-१००।०६]
मन्नोविज्ञानस्य सर्वधर्माः ।

[१००।०६]
यो धर्मो यस्य धर्मस्यालम्बनं न कदाचित्स धर्मस्तद्धर्मस्य नालम्बनम्।

[१००।०७]
अनालम्ब्यमानोऽपि तथालक्षणत्वाद् ।

[१००।०७-१००।०८]
यथाऽनिध्यमानमपीन्धनमुच्यते काष्ठादिकं तथालक्षाणत्वादिति ।

[१००।०८-१००।०९]
त एते चित्तचैता धर्मा आयतनद्रव्यलक्षणनियमेनालम्बने यथास्वं नियताः ।

[१००।०९]
किमाश्रयनियमेनापि नियताः ।
ओमित्याह ।

[१००।०९-१००।१०]
उत्पन्नास्त्वाश्रयसहिता अनुत्पन्ना ह्यतीता आश्रयविश्लिष्टाः ।

[१००।१०]
अतीता अप्याश्रयसहिता इत्यपरे ॥

[१००।११]
उक्त आलम्बनप्रत्ययः ॥

[१००।१२]
कारणाख्योऽधिपः स्मृतः ॥ २.६२ ॥

[१००।१३]
य एव कारणहेतुः स एवा धिपतिप्रत्ययः ।

[१००।१३-१००।१४]
अधिकोऽयं प्रत्यय इत्यधिपतिप्रत्ययः ।

[१००।१४-१००।१५]
आलम्बनप्रत्ययोऽपि सवन्धर्माः अधिपतिप्रत्ययोऽपीति किमस्त्याधिक्यम् ।

[१००।१५]
न जातु सहभुवो धर्मा आलम्बनं भवन्ति ।

[१००।१५-१००।१६]
भवन्ति त्वधिपति प्रत्यय इत्यस्यैवाधिक्यम् ।

[१००।१६]
अधिकस्य वा प्रत्ययः ।

[१००।१६-१००।१७]
सर्वः सर्वस्य संस्कृतस्य स्वभाववर्ज्यस्य ।

[१००।१७]
स्याद्धर्मो धर्मस्य चतुर्भिरपि प्रत्ययैर्न प्रत्ययः ।

[१००।१७-१००।१८]
स्यात्स्वभावः स्वभावस्य परभावोऽपि ।

[१००।१८]
स्यात्संस्कृतमसंस्कृतस्यासंस्कृतं चासंस्कृतस्य ।

[१००।१९-१००।१८]
अथैते प्रत्ययाः कारित्रं कुर्वन्तः किमवस्थे धर्मे कुर्वन्ति ।

[१००।१९-१००।२०]
हेतुप्रत्ययस्तावत्पञ्चविध उक्तः ।

[१००।२०]
तत्र

[१००।२१]
निरुध्यमाने कारित्रं द्वी हेतू कुरुतः ।

[१००।२२]
निरुध्यमानं नाम वर्क्तमानम् ।
निरोधाभिमुखत्वात् ।

[१००।२२-१००।२३]
तत्र सहभूसंप्रयुक्तकहेतु कारित्रं कुरुतः ।

[१००।२३]
सहोत्पन्नेऽपि फले तयोर्व्यापारः ।

[१००।२४]
त्रयः ।

[१००।२५]
जायमाने

[१००।२६]
जायमानं नामानागतमुत्पादाभिमुखम् ।

[१००।२६-१००।२७]
तत्र सभागसर्वत्रगविपाकहेतवः कारित्रं कुर्वन्ति ।

[१००।२७]
एवं तावद्धेतुप्रत्ययः ।

[१०१।०१]
ततोऽन्यौ तु प्रत्ययौ तद्विपर्ययात् ॥ २.६३ ॥

[१०१।०२-१०१।०३]
येन कारित्रन्यायेन हेतुप्रत्ययौ द्विधा कृत्वोक्तस्तद्विपर्ययात्समनतरप्रत्ययालम्बनप्रत्ययौ वेदितव्यौ ।

[१०१।०३-१०१।०४]
समन्तरप्रत्ययो जायमाने कारित्रं करोत्यवकाशदानात् ।

[१०१।०४]
आलम्बनप्रत्ययो निरुध्यमाने ।
वर्त्तमानैश्चित्तचैतैर्ग्रहणात् ।

[१०१।०४-१०१।०५]
अधिपतिप्रत्ययस्तु सर्वस्यामवस्थायामनावरणभावेनावस्थित इत्येतदेवास्य कारित्रम् ॥

[१०१।०६]
उक्ताः सकारित्राः प्रत्ययाः ॥

[१०१।०७]
अथ कतमो धर्मः कतिभिः प्रत्ययैरुत्पद्यते ।

[१०१।०८]
चतुर्भिश्चत्तचैत्ता हि

[१०१।०९]
तत्र हेतुप्रत्यय एषां सर्वे पञ्च हेतवः ।

[१०१।०९-१०१।१०]
समन्तरप्रत्ययः पूर्वकाश्चित्तचैत्ता अन्यैरव्यवहिताः ।

[१०१।१०]
आलम्बनप्रत्ययो यथायोगं पञ्च विषयाः सर्वे धर्माश्च ।

[१०१।१०-१०१।११]
अधिपतिप्रत्ययः स्वभावर्ज्याः सर्वधर्माः ।

[१०१।१२]
समापत्तिद्वयं त्रिभिः ।

[१०१।१३]
निरोधासंज्ञिसमापत्त्यो रालम्बनप्रत्ययो नास्ति ।
नहि ते आलम्बिके ।

[१०१।१३-१०१।१४]
हेतुप्रत्ययस्तुतयोर्द्विविधो हेतुः ।

[१०१।१४-१०१।१५]
सहभूहेतुश्च जात्यादयः सभागहेतुश्च पूर्वोत्पन्ना समानभूमिकाः कुशला धर्माः ।

[१०१।१५]
समनन्तरप्रत्ययः ससंप्रयोगं समापत्तिचित्तम् ।

[१०१।१५-१०१।१६]
अधिपतिप्रत्ययः पूर्ववत् ।

[१०१।१६]
चित्ताभिसंस्कारजत्वादेते समापत्ती चित्तसमनन्तरे ।

[१०१।१६-१०१।१७]
चित्तोत्पत्तिविबन्धकत्वात्न समनन्तरप्रत्ययः ।

[१०१।१८]
द्वाभ्यामन्ये तु जायन्ते

[१०१।१९-१०१।२०]
अन्ये तु विप्रयुक्ता रूपिणश्च धर्मा हेत्वधिपतिप्रत्ययाभ्यां जायन्ते यथाविहितमेव ।

[१०१।२०-१०१।२१]
आह तु “प्रत्ययेभ्यो भावा उपजायन्ते न पुनः सर्वस्यैव जगतः ईश्वरपुरुषप्रधानादिकं कारणमिति ।

[१०१।२१]
कोऽत्र हेतुः ।
यदि खलु हेतुकृतां सिद्धिं मन्यसे ।

[१०१।२२]
ननु च अथ एवास्य वादस्य व्युदासः प्राप्नोत्येकं कारणमीश्वरादिकं सर्वस्येति ।

[१०१।२३]
अपिच

[१०१।२४]
नेश्वरादेः क्रमादिभिः ॥ २.६४ ॥

[१०१।२५]
यदि ह्येकमेव कारणमीश्वरः स्यादन्यद्वा युगपत्सर्वेण जगता भवितव्यंस्यात् ।

[१०१।२६]
दृश्यते च भावानां क्रमसंभवः ।

[१०१।२६-१०१।२७]
स तर्हि च्छन्दवशा दीश्वरस्य स्यादयमिदानीमुत्पद्यतामयं निरुध्यतामयं पश्चादिति ।

[१०१।२७]
च्छन्दभेदात्तर्हि सिद्धमनेकं कारणं स्यात् ।

[१०१।२७-१०२।०१]
स चापि च्छन्दर्भेदो युगपत्स्यात्तद्धेतोरीश्वरस्याभिन्नत्वात् ।

[१०२।०१-१०२।०२]
कारणान्तरभेदापेक्षणे वा नेश्वर एव कारणं स्यात् ।

[१०२।०२-१०२।०४]
तेषामपि च क्रमोत्पत्तौ कारणान्तरभेदापेक्षणादनवस्थाप्रसङ्ग स्यादित्यनन्तरभेदायाः कारणपरंपराया अनादित्वाभ्युपगमादयमीश्वरकारणाधिमुक्तः शाक्ययूर्वीयमेव न्यायं नातिवृत्तः स्यात् ।

[१०२।०४-१०२।०५]
योगपद्येऽपीश्वरच्छन्दानां जगतो न यौगपद्यम् ।

[१०२।०५]
यथाच्छन्दमुत्पादनादि ति चेत् ।
न ।

[१०२।०५-१०२।०६]
तेषां पश्चाद्विशेषाभावात् ।

[१०२।०६]
कश्च तावदीश्वरस्येयता सर्गप्रयासेनार्थः ।

[१०२।०६-१०२।०८]
यदि प्रीतिस्तां तर्हि नान्तरेणोपाये शक्तः कर्तुमिति न तस्यामीश्वरः स्यात्तथैव चान्यस्मिन् ।

[१०२।०८-१०२।०९]
यदि चेश्वरो नरकादिषु प्रजां बहुभिश्चेतिभिरूपसृष्टां सृष्ट्वा तेन प्रीयते नमोऽस्तु तस्मै तादृशायेश्व्राय ।

[१०२।०९]
सुगीतश्चायं तमारभ्य श्लोको भवति ।

[१०२।१०]
“यन्निर्दहति यत्तीक्ष्णो यदुग्रो यत्प्रतापवान् ।

[१०२।११]
मांसशोणितमज्जादो यत्ततो रुद्र उच्यत” इति ।

[१०२।१२-१०२।१३]
एकं खल्वपि जगतः कारणं परिगृह्णताऽन्येषामर्थानां प्रत्यक्षः पुरुषकारो निह्गृह्ण्तः स्यात् ।

[१०२।१३]
सहापि च कारणैः कारक मीश्वरं कल्पयता केवलो भक्तिवादः स्यत् ।

[१०२।१४]
कारणेभ्योऽन्यस्य तदुत्पत्तौ व्यापारादर्शनात् ।

[१०२।१४-१०२।१५]
सहकारिषु चान्येषु कारणेष्वीश्वरो नेश्वरः स्यात् ।

[१०२।१५]
अथादिसर्ग ईश्वरहेतुकः ।

[१०२।१५-१०२।१६]
तस्याप्यन्यानपेक्षत्वादीश्वरवदनादित्वप्रसङ्ग ।

[१०२।१६]
एवं प्रधानेऽपि यथायोगं वाच्यम् ।

[१०२।१६-१०२।१७]
तस्मान्न लोकस्यैकं कारणमस्ति ।

[१०२।१७]
स्वान्येवैषां कर्माणि तस्यां तस्यां जातौ जनयन्ति ।

[१०२।१७-१०२।१८]
अकृतबुद्धयस्तु वराकाः स्वं स्वं विपाकफलं चानुभवन्त ईश्वरमपरं मिथ्या परिकल्पयन्ति ।

[१०२।१९]
गतमेतद्यत्तु खलु तदुक्तं “द्वाभ्यामन्ये तु जायन्त” इति ।

[१०२।२०]
अथ कथं भूतानि भूतानां हेतुप्रत्ययः ।

[१०२।२१]
द्विधा भूतानि तद्धेतुः

[१०२।२२]
भूतहेतुरित्यर्थः ।
सभागसहभूहेतुभ्यां

[१०२।२३]
भौतिकस्य तु पञ्चधा ।

[१०२।२४]
भौतिकस्य तु भूतानि पञ्चप्रकारो हेतुः ।
कथम् ।

[१०२।२५]
“जननान्निःश्रयात्स्थानादुपस्तम्भोगवृंहणात्”

[१०२।२६]
सोऽयं कारणहेतुरेव पुनः पण्य्चधा भिन्नः ।

[१०२।२६-१०२।२७]
जननहेतुस्तेभ्य उत्पत्तेः ।

[१०२।२७-१०२।२८]
निश्रयहेतुर्जातस्य भूतानुविधायित्वात्पुरुषकारफलादाचार्यादिनिःश्रयवत् ।

[१०२।२८]
प्रतिष्ठाहेतुराधारभावात् ।
चित्रकृत्यवत् ।

[१०३।०१]
उपस्तम्भहेतुरनुच्छेदहेतुत्वात् ।

[१०३।०१-१०३।०२]
एवमेषां जन्मविकाराधारस्थितिवृद्धिहेतुत्वमाख्यातं भवति ।

[१०३।०३]
त्रिधा भौतिकमन्योन्यम् ।

[१०३।०४]
हेतुसहभूसभागविपाकहेतुभिः कारणहेतुरविशेषयत्तित्वात्न सर्वदा गण्यते ।

[१०३।०४-१०३।०५]
तत्र सहभूहेतुरन्योन्यं चित्तानुपरिवर्त्ति कायवाक्कर्म ।

[१०३।०५]
नान्यदुपादायरूपम् ।

[१०३।०५-१०३।०६]
सभागहेतुः सर्वं पूर्वोत्पन्नं सभागस्य ।

[१०३।०६]
विपाकहेतुर्यस्य वाक्कर्मणश्चक्षुरादयो विपाकः ।

[१०३।०७]
भूतानामेकधैव तत् ॥ २.६५ ॥

[१०३।०८]
भूतानां तु तद्भूतिकं रूपं विपाकहेतुरेव यस्य कायवाक्कर्मणो भूतानि विपाकाः ।

[१०३।०९-१०३।१०]
अभेदेन चित्तचैत्ताः समनन्तरप्रत्यय उक्ता नियमस्तु नोक्तः कस्य चित्तस्यानन्तरं कस्योत्पक्तिरिति ।

[१०३।१०]
स इदानीं वक्तव्यः ।

[१०३।१०-१०३।११]
तत्र तावत्समासेन द्वादश चित्तानि ।

[१०३।११]
किमर्थमित्याह

[१०३।१२]
कुशलाकुशलं कामे निवृतानिवृतं मनः ।

[१०३।१३]
कामधातौ चत्वारि चित्तानि ।

[१०१।१३]
कुशलमकुशलं निवृताव्याकृतमनिवृताव्याकृतं च ।

[१०३।१४]
रूपारूप्येष्वकुशलादन्यत्र

[१०३।१५]
रूपधातावकुशलं नास्ति ।
त्रीणि सन्ति ।
एवमारूप्यधातौ ।

[१०३।१५-१०३।१६]
इत्येतानि सानुस्रवाणि दश चित्तानि भवन्ति ।

[१०३।१७]
अनास्रवं द्विधा ॥ २.६६ ॥

[१०३।१८]
शैक्षमशैक्षं च ।
एवमेतानि द्वादश चित्तानि भवन्ति ।
तत्र

[१०३।१९]
कामे नव शुभाच्चित्ताच्चित्तानि

[१०३।२०]
अनन्तरमिति पश्चाद्वक्ष्यति ।

[१०३।२०-१०३।२१]
कामधातौ यत्कुशलं चित्तं तस्मादनन्तरं नव चित्तान्युत्पद्यन्ते ।

[१०३।२१]
स्वभूमिकानि चत्वारि ।
रूपावचरे द्वे ।

[१०३।२१-१०३।२२]
समापत्तिकाले कुशलं प्रतिसन्धिकाले निवृतम् ।

[१०३।२२]
आरूप्यावचरं निवृतमेव प्रतिसन्धिकाले ।

[१०३।२२-१०३।२३]
अतिविप्रकृष्टत्वात्न कुशलम् ।

[१०३।२३]
आरूप्या हि कामधातोश्चतसृभिर्दूरताभिर्दूरे ।

[१०३।२३-१०३।२४]
आश्रयाकारालम्बनप्रतिपक्षदूरताभिः ।

[१०३।२४]
शैक्षमशैक्षं चेति ।

[१०३।२५]
अष्टाभ्य एव तत् ।

[१०३।२६]
तत्र पुनः कामावचरं कुशलं चित्तमष्टाभ्यः समनन्तरमुत्पद्यते ।

[१०३।२६-१०३।२७]
स्वभूमिकेभ्यश्चतुर्भ्यो रूपावचराभ्यां द्वाभ्याम् ।

[१०३।२७]
कुशलाच्च व्युत्थानकाले ।
[१०३।२७-१०३।२८]
निवृताच्च क्लिष्टसमापत्त्युत्पीडितस्याधारकुशलभूमिसंश्रयणात् ।

[१०३।२८]
शैक्षाशैक्षाभ्यां च व्युत्थानकाले ।

[१०४।०१]
दशभ्योऽकुशलं

[१०४।०२-१०४।०३]
शैक्षाशैक्षे हित्वा कामधातौ हि प्रतिसन्धिमुखतः सर्वेभ्यो रूपारूप्यचित्तेभ्यः समनन्तरमकुशलं चित्तमुत्पद्यते ।

[१०४।०४]
तस्माच्चत्वारि ।

[१०४।०५]
अकुशलाच्चित्तात्समनन्तरं चित्तान्युत्पद्यन्ते स्वभूमिकान्येव ।

[१०४।०५-१०४।०६]
यथाऽकुशलमुक्तं कामधातौ

[१०४।०७]
निवृतं तथा ॥ २.६७ ॥

[१०४।०८]
दशभ्य एव समनन्तरम् ।
तस्माच्च पुनश्चत्वार्येव ।

[१०४।०९]
पञ्चभ्योऽनिवृतं

[१०४।१०]
काम इति वर्त्तते ।
अनिवृताव्याकृतं चित्तं पञ्चभ्यः समनन्तरमुत्पद्यते ।

[१०४।१०-१०४।११]
स्वभूमिकेभ्य श्चतुर्भ्यो रूपावचराच्च कुशलान्निर्माणचित्तम् ।

[१०४।१२]
तस्मात्सप्त चित्तान्यनन्तरम् ।

[१०४।१३]
अनिवृताव्याकृटात्कामावचरात्स्वभूमिकानि चत्वारि ।
रूपावचरे द्वे ।

[१०४।१३-१०४।१४]
कुशलं निर्माणचित्तादनन्तरम् ।

[१०४।१४]
क्लिष्टं प्रतिसन्धिकाले ।

[१०४।१४-१०४।१५]
आरूप्यावचरं च क्लिष्टं प्रतिसन्धिकाल एव ।

[१०४।१६]
रूपे दशैकं च शुभात्

[१०४।१७]
रूपे धातौ यत्कुक्शलं चित्तं तस्मादनन्तरमेकादश चित्तान्युत्पद्यन्ते ।

[१०४।१७-१०४।१८]
आरुप्यावचरमनिवृताव्याकृतं वर्जयित्वा ।

[१०४।१९]
नवभ्यस्तदनन्तरम् ॥ २.६८ ॥

[१०४।२०]
रूपावचरं तु कुशलं चित्तं नवभ्यः समनन्तरमुत्पद्यते ।

[१०४।२०-१०४।२१]
कामावचरं क्लिष्टद्वयमारुप्यावचरं चानिवृताव्याकृतं हित्वा ।

[१०४।२२]
अष्टाभ्यो निवृतं

[१०४।२३]
निवृताव्याकृतं रूपावचरं चित्तमष्टभ्य उत्पद्यते ।

[१०४।२३-१०४।२४]
कामावचरं क्लिष्टद्वयं शैक्षाशैक्षे च स्थापयित्वा ।

[१०४।२५]
तस्मात्षट्

[१०४।२६]
रूपावचरान्निवृताव्याकृतादनन्तरं षट् ।

[१०४।२६-१०४।२७]
स्वभूमिकानि त्रीणि कामावचराणि चानिवृताव्याकृतं मुक्त्वा ।

[१०४।२८]
त्रिभ्योऽनिवृतं पुनः ।

[१०४।२९]
रूपावचरमनिवृताव्याकृतं त्रिभ्यः स्वभूमिकेभ्य एव ।

[१०५।०१]
तस्मात्षट्

[१०५।०२]
स्वभूमिकानि त्रीणि ।
कामावचरे च क्लिष्टे ।
आरूप्यावचरं च ।

[१०५।०२-१०५।०३]
यथा रूपधातावनिवृताव्याकृतमुक्तम् ।

[१०५।०४]
एवमारूप्ये तस्य नीतिः ।

[१०५।०५]
ततस्तदप्यनिवृताव्याकृतं त्रिभ्य एवोत्पद्यते स्वभूमिकेभ्यः ।

[१०५।०५-१०५।०६]
तस्मादपि च षडेवोत्पद्यन्ते ।

[१०५।०६]
स्वभूमिकानि त्रीणि अधरधातुकानि च क्लिष्टानि ।

[१०५।०७]
शुभात्पुनः ॥ २.६९ ॥

[१०५।०८]
नव चित्तानि

[१०५।०९]
आरूप्यावचरातृ कुक्शलान्नव चित्तान्युत्पद्यन्ते ।

[१०५।०९-१०५।१०]
कामावचरं कुक्शलं कामरूपावचरे चानिवृताव्याकृते हित्वा ।

[१०५।११]
तत्षण्णां

[१०५।१२]
आरूप्यावचरं कुक्शलं स्वेभ्यस्त्रिभ्यो रूपावचरात्कुक्शलाच्छैक्षाशैक्षाभ्यां च ।

[१०५।१३]
निवृतात्सप्त

[१०५।१४-१०५।१५]
आरूप्यावचरान्निवृतात्स्वभूमिकानि त्रीणि रूपावचरं कुशलं निवृतं च कामावचरं क्लिष्टद्वयम् ।

[१०५।१६]
तत्तथा ।

[१०५।१७]
तदपि सप्तभ्य एवोत्पद्यते ।
कामरूपावचराणि क्लिष्टानि शैक्षाशैक्षे च हित्वा ।

[१०५।१८]
चतुर्भ्यः शैक्षम् ।

[१०५।१९]
त्रैधातुकेभ्यः कुशलेभ्यः शैक्षाच्च ।

[१०५।२०]
अस्मात्तु पञ्च

[१०५।२१]
तान्येव चत्वार्यशैक्षं च ।

[१०५।२२]
अशैक्षं तु पञ्चकात् ॥ २.७० ॥

[१०५।२३]
अत एवानन्तरोक्तात् ।

[१०५।२४]
तस्माच्चत्वारि चित्तानि

[१०५।२५]
तस्मात्पुनरशैक्षाच्चित्तात्समनन्तरं चत्वारि चित्तान्युत्पद्यन्ते ।

[१०५।२५-१०५।२६]
त्रैधातुकानि कुशलान्यशैक्षं च ॥

[१०५।२६]
समाप्तानि द्वादश चित्तानि ॥

[१०५।२७]
पुनः क्रियन्ते

[१०६।०१]
द्वादशैतानि विंशतिः ।

[१०६।०२]
कथं कृत्वा ।

[१०६।०३]
प्रायोगिकोपपत्त्याप्तं शुभं भित्त्वा त्रिषु द्विधा ॥ २.७१ ॥

[१०६।०४]
त्रिषु धातुषु कुशलं चित्तं द्विधा भिद्यते ।
प्रायोगिकं चोपपत्तिलाभिकं च

[१०६।०५]
विपाकजैयपिथिकशैल्पस्थानिकनैर्मितम् ।

[१०६।०६]
चतुर्धाऽव्याकृतं कामे

[१०६।०७]
भित्त्वेति वर्त्तते ।
कामावचरमनिवृताव्याकृतं चतुर्धा भिद्यते ।

[१०६।०७-१०६।०८]
विपाकजमैर्यापथिकं शेल्पस्थानिकं निर्माणचित्तं च ।

[१०६।०९]
रूपे शिल्पविवर्जितम् ॥ २.७२ ॥

[१०६।१०]
रूपधातौ त्रिधा भिद्यते शैल्पस्थानिकं वर्जयित्वा ।
तत्र शिल्पाभावात् ।

[१०६।१०-१०६।११]
एवमेतानि द्वादश चित्तानि पुनर्विशर्तिर्भर्वन्ति ।

[१०६।११-१०६।१२]
षोढा कुशलमनिवृताव्याकृतं च सप्तधा भिद्यते ।

[१०६।१२]
ऐर्यापथिकादीनि चित्तानीर्यापथाद्यभावादारूप्यधातौ न सन्ति ।

[१०६।१३]
रूपगन्धरसस्प्रष्टव्यान्येषामालम्बनम् ।
शैल्पस्थानिकस्य तु शब्दोऽपि ।

[१०६।१३-१०६।१४]
एतानि मनोविज्ञानान्येव ।

[१०६।१४]
पञ्च तु विज्ञानकाया ऐर्यापथिकशैल्पस्थानिकयोः प्रायोगिकाः ।

[१०६।१५-१०६।१६]
ऐर्यापथिकाभिनिर्हृतं मनोविज्ञानमस्ति द्वादशायतनालम्बननित्यपरे ।

[१०६।१७]
एषां पुनर्विशतेक्श्चित्तानां कस्य कतमत्समनन्तरम् ।

[१०६।१७-१०६।१८]
कामावचराणां तावदष्टानां प्रायोगिकानन्तरं दश चित्तान्युत्पद्यन्ते ।

[१०६।१८-१०६।१९]
स्वभूमिकानि सप्ताऽन्यत्राभिज्ञाफलात् ।

[१०६।१९]
रूपावचरं प्रायोगिकं शैक्षल्मशैक्षं च ।
तत्पुनरष्टचित्तानन्तरम् ।

[१०६।१९-१०६।२०]
स्वेभ्यः कुशलक्लिष्टेभ्यः रूपावचराभ्यां प्रायोगिक क्लिष्टाभ्यां शैक्षाशैक्षाभ्यां च ।

[१०६।२०-१०६।२१]
उपपत्तिप्रतिलम्भिकानन्तरं नव ।

[१०६।२१-१०६।२२]
स्वभूमिकानि सप्तऽन्यत्राभिज्ञाफलाद्रूपा रूपावचरे च क्लिष्टे ।

[१०६।२२]
तत्पुनरेकादशानन्तरम् ।

[१०६।२२-१०६।२३]
स्वेभ्यः सप्तभ्यः पूर्ववत्रूपावचराभ्यां प्रायोगिकक्लिष्टाभ्यां शैक्षाशैक्षाभ्यां च ।

[१०६।२३]
अकुशल निवृत्ताव्याकृतानन्तरं सप्त ।

[१०६।२४]
स्वान्येव पूर्ववत् ।
ते पुनश्चतुर्दशचित्तानन्तरम् ।

[१०६।२४-१०६।२५]
स्वेभ्यः सप्तभ्यः रूपावचरेभ्यश्चतुर्भ्योऽन्यत्र प्रायोगिकाभिज्ञाफलाभ्याम् ।

[१०६।२५-१०६।२६]
आरुप्यावचरेभ्यस्त्रिभ्योऽन्यत्र प्रायोगिकात् ।

[१०६।२६]
ऐर्यापथिकविपाकजानन्तरमष्टौ ।

[१०६।२६-१०६।२७]
स्वभूमिकानि षडन्यत्र प्रायोगिकाभिज्ञाफलाभ्यां रूपारुप्यावचारे च क्लिष्टे ।

[१०६।२७-१०६।२८]
ते पुनः सप्तचित्तानन्तरं स्वेभ्य एव पूर्ववत् ।

[१०६।२८]
शैल्पस्थानिकानन्तरं षट् ।
स्वान्येवान्यत्र प्रायोगिकाभिज्ञाफलाभ्याम् ।

[१०६।२९]
तत्पुनः सप्तानन्तरं स्वेभ्य एवान्यत्राभिज्ञाफलात् ।

[१०७।०१]
अभिज्ञाफलानन्तरं द्वे ।
स्वं चाभिज्ञाफलमेव ।
रूपावचरं च प्रायोगिकम् ।

[१०७।०१-१०७।०२]
तदप्यस्मादेव द्वयात् ।

[१०७।०३]
रूपावचराणामिदानीं षण्णां वक्षामः ।
प्रायोगिकानन्तरं द्वादश ।

[१०७।०३-१०७।०५]
कामावचरे कुशले अभिज्ञाफलं च स्वानि षटारुप्यावचरं च प्रायोगिकंशैक्षमशैक्षं च ।

[१०७।०५]
तत्पुनर्दशचित्तानन्तरम् ।

[१०७।०५-१०७।०७]
कामावचराभ्यां प्रायोगिकाभिज्ञाफलाभ्यां स्वेभ्यश्चतुर्भ्योऽन्यत्रेर्यापथिकविपाकजाभ्यामारूप्यावचराभ्यां प्रायोगिकक्लिष्टाभ्यां शैक्षाशैक्षाभ्यां च ।

[१०७।०७]
उपपत्तिप्रतिलम्भिकानन्तरमष्टौ ।

[१०७।०७-१०७।०८]
कामावचरे क्लिष्टे स्वानि पञ्चान्यत्राभिज्ञाफलातारुप्यावचरं क्लिष्टम्।

[१०७।०८-१०७।०९]
तत्पुनः पञ्चभ्यः स्वेभ्यः एवान्यत्राभिज्ञाफलात् ।

[१०७।०९]
क्लिष्टानन्तरं नव ।

[१०७।०९-१०७।१०]
कामावचराणि चत्वारि कुशलक्लिष्टानि स्वानि पञ्चान्यत्राभिज्ञाफलात् ।

[१०७।१०]
तत्पुनरेकादशचित्तानन्तरम् ।

[१०७।११-१०७।१२]
कामावचरेभ्य उत्पत्तिप्रतिलम्भिकैर्यापथिक विपाकजेभ्यः स्वेभ्यः पञ्चभ्योऽन्यत्राभिज्ञाफलातारूप्यावचरेभ्यस्त्रिभ्योऽन्यत्र प्रायोगिकात् ।

[१०७।१२-१०७।१३]
ऐर्यापथिकानन्तरं सप्त ।

[१०७।१३-१०७।१४]
कामावचरे क्लिष्टे स्वानि चत्वार्यन्यत्र प्रायोगिकाभिज्ञाफलाभ्यामारूप्यावचरं च क्लिष्टम् ।

[१०७।१४-१०७।१५]
तत्पुनः पण्य्चानन्तरं स्वेभ्य एवान्यत्राभिज्ञाफलात् ।

[१०७।१५]
एवं विपाकजं वक्तव्यम् ।
अभिज्ञाफलानन्तरं द्वे ।

[१०७।१५-१०७।१६]
स्वे एव प्रायोगिकाभिज्ञाफले ।

[१०७।१६]
तदप्याभ्यामेव ।

[१०७।१७]
आरूप्यावचराणामिदानीं चतुर्णां वक्ष्यामः ।
प्रायोगिकानन्तरं सप्त ।

[१०७।१७-१०७।१८]
रूपावचरं प्रायोगिकं स्वानि चत्वारि शैक्षमशैक्षं च ।

[१०७।१८]
तत्पुनः षट्चित्तानन्तरम् ।

[१०७।१८-१०७।१९]
रूपावचरात्प्रायोगिकात्स्वेभ्यस्त्रिभ्योऽन्यत्र वीपाकजात्शैक्षाशैक्षाभ्यां च ।

[१०७।१९-१०७।२०]
उपपत्तिप्रातिलम्भिकानन्तरं सप्त ।

[१०७।२०]
स्वानि चत्वार्यधरभूमिकानि च क्लिष्टानि ।

[१०७।२०-१०७।२१]
तत्पुनश्चतुर्भ्यः स्वेभ्य एव ।

[१०७।२१]
क्लिष्टानन्तरम्ष्टौ ।

[१०७।२१-१०७।२२]
स्वानि चत्वारि रूपावचरे प्रायोगिकक्लिष्टे कामावचारे क्लिष्टे ।

[१०७।२२]
तत्पुनर्दशानन्तरम् ।

[१०७।२२-१०७।२३]
स्वेभ्यश्चतुर्भ्यः कामावचररूपावचरेभ्यश्चोपपत्तिप्रातिंलम्भिकैर्यापथिकविपाकजेभ्यः ।

[१०७।२३]
विपाकजानन्तरं षट् ।

[१०७।२४]
स्वानि त्रीण्यन्यत्र प्रायोगिकादधराणि त्रीणि क्लिष्टानि ।

[१०७।२४-१०७।२५]
तत्पुनश्चतुर्भ्यः स्वेभ्य एव ।

[१०७।२५]
शैक्षानन्तरं षट् ।

[१०७।२५-१०७।२६]
त्रैधातुकानि प्रायोगिकाणि कामावचरमुपपत्तिप्रतिलम्भिकं शैक्षमशैक्षं च ।

[१०७।२६]
तत्पुनश्चतुर्भ्यः ।

[१०७।२६-१०७।२७]
प्रायोगिकेभ्यः त्रिभ्यः शैक्षाच्च ।

[१०७।२७]
अशैक्षानन्तरं पञ्च ।
यथा शैक्षानन्तरं शैक्षमेकं हित्वा ।

[१०७।२७-१०७।२८]
तत्पुनः पञ्चभ्यः ।

[१०७।२८]
त्रिभ्यः प्रायोगिकेभ्यः शैक्षाशैक्षाभ्यां चेति ।

[१०८।०१-१०८।०२]
किं पुनः कारणं प्रायोगिकचित्तानन्तरं वीपाकजैयापथिकशैल्पस्थानिकानिचित्तान्युत्पद्यन्ते न पुन्रेभ्यः प्रायोगिकम् ।

[१०८।०२-१०८।०३]
ईर्यापथशिल्पाभिसंस्करणप्रवृत्तत्वात्दुर्बलानभिसंस्कारवाहित्वाच्चैत्तानि न प्रायोगिकानुकूलानि ।

[१०८।०३-१०८।०४]
निष्क्रमणचित्तं त्वनभिस्कारवाहीति युक्तोऽस्य प्रायोगिकचित्तानन्तरमुत्पादः ।

[१०८।०४-१०८।०५]
एवं तर्हि क्लिष्टेभ्योऽपि प्रायोगिकं नोत्पद्यते ।

[१०८।०५]
विगुणत्वात् ।

[१०८।०५-१०८।०६]
तथापि क्लेशसमुदाचारपरिखिन्नस्य तत्परिज्ञानद्युक्तः प्रायोगिकसंमुखीभावः ।

[१०८।०६-१०८।०७]
कामावचरमुपपत्तिप्रतिलम्भिकं पटुत्वात्शैक्षाशैक्षाभ्यां रूपावचरप्रायोगिकाच्चानन्तरमुत्पद्यते ।

[१०८।०७-१०८।०८]
अनभिसंस्कारवाहित्वात्तस्मादेतानि नोत्पद्यन्ते ।

[१०८।०८-१०८।०९]
रूपावचरकिलष्टानन्तरं कामावचरमुपपत्तिप्रतिलम्भिकमुत्पद्यते ।

[१०८।०९]
पटुत्वात् ।

[१०८।०९-१०८।१०]
आरूप्यावचरक्लिष्टानन्तरं तु रूपावचरमुपपत्तिप्रतिलम्भिकं नोत्पद्यतेऽपटुत्वादिति ॥

[१०८।११]
त्रयो मनस्काराः ॥
स्वलक्षणमनस्कारः ।

[१०८।११-१०८।१२]
तद्यथा “रूपणालक्षणं रूप”मित्येवमादि ।

[१०८।१२]
सामान्यलक्षणमनस्कारः ।
षोडशाकारसंप्रयुक्तः ।

[१०८।१२-१०८।१३]
अधिमुक्तिमनस्कारः ।

[१०८।१३-१०८।१४]
अशुभाप्रमाणारूप्यविमोक्षाभिभ्वायतनकृत्स्नायतनादिषु ।

[१०८।१४-१०८।१६]
त्रिविधमनस्कारानन्तरमार्यमार्गं संमुखीकरोति तस्मादपि त्रिविधं मास्कारमेवं सति युतमिदं भवति “अशुभासहगतं स्मृतिसंबोध्यङ्ग भावयती”ति ।

[१०८।१६]
सामान्यमनस्कारानन्तरमेवार्यमार्ग संमुखीकरोति ।
तस्मात्तु त्रिविधमित्यपरे ।

[१०८।१७]
अशुभया तु चित्तं दमयित्वा सामान्यमनस्कारानन्तरं मार्गं संमुखीकरोति ।

[१०८।१८]
अतः पारंपर्यमभिसंधायोक्तम् “अशुभासहगतं स्मृतिसंवोध्यङ्गं भावयती”ति ।

[१०८।१९]
आर्यमार्गानन्तरमपि सामान्यमनस्कारमेवेत्यपरे ।

[१०८।१९-१०८।२१]
स्यात्तावदनागम्यादित्रिभूमिसंनिःश्रयेण नियामावक्रान्तौ तन्मार्गानन्तरं कामावचरं सामान्यमनस्कारं संमुखीकुर्याद् ।

[१०८।२१]
अथ द्वितीयादिध्यानसंनिःश्रयेण नियामा वक्रान्तौ कथम् ।

[१०८।२१-१०८।२२]
नहि कामावचरः शक्योऽतिविप्रकृष्टत्वात् ।

[१०८।२२-१०८।२३]
नच तद्भूमिकः प्रतिलब्धोऽन्यत्र निर्वेधभागीयात् ।

[१०८।२३]
नचार्यो निर्वेधभागीयं पुनः संमुखीकरोति ।

[१०८।२३-१०८।२४]
नहि प्राप्तफलस्य तत्प्रयोगसंमुखीभावो युक्त इति अन्योऽप्यस्य तज्जातीयः सामान्यमनस्कारो भावनां गच्छति ।

[१०८।२५-१०८।२६]
तद्यथा “सर्वसंकारा अनित्याः सर्वधर्मा अनात्मानः शान्तं निर्वाण”मिति तत्संमुखी करिष्यति ।

[१०८।२६]
तदेतन्न वर्णयन्ति ।

[१०८।२६-१०८।२७]
अनागम्यं निश्रित्यार्हत्त्वं प्राप्नुवतः तद्भूमिकं कामावचरं वा व्युत्थानं चित्तम् ।

[१०८।२७-१०८।२८]
आकिञ्चन्यायतनं निश्रित्य तद्भूमिकं भावाग्रिकं वा ।

[१०८।२८]
शेषासु स्वभूमिकमेव ।

[१०८।२८-१०८।२९]
कामधातौ त्रयो मनस्काराः श्रुतचिन्तामयोपपत्तिप्रतिलम्भिकाः ।

[१०८।२९]
भावनामयो नास्ति ।

[१०८।३०]
रूपधातौ त्रयः श्रुतभावनामयोपपत्तिप्रतिलम्भिकाः ।
चिन्तामयो नास्ति ।

[१०८।३०-१०८।३१]
यदा चिन्तमितुमारभन्ते तदैषां समाधिरेवोपतिष्ठते ।
[१०८।३१-१०९।०१]
आरूप्यधातौ भावनामयोपपत्तिप्रतिलम्भिकौ ।

[१०९।०१-१०९।०२]
तत्र पञ्चविधमनस्कारानन्तरमार्यमार्गसंमुखीभावोऽन्यत्रोपपत्तिप्रतिलभ्भिकेभ्यः ।

[१०९।०२]
प्रयोगप्रतिबद्धत्वात् ।

[१०९।०२-१०९।०३]
मार्गानन्तरं तूपपत्तिप्रतिलम्भिकस्यापि कामावचरस्य संमुखीभावः ।

[१०९।०३]
पटुत्वादिति ॥

[१०९।०४]
यानि द्वादश चित्तानि उक्तान्येषां कतमस्मिंश्चित्ते कतीनां लाभः ।

[१०९।०५]
क्लिष्टे त्रैधातुके लाभः षण्णां षण्णां द्वयोः

[१०९।०६]
कामावचरे क्लिष्टे चित्ते संमुखीभूते षण्णां चित्तानां लाभः ।

[१०९।०६-१०९।०७]
तैर्समन्वागतस्य कामावचरस्य कुशलस्य विचिकित्सया कुशलमूलप्रतिसंधानाद्धातुप्रत्यागमनाच्च ।

[१०९।०८-१०९।०९]
अकुशलनिवृताव्याकृतयोः रूपावचरस्य च क्लिष्टस्य धातुप्रत्यागमनात्परिहाणितश्च ।

[१०९।०९]
आरूप्यावचरस्य क्लिष्टस्य परिहाणितः शेक्षस्य च ।

[१०९।१०]

रूपावचरेऽपि क्लिल्ष्टे षण्णां लाभः ।

[१०९।१०-१०९।११]
रूपावचराणां त्रयाणां कामावचरस्य चानिवृताव्याकृतस्य धातुप्रत्यागमनात् ।

[१०९।११-१०९।१२]
आरूप्यावचरस्य क्लिष्टस्य शैक्षस्य च परिहाणितः ।

[१०९।१२]
आरूप्यावचरे तु क्लिष्टे द्वयोर्लाभः ।

[१०९।१२-१०९।१३]
परिहाणितस्तस्यैव क्लिष्टस्य शैक्षस्य च ।

[१०९।१४]
शुभे ।

[१०९।१५]
त्रयाणां रूपजे

[१०९।१६-१०९।१७]
रूपावचरे कुशले त्रयाणां चित्तानां लाभस्तस्यैव कुशलस्य कामरूपावचरयोश्चानिवृताव्याकृतयोः ।

[१०९।१८]
शैक्षे चतुर्णां

[१०९।१९]
तस्यैव शैक्षस्य कामरूपावचरयोश्चानिवृताव्याकृतयोरारूप्यावचारस्य च कुशलस्य ।

[१०९।२०]
आर्यमार्गेण कामरूपधातुवैराग्ये ।

[१०९।२१]
तस्य शेषिते ॥ २.७३ ॥

[१०९।२२]
शेषं कृतं शेषितम् ।

[१०९।२२-१०९।२३]
यत्र चित्ते लाभ्हो न व्याख्यातस्तत्र तस्यैव लाभो द्रष्टव्यो नान्यस्य ।

[१०९।२३]
अन्ये पुनरभेदेनाहुः ।

[१०९।२४-१०९।२५]
“क्लिष्टे चित्ते नवानां हि लाभः इत्युच्यते बुधैः ।
षण्णां तु कुशले चित्ते तस्यैवा व्याकृटे खलु ॥”

[१०९।२६]
तत्र सप्तानां कुशले चित्त इति वक्तव्यम् ।

[१०९।२६-११०।०२]
कामावचरस्य कुशलस्य सम्यग्दृष्ट्या कुशलमूलप्रतिसंधानात्कामरूपावचरयोरनिवृताव्याकृतयोर्वैराग्यतः रूपारूप्यावचरयोः कुशलयोस्ततस्त्यसमाधिलाभतः शैक्षाशैक्षस्य च नियामावक्रान्त्यर्हत्त्वयोः शेषमत एवव्याख्यानादवधार्यम् ।

[११०।०२]
संग्रहश्लोकः ।

[११०।०३-११०।०४]
“उपपत्तिसमापत्तिवैराग्यपरिहाणिषु ।
कुशलप्रतिसंधौ च चित्तलाभो ह्यतद्वतः” ॥

[११०।०४]
इति ।

[११०।०५]
॥समाप्तः प्रत्ययप्रसङ्गः ॥

=====================================================================

[११०।०६]
अभिधर्मकोशभाष्ये इन्द्रियनिर्द्देशो नाम

[११०।०७]
द्वितीयं कोशस्थानं

[११०।०८]
समाप्तमिति ।

=====================================================================

[११०।०९]
श्रीलामावाकस्य

=====================================================================

तृतीयं कोशस्थानम्

=====================================================================

[१११।०२]
ओं नमो दुद्धाय ।

[१११।०३]
इदमिदानीं वक्तव्यम् ।
कामरूपारूप्यनैयम्येन चित्तादीनां कृतो निर्देशः ।

[१११।०३-१११।०४]
तत्र कतमे ते कामरूपारूप्यधातव इत्युच्यते

[१११।०५]
नरकप्रेततिर्यञ्चो मनुष्याः षड्दिवौकसः ।

[१११।०६]
कामधातुः

[१११।०७]
चतस्रो गतयः ।

[१११।०७-१११।०९]
षट्च देवनिकायास्तद्यथा चातुर्महाराजकायिका स्त्रायस्त्रिंशा यामास्तुषिता निर्माणरतयः परनिर्मितवशवर्त्तिनश्चेत्येष कामधातुः सह भाजनलोकेन ।

[१११।०९]
स एष कति स्थानानीत्याह

[१११।१०]
स नरकद्वीपभेदेन विंशतिः ॥ ३.१ ॥

[१११।११]
स्थानानीति वाक्यशेषः संबध्यते ।
अष्टौ महानरकाः ।

[१११।११-१११।१२]
संजीवः कालसूत्रः संघातो रौरवो महारौरवस्तपनः प्रतापनोऽवीचिश्चेति ।

[१११।१२]
चत्वारो द्वीपाः ।

[१११।१२-१११।१३]
जम्बूद्वीपः पूर्वविदेहोऽवरगोदानीयः उत्तरकुरुश्च ।

[१११।१३-१११।१४]
षट्चानन्तरोक्ता देवनिकायाः तिर्यश्चः प्रेताश्च विंशतिः स्थानानि ।

[१११।१४-१११।१५]
कामधातुः परनिर्मितवशवर्तिभ्यो यावदवीचिः सभाजनग्रहणेन तु यावद्वायुमण्डलम् ।

[१११।१५]
एतस्माच्च कामधातोः

[१११।१६]
ऊर्ध्वं सप्तदशस्थानो रूपधातुः

[१११।१७]
कथमित्याह

[१११।१८]
पृथक्पृथक्

[१११।१९]
ध्यानं त्रिभूमिकं तत्र

[१११।२०]
प्रथमद्वितीयतृतीयध्यानानि प्रत्येकं त्रिभूमिकानि ।

[१११।२१]
चतुर्थं त्वष्टभूमिकम् ॥ ३.२ ॥

[१११।२२]
तत्र प्रथमध्यानं ब्रह्मकायिका ब्रह्मपुरोहिताः महाब्रह्माणः ।

[१११।२२-१११।२३]
द्वितीयं परीत्ताभा अप्रमाणाभा आभास्वराः ।

[१११।२३-१११।२४]
तृतीयं परीत्तशुभा अप्रमाणशुभाः शुभकृत्स्नाः ।

[१११।२४-१११।२५]
चतुर्थमनभ्रकाः पुण्यप्रसवाः बृहत्फला अबृहा अतपाः सुदृशाः सुदर्शना अकनिष्ठा इत्येतानि सप्तदश स्थानानि रूपधातुः ।

[१११।२५-१११।२६]
सह तन्निवासिभिः सत्त्वैः षोडशेति काश्मीराः ।

[१११।२६-१११।२७]
ब्रह्मपुरोहितेष्वेव किल स्थानमुत्कृष्टतरं महाब्रह्मणः परिगण इवाभिनिर्वृत्तमेकनायकं नतु भूम्यन्तरमिति ।

[११२।०१]
आरूप्यधातुरस्थानः

[११२।०२]
नह्यरूपिणां धर्मानां स्थानमस्ति ।

[११२।०२-११२।०३]
अतीतानागताविज्ञप्त्यरूपिणो हि धर्मा आदेशस्था इति नियमः ।

[११२।०३]
स तु

[११२।०४]
उपपत्त्या चतुर्विधः ।

[११२।०५]
उपपत्तिभेदेन चतुर्विध आरूप्यधातुः ।

[११२।०५-११२।०६]
यदुत आकाशानन्त्यायतनं विज्ञानानन्त्यायतनमाकिञ्चन्यायतनं नैवराञ्ज्ञानासंज्ञायतनमिति ।

[११२।०६]
नत्वेषां देशकृतमौत्तराधर्य भिद्यते ।

[११२।०७]
यत्रैव हि देशे तत्स्मापत्तिलाभिनश्च्यवन्ते तत्रैवोपपद्यन्ते इति ।

[११२।०७-११२।०८]
पुनश्च तस्माच्च्यवमानानां तत्रैवान्तराभवोऽभिनिर्वर्त्तते ।

[११२।०९-११२।१०]
यथा रूपिणां सत्त्वानां रूपं निश्रित्य प्रवर्त्तते चित्तसंततिरेवमारूप्येषु किं निश्रित्य प्रव्र्त्तते ।

[११२।११]
निकायं जीवितं चात्र निश्रिता चित्तसन्ततिः ॥ ३.३ ॥

[११२।१२]
निकायसभागं जीवितेन्द्रियं च निश्रित्येत्याभिधार्मिकाः ।

[११२।१३]
रुपिणामपि तर्हि सत्त्वानां किमर्थ न तदेव द्वयं निश्रित्य प्रवर्त्तते चित्तसन्ततिः ।

[११२।१४]
दुर्बलत्वात् ।
तस्याः केन बलवत्त्वम् ।
समापत्तिविशेषजत्वात् ।

[११२।१४-११२।१५]
सा हि समापत्तिर्विभूतरूपसंज्ञा ।

[११२।१५]
तत एव तर्हि बलवत्त्वात्प्रवर्त्तिष्यते किं पुनर्निश्रयेण ।

[११२।१५-११२।१६]
इदं चापि वक्तव्यम् ।

[११२।१६-११२।१७]
यथा रूपिणां सत्त्वानां रूपं निश्रित्य प्रवर्त्तते निकायसभागो जीवितेन्द्रियं च एवमरूपिणां सत्त्वानां किं निश्रित्य प्रवर्त्तते ।

[११२।१७]
तदेव द्वयमन्योऽन्यम् ।

[११२।१८]
रूपिणामपि तर्हि किमर्थं न तदेव द्वयमन्योन्यम् ।
दुर्बलत्वात्तयोः ।

[११२।१८-११२।१९]
तत्रेदानीं केन बलवत्त्वाम् ।

[११२।१९]
समापत्तिविशेषजत्वात् ।

[११२।१९-११२।२०]
तदेतच्चित्तसन्ततौ समानं चित्तचैत्तेषु वा ।

[११२।२०-११२।२१]
तस्मान्नास्त्यरूपिणां सत्त्वानां चित्तसन्ततेरन्योन्यं निश्रय इति सौत्रान्तिकाः ।

[११२।२१-११२।२३]
अपि तु यस्याश्चित्तसन्ततेराक्षेपहेतुरवीततृष्णो रूपे तस्याः सह रूपेण संभवाद्रूपं निश्रित्य प्रवृत्तिर्यस्यास्तु हेतुर्वीततृष्णो रूपे तस्या अनपेक्ष्य रूपं प्रवृत्तिः ।

[११२।२३]
हेतोस्तद्विमुखत्वादिति ।

[११२।२४]
अथ कस्मादेते कामरूपारूप्यधातव इत्युच्यन्ते ।
स्वलक्षणधारणाद्धातुः ।

[११२।२५-११२।२६]
कामप्रतिसंयुक्तोधातुः कामधातुः रूपप्रतिसंयुक्तो धातू रूपधातुर्मध्यपदलोपाद्वज्रबालकवत्मरिचपानकवच्च ।

[११२।२६]
नात्र रूपमस्तित्यरूपः ।

[११२।२७]
अरूपस्य भाव आरुप्यम् ।
रूपणीयो वा रूप्यः ।

[११२।२७-११२।२८]
न रूप्योऽरूप्यस्तद्भाव आरूप्यम् ।

[११२।२८]
तत्प्रतिसंयुक्तो धातुरारूप्यधातुः ।

[११२।२८-११३।०१]
कामानां धातुः कामधातुः कामान् यो दधाति ।

[११३।०१]
एवं रूपारूप्यधातू वेदितव्यौ ।
कोऽयं कामो नाम ।

[११३।०१-११३।०२]
समासातः कवडीकाराहार मैथुनोपसंहितो रागः ।

[११३।०३-११३।०४]
“न ते कामा यानि चित्राणि लोके संकल्परागः पुरुषस्य कामः ।
तिष्ठन्ति चित्राणि तथैव लोके अठात्र धीरा विनयन्ति कामम्” ॥
इति

[११३।०५]
गाथाभिधानान् ।
अजीवक आर्यशारिपुत्रं प्रत्याह

[११३।०६-११३।०७]
“न ते कामा यानि चित्राणि लोके संकल्परागं वदसीह कामम् ।
भिक्षुर्भविष्यत्यपि कामभोगी संकल्पयन् सोऽकुशलान् वितर्कान्” ।

[११३।०८]
आर्यशारिपुत्र आह

[११३।०९-११३।१०]
ते चेत्कामा यानि चित्राणि लोके संकल्परागो यदि ते न कामः ।
शास्ताऽपि ते भविता कामभोगी दृष्ट्वैव रूपाणि मनोरमाणि”॥

[११३।११-११३।१२]
किं पुनर्ये केचन धर्माः कामरूपारुप्यधातुषु समुदाचरन्ति सर्वे ते कामरूपारूप्यप्रतिसंयुक्ताः ।

[११३।१२]
नेत्याह ।
किं तर्हि ।
येषु कामरूपारुप्यरागा अनुशेरते ।

[११३।१३]
के पुनरमी कामरूपारूप्यरागाः ।

[११३।१३-११३।१४]
ये कामरूपारूप्यधातुष्वनुशेरते ।

[११३।१४]
इदमिदानीं तदश्ववन्धीयम् ।
कस्यायमश्वबन्धो यस्यायमश्वः ।

[११३।१४-११३।१५]
कस्यायमश्वः ।

[११३।१५]
यस्यायमश्वबन्धः ।
इत्युभयमपि न ज्ञायते ।
नेदमश्वबन्धीयम् ।

[११३।१५-११३।१६]
कृतनिर्देशानि हि स्थानानि कामधातौ ।

[११३।१६]
तेष्ववीतरागस्य यो रागः स कामरागः ।

[११३।१७]
यत्रानुशेते सोऽपि धर्मः कामप्रतिसंयुक्तः ।

[११३।१७-११३।१८]
एवं रूपारूप्यरागावधोवीतरागस्य यथायोगं वेदितव्यौ ।

[११३।१८]
असमाहितभूमिको वा रागः कामरागः ।

[११३।१८-११३।१९]
ध्यानारूप्येषु रागो रूपारूप्यरागः ।

[११३।१९]
निर्माणचित्ते कथं कामरागः ।

[११३।१९-११३।२०]
श्रुत्वा परिहाय च तदास्वादनात् ।

[११३।२०]
निर्माणवशेन वा निर्मायक चित्तोऽपि रागः ।
गन्धरसनिर्माणाद्वा ।

[११३।२१]
तस्य कामवचरत्वम् ।
रूपावचरेण तयोरनिर्माणात् ।
किं पुनरेकमेव त्रैधातुकम् ।

[११३।२२]
त्रैधातुकानामन्तो नास्ति ।
यावदाकाशं तावन्तो धातवः ।

[११३।२२-११३।२३]
अथ एव च नास्त्यपूर्वसत्त्वप्रादुर्भावः ।

[११३।२३-११३।२४]
प्रतिबुद्धोत्पादं चासंख्येयसत्त्वपरिनिर्वाणेऽपि नास्ति सत्त्वानां परिक्षय आकाशवत् ।

[११३।२५]
कथमवस्थानं लोकधतूनाम् ।

[११३।२५-११३।२७]
तिर्यक्सूत्र उक्तं तद्यथा “ईषाधारे देवे वर्षति नास्ति वीचिर्वा अन्तरिका व अन्तरीक्षाद्वारिधाराणां प्रपतन्तीनाम् ।

[११३।२७-११३।२८]
एवं पूर्वस्यां दिशि नास्ति वीचिर्वा अन्तरिका वा लोकधातूनां संवर्त्तमानानां विवर्त्तमानां च ।

[११३।२८-११३।२९]
यथा पूर्वस्यां दिशि एवं दक्षिणास्यां पश्चिमायामुत्तरस्यामि”ति ।

[११३।२९]
नतूक्तमूर्ध्वमधश्चेति ।

[११४।०१]
ऊर्ध्वमप्यध्होऽपीत्यपरे ।
निकायान्तरपाठाद् ।
अकनिष्ठादूर्ध्वं पुनः कामधातुः ।

[११४।०२]
कामधातोश्चाधः पुनरकनिष्ठाः ।
यश्चैकस्मात्कामधातोर्वीतरागः स सर्वेभ्यः ।

[११४।०३]
एवं रूपारूप्येभ्यः ।

[११४।०३-११४।०४]
यश्च प्रथमध्यानसंनिश्रयाद्धि उत्पादयति स यत्र लोकधातौ जात उत्पादयति तत्रत्यमेव ब्रह्मलोकमुपागच्छति नान्यम् ।

[११४।०४-११४।०५]
य एते त्रयो धातव उक्ताः ।

[११४।०६]
नरकादिस्वनामोक्ता गतयः पञ्च तेषु

[११४।०७]
नरकास्तिर्यञ्चः प्रेता देवा मनुष्या इति ।

[११४।०७-११४।०८]
स्वैरेव नामभिस्तेषु पञ्च गतयः प्रोक्ताः ।

[११४।०८]
कामधातो चतस्रो गतयः पञ्चम्याश्च प्रदेशः ।

[११४।०८-११४।०९]
रूपारूप्यधात्वोरेकस्या देवगतेः प्रदेशः ।

[११४।०९]
किं पुनर्गतिनिर्मुक्ताः सन्ति धातवो यत धातुष्वित्युच्यन्ते ।

[११४।१०]
सन्ति कुशलक्लिष्टभाजनान्तराभवस्वभावा अपि धातवः ।
यास्तु पञ्च गतयः ।

[११४।११]
ताः ।

[११४।१२]
अक्लिष्टाव्याकृता एव सत्त्वाख्या नान्तराभवः ॥ ३.४ ॥

[११४।१३]
अनिवृताव्याकृता एव गतयः ।
अन्यथा हि गतिसंभेदः स्यात् ।

[११४।१३-११४।१४]
सत्त्वाख्या एव च नचान्तराभवस्वभावाः ।

[११४।१४-११४।१५]
प्रज्ञ्यप्तिपूक्तम् “चतसृभिर्योनिभिः पञ्च गतयः संगृहीता नतु पञ्चभिर्गतिभिश्चतस्रो योनयः ।

[११४।१५]
किमसंबृहीतम् ।

[११४।१६]
अन्तराभव” इति ।
धर्मस्कन्धेऽपि चोक्तम् “चक्षुर्धातुः कतमः ।

[११४।१६-११४।१८]
चत्वारि महाभूतान्युपादाय यो रूपप्रसादश्चक्षुश्चक्षुरिन्द्रियं चक्षुरायतनं चक्षुर्धातुनरिकस्तैर्यग्योनिकं पैतृविषयिको देव्यो मानुष्यको भावनामयोऽन्तराभविकश्चे”ति ।

[११४।१८-११४।१९]
सूत्रेऽपि च बहिष्कृतोऽन्तराभवो गतिभ्यः ।

[११४।१९]
कस्मिन् सूत्रे ।

[११४।१९-११४।२०]
“सप्त भवा नरकभवस्तिर्यग्भवः प्रेतभवो देवभवो मनुष्यभवः कर्मभवोऽन्तराभव” इति ।

[११४।२०-११४।२१]
अत्र हि पञ्च गतयः सहेतुकाः सहागमनाश्चोक्ताः ।

[११४।२१]
अथ एव चानिवृताव्याकृताः सिध्यन्ति ।

[११४।२२]
तद्धेतोः कर्मभवस्य ताभ्यो बहिष्करणात् ।
काश्मीराश्च सूत्रं पठन्ति ।

[११४।२२-११४।२४]
स्थविरशारिपुत्रेणोक्तं “नारकाणामायुष्मन्नास्रवाणां संमुखीभावान्नरकवेदनीयानि कर्माणि करोत्युपचिनोति ।

[११४।२४-११४।२५]
तेषामायुष्मन् कायवाङ्मनोवङ्कानां कायवाङ्मनोदोषकषायाणा नरकेषु रूपं संज्ञा वेदना संस्कारो विज्ञानं विपाको विपच्यते ।

[११४।२६-२२४।२६]
निर्वृत्ते विपाके नारक इति संख्यां गच्छति ।

[११४।२६-११४।२७]
तत्रायुष्मन्नारको नोपलभ्यतेऽन्यत्र तेभ्यो धर्मेभ्य” इति ।

[११४।२७]
अतोऽप्यनिवृताव्याकृता एव गतयः ।

[११४।२७-११५।०१]
प्रकरणाग्रन्थस्तर्हि परिहार्यो “गतिषु सर्वेऽनुशया अनुशेरत” इति ।

[११५।०१-११५।०२]
प्रतिसंधिचित्तानि हि गतीनां पञ्चप्रकाराणि सन्त्यतः सप्रवेशगतिग्रहणाददोष एव ।

[११५।०२-११५।०३]
ग्रामग्रहणे ग्रामोपचार ग्रहणवत् ।

[११५।०३]
कुशलक्लिष्टा अपीत्यपरे ।

[११५।०३-११५।०४]
यक्तूक्तम् “कर्मभवस्य ताभ्यो बहिष्करणा”दिति ।

[११५।०४]
नावश्यं पृथग्वचनाद्बहिष्कृतो भवति ।

[११५।०४-११५।०५]
तद्यथा पञ्चसु कषायेषु क्लेशदृष्टिकषायौ पृथगुक्तौ ।

[११५।०५]
न च दृष्टयो न क्लेशाः ।

[११५।०५-११५।०६]
एवं कर्मभवोऽपि गतिश्च स्यात् ।

[११५।०६]
पृथक्चास्य वचनं स्यात्गतिहेतुज्ञापनाऋथम् ।

[११५।०७]
अन्तराभवेऽप्येष प्रसङ्गः ।
नायोगात् ।
गच्छन्ति तामिति गतिः ।

[११५।०७-११५।०८]
नचान्तराभवो गन्तव्यश्च्युतिदेश एवोत्पादनात् ।

[११५।०८]
आरूप्या अपि गतिर्न भविष्यन्ति ।

[११५।०९-०१५।०९]
च्युतिदेश एवोत्पादात् ।

[११५।०९-११५।१०]
एवं तर्ह्यन्तराभवत्वादेवान्तराभवो न गतिर्गत्यन्तरालत्वात् ।

[११५।१०]
यदि हि गतिः स्यादन्तराभव इत्येव न स्यात् ।

[११५।१०-११५।११]
यतर्हि स्थविरशारिपुत्रेणोक्तं “निर्वृत्ते विपाके नारक इति संख्यां गच्छती”ति ।

[११५।११-११५।१२]
निर्वृत्ते वीपाक इत्युक्तः नतु विपाक एवेति ।

[११५।१२-११५।१३]
यत्तर्ह्यक्तं “तत्रायुष्मन्नारको नोपलभ्यतेऽन्यत्र तेभ्यो धर्मेभ्य” इति ।

[११५।१३-११५।१४]
गतिगामिनः पुद्गलद्रव्यस्य प्रतिषेधं करोति नान्यत्र स्कन्धेभ्य उपलभ्यते नारक इति न तु स्कन्धान्तरप्रतिषेधम् ।

[११५।१४-११५।१५]
अव्याकृता एव तु गतयो वर्ण्यन्ते वैभाषिकैः ।

[११५।१५]
ताश्च विपाकस्वभावा एवेत्येके ।

[११५।१५-११५।१६]
औपचयिकस्वभावा अपीत्यपरे ।

[११५।१७]
अत्रैव पञ्चगतिके धातुत्रये यथाक्रमं वेदितव्याः

[११५।१८]
नानात्वकायसंज्ञाश्च नानाकायैकसंज्ञिनः ।

[११५।१९]
विपर्ययाच्चैककायसंज्ञाश्चारूपिणस्रयः ॥ ३.५ ॥

[११५।२०]
विज्ञानस्थितयः सप्त

[११५।२१-११५।२२]
सूत्रे उक्तः “रुपिणः सन्ति सत्त्वा नानात्वकाया नानात्वसंज्ञिनस्तद्यथामनुष्यास्तदेकत्याश्च देवाः ।

[११५।२२]
इयं प्रथमा विज्ञानस्थितिः ।
कतमे पुनस्ते तदेकत्या देवाः ।

[११५।२३]
कामावचराः प्रथमघ्यानभूमिकाश्च प्रथमाभिनिर्वृत्तवर्ज्याः” ।

[११५।२३-११५।२४]
नानात्वेन काय एषामिति नानात्वकायाः ।

[११५।२४]
अनेकवर्णलिङ्गसंस्थानत्वात् ।

[११५।२४-११५।२५]
नानात्वेन संज्ञा नानात्वसंज्ञा ।

[११५।२५-११५।२४]
सैषामस्तीति नानात्वसंज्ञिनः ।

[११५।२५]
सुखदुःखादुःखासुखसंज्ञित्वात् ।

[११५।२५-११५।२७]
रूपिणः सन्ति नानात्वकाया एकत्वसंज्ञिनस्तद्यथा देवा ब्रह्मकायिका ये तत्प्रथमाभिनिर्वृत्ताः ।

[११५।२७]
इयं द्वितीया विज्ञानस्थितिः ।

[११५।२७-११५।२८]
ते हि प्रथमाभिनिर्वृत्ताः सर्व एकैकसंज्ञिनो भवन्ति अनेन वयं ब्रह्मणा सृष्टा इति ।

[११५।२८-११५।२९]
ब्रह्मणोऽप्येवं भवति मयैते सृष्टा इत्यभिन्नकारसंज्ञानादेकत्वसंज्ञिनः ।

[११५।२९-११५।३१]
अन्यथैव तु महाब्रह्मण आरोहपरिणाह आकृतिविग्रहो वाग्भाषा चीवरधारणं च अन्यथा तत्पर्षद इति नानात्वकायाः ।

[११५।३१-११६।०२]
यदिदमुक्तं सूत्रे “तेषामेवं भवति इमं वयं सत्त्वमद्राक्ष्म दीर्घायुषं दीर्घमध्वानं तिष्ठन्तं यावदहो वतान्येऽपि सत्त्वा इहोपपद्येरन्मम सभामतायामि”ति ।

[११६।०२]
अस्य च सत्त्वस्यैवञ्चेतसः प्रणिधिर्वयं चेहोपपन्ना इति ।

[११६।०२-११६।०३]
कथं तमद्राक्षुः ।

[११६।०३]
आभास्वरस्था इत्येके ।

[११६।०३-११६।०५]
ततो हि ते प्रच्युताः कथमिदानीमलब्धायां द्वितीयध्यानसमापत्तौ तद्भूमिकं पूर्वेनिवासमस्मार्षुः लब्धायां वा कथं महाब्रह्मालम्बनां शीलव्रतपरामर्शदृष्टिं निविष्टाः ।

[११६।०५]
अन्तराभवस्था अद्राक्षुरित्यपरे ।

[११६।०६]
तत्रापि न दीर्घमध्वानमवस्थातुं संभवः प्रतिबन्धाभावादिति ।

[११६।०६-११६।०७]
कथं तेषामेवं भवति स्म “इमं वयं सत्त्वमद्राक्ष्म दीर्घायुषं दीर्घमध्वानं तिष्ठन्तमि”ति ।

[११६।०८-११६।०९]
तस्मात्तत्रस्था एव ते तस्य पूर्ववृत्तान्तं समनुस्मरन्त एव दीर्घमध्वानं तिष्ठन्तं दृष्टवन्तो दृष्ट्वा च पश्चादद्राक्ष्मेत्येषां बभूव ।

[११६।०९-११६।१०]
रुपिणः सन्ति सत्त्वा एकत्वकाया नानात्वसंज्ञिनस्तद्यथा देवा आभास्वराः ।

[११६।१०]
इयं तृतीया विज्ञानस्थितिः ।

[११६।१०-११६।११]
अत्र पुनः पर्यन्तग्रहणात्सकलद्वितीयध्यानग्रहणं वेदितव्यम् ।

[११६।११-११६।१२]
अन्यथा हि परीत्ताभा अप्रमाणाभाश्च कस्यां विज्ञानस्थितौ व्यवस्थाप्येरन् ।

[११६।१२-११६।१३]
तत्राभिन्नवर्णलिङ्गसंस्थानत्वादेकत्वकायाः ।

[११६।१३]
सुखसंज्ञित्वाददुःखासुखसंज्ञित्वाच्च नानात्वसंज्ञिनः ।

[११६।१४-११६।१५]
ते किल मौल्यां भूमौ सौमनस्येन्द्रियपरिखिन्नाः सामन्तकादुपेक्षेन्द्रियं संमुखीभवन्ति ।

[११६।१५-११६।१६]
सामन्तके चोपेक्षेन्द्रियपरिखिन्नाः पुनमौल्या भुमेः सौमनस्येन्द्रियं संमुखीकुर्वन्ति ।

[११६।१६-११६।१७]
यथा कामरतिपरिखिन्ना ईश्वरा धर्मरतिं प्रत्यनुभवन्ति धर्मरतिपरिखिन्नाः कामरतिमिति ।

[११६।१७]
ननु च शुभकृत्स्नेष्वप्येष प्रस्ङ्गः ।

[११६।१७-११६।१८]
न तेषां तेन सुखेनास्ति परिखेदः ।

[११६।१८]
किं कारणम् ।

[११६।१८-११६।१९]
शान्तं हि तत्सुखमशान्तं च सौमनस्यं चेतस उत्प्लावकत्वादिति सौत्रान्तिका व्याचक्षते ।

[११६।१९-११६।२०]
सूत्र उक्तं “यथा ते नानात्वसंज्ञिनः ।

[११६।२०-११६।२२]
तत्र ये सत्त्वा आभास्वरे देवनिकायेऽचिरोपपन्ना भवन्ति नैव संवर्त्तनीकुशला न विवर्त्तनीकुशला अस्य लोकस्य ते तामर्चिषं दृष्ट्वा भीताः सन्त उद्विजन्ते संवेगमापद्यन्ते ।

[११६।२२]
सहैवैषाऽर्चिः शून्यं ब्राह्मं विमानं दग्ध्वाऽर्वागागमिष्यतीति ।

[११६।२३-११६।२४]
तत्र ये सत्त्वा आभास्वरे देवनिकाये चिरोपपन्नाः संवर्त्तनीकुशला विवर्त्तनीकुशलाश्चास्य लोकस्य ते तान् सत्त्वान् भीतानाश्वासयन्ति ।

[११६।२४-११६।२५]
मा भैष्ट माऋषाः मा भैष्ट मार्षाः ।

[११६।२५]
पूर्वमप्येषाऽर्चिः शून्यं ब्राह्मं विमानं दग्ध्वाऽत्रैवान्तर्हिते”ति ।

[११६।२६-११६।२७]
अतोऽर्चिष आगमव्यपगमसंज्ञित्वात्भीता भीतसंज्ञित्वाच्च ते नानात्वसंज्ञिनो न सुखादुःखासुखसंज्ञित्वादिति ।

[११६।२७-११६।२८]
रूपिणः सन्ति सत्त्वा एकत्वकाया एकत्वसंज्ञिनस्तद्यथा देवाः शुभकृत्स्नाः ।

[११६।२८]
इयं चतुर्थी विज्ञानस्थितिः ।

[११६।२८-११७।०१]
तत्राभिन्नवर्णसंस्थानलिङ्गत्वादेकत्वकायाः ।

[११७।०१]
एकत्वसंज्ञिनः सुखसंज्ञित्वात् ।

[११७।०१-११७।०२]
तत्र प्रथमे ध्याने क्लिष्टया संज्ञया एकत्वसंज्ञिनः ।

[११७।०२-११७।०३]
द्वितीये कुशलया संज्ञया नानात्वसंज्ञिनस्तृतीये विपाकजया संज्ञयाएकत्वसंज्ञिनः ।

[११७।०३-११७।०४]
आरुप्यास्त्रयो यथासूत्रमित्येताः सप्त विज्ञानस्थितयः ।

[११७।०४]
काऽत्र विज्ञानस्थितिः ।

[११७।०४-११७।०५]
तत्प्रतिसंयुक्ताः पञ्च स्कन्धाश्चत्वारश्च यथायोगम् ।

[११७।०५]
शेषं कस्मान्ना विज्ञानस्थितिः ।

प्[११७०५]
यस्मात्

[११७।०६]
शेषं तत्परिभेदवत् ।

[११७।०७]
किं पुनः शेषम् ।
दुर्गतयश्चतुर्थ ध्यानं भवग्रं च ।

[११७।०७-११७।०८]
अत्र हि विज्ञानपरिभेदाः सन्त्यत एव न विज्ञानस्थितिः ।

[११७।०८]
कः पुनः परिभेदः येन विज्ञानं परिभिद्यते

[११७।०८-११७।०९]
तत्रापायेषु दुःखा वेदना परिभेद उपधातिदत्वात् ।

[११७।०९]
चतुतें ध्याने आसंज्ञिकमसंज्ञिसमापत्तिश्च ।

[११७।१०]
भवाग्रे निरोधसमापत्तिश्चित्तसन्ततिच्छेदात् ।
पुनराह ।

[११७।१०-११७।११]
यत्रेहस्थानां गन्तुकामता तत्रस्थानां चाव्युच्चलितुकामताऽसौ विज्ञानस्थितिरुक्ता ।

[११७।११-११७।१२]
अपायेषु चोभयं नास्हि ।

[११७।१२-११७।१३]
चतुर्थे ध्याने सत्त्वा उच्चलितमानसाः पृथग्जना आसंज्ञिकं प्रवेष्टुकामा आर्याः शुद्धावासान् भवाग्रानपटुप्रचारत्वान्न विज्ञानस्थितिरिति ।

[११७।१४]
एताश्च सप्त विज्ञानस्थितयो यथोक्ताः ।

[११७।१५]
भवाग्रासंज्ञिसत्त्वाश्च सत्त्वावासा नव स्मृताः ॥ ३.६ ॥

[११७।१६]
एषु हि सत्त्वा आवसन्ति स्वेच्छया ।

[११७।१७]
अनिच्छावसनान्नान्ये

[११७।१८]
के पुनरन्ये ।
अपायाः ।
तेषु हि सत्त्वा अकामकाः कर्मराक्षसैरावास्यन्ते ।

[११७।१९]
नत्विच्छया वसन्ति ।
अतस्तेन सत्त्वावासा बन्धनस्थानवत् ।

[११७।१९-११७।२०]
अन्यत्र सूत्रे सप्त विज्ञानस्थितय उक्ताः अन्यत्र

[११७।२१]
चतस्रः स्थितयः पुनः ।

[११७।२२]
कतमाश्चतस्रः ।
रूपोपगा विज्ञान स्थितिर्वेदनोपगा संज्ञोपगा संस्कारोपगा इति ।

[११७।२३]
तासां कः स्वभावः ।
ता हि यथाक्रमम् ।

[११७।२४]
चत्वारः सास्रवाः स्कन्धाः

[११७।२५]
ते पुनः

[११७।२६]
स्वभूमावेव

[११७।२७]
नान्यत्र भूमौ ।
किं कारणम् ।
प्रतिष्टा हि स्थितिः ।

[११७।२७-११७।२८]
न च विसभागभूमिकेषु स्कन्हेषु विज्ञानं तृष्णावशात्प्रतितिष्ठतीति ।

[११७।२८-११७।२९]
कस्मान्न विज्ञानं विज्ञानस्थितिरुच्यते यथा सप्तसु विज्ञानस्थितिषु पञ्च स्कन्धा इति ।

[११७।२९]
स्थातुः परिहारेण स्थितिविधानात् ।

[११८।०१]
नहि स्थातैव स्थितिरुच्यते ।

[११८।०१-१२८।०१]
यथा न राजैव राजासनमिति ।

[११८।०१-११८।०२]
यांश्च धर्मानभिरुह्य विज्ञानं वाहयति नौनाविकन्यायेन ते धर्मा विज्ञानस्थितय उक्ताः ।

[११८।०३]
नतु विज्ञानं विज्ञानमेवारुह्य वाहयत्यतो नोक्तमिति वैभाषिकाः ।

[११८।०३-११८।०४]
यत्तर्हि सूत्र उक्तं “विज्ञाने आहारे अस्ति नन्दी अस्ति राग इति ।

[११८।०४-११८।०५]
यत्रास्ति नन्दी अस्ति रागः प्रतिष्ठितं तत्र विज्ञानमधिरूढमि”ति ।

[११८।०५]
तत्कथम् ।

[११८।०५-११८।०६]
“सप्त च विज्ञानस्थितयः पञ्चस्कन्धसंगृहीता” इति तत्कथम् ।

[११८।०६-११८।०७]
एवं तर्ह्यभेदेनोपपत्त्यायतनसंगृहीतेषु स्कन्धेषु साभिरामायां विज्ञानप्रवृत्तौ विज्ञानं विज्ञानस्थितिः ।

[११८।०७-११८।०८]
प्रत्येकं तु यथा रूपादयो विज्ञानस्य संक्लेशाय भवन्ति ।

[११८।०८]
तस्माच्चतसृषु विज्ञानस्थितिषु

[११८।०९]
केवलम् ॥ ३.७ ॥

[११८।१०]
विज्ञानं न स्थितिः प्रोक्तं

[११८।११]
अपि च क्षेत्रभावेन भगवता चतस्रो विज्ञानस्थितयो देशिताः ।

[११८।११-११८।१३]
वीजभावेन च सोपादानं विज्ञानं कृत्स्नमेवेति न पुनर्बीजं बीजस्य क्षेत्रभावेन व्यवस्थापयांबभूवेत्यभिप्रायं परिकलपयामास ।

[११८।१३-११८।१४]
ये धर्माः सहवर्त्तिनो विज्ञानस्य तेऽस्य क्षेत्रभावेन साधीयांसो भवन्तीति त एवास्य स्थितय उक्ताः ।

[११८।१५-११८।१६]
अथ कथं सप्तभिर्विज्ञानस्थितिभिश्चतस्रो विज्ञानस्थितयः संगृहीताश्चातसृभिर्वा सप्त ।

[११८।१६]
नैव हि सप्तभिश्चतस्रो नापि चतसृभिः सप्त ।

[११८।१७]
चतुष्कोटि तु संग्रहे ।

[११८।१८]
संग्रहे विचार्यमाणे चतुष्कोटिकं वेदितव्यम् ।

[११८।१८-११८।१९]
स्यात्सप्तभिः संगृहीतं न चतसृभिरित्येवमादि ।

[११८।१९]
प्रथमाः कोटिः सप्तसु यद्धिज्ञानम् ।

[११८।१९-११८।२०]
द्वितीया अपायेषु चतुर्थे ध्याने भवाग्रे च विज्ञानवर्ज्याः स्कन्धाः ।

[११८।२०-११८।२१]
तृतीया सप्तसु चत्वारः स्कन्धाश्चतुर्थ्येतानाकारान् स्थापयित्वा ।

[११८।२२]
यच्चैतत्गत्यादिभेदभिन्नं त्रैधातुकमुक्तं वेदितव्याः ।

[११८।२३]
चतस्रो योनयस्तत्र सत्त्वानामण्डजादयः ॥ ३.८ ॥

[११८।२४]
अण्डजा योनिर्जरायुजा संस्वेदजा उपपादुका योनिः ।
योनिर्नाम जातिः ।

[११८।२५]
युवान्त्यस्यां सत्त्वा मिश्रीभवन्ति प्रसवसाम्यादिति योनिः ।
अण्डजा योनिः कतमा ।

[११८।२६]
ये सत्त्वा अण्डेभ्यो जायन्ते ।
तद्यथा हंसक्रोञ्चचक्रवाकमयूरशूकशारिकादयः ।

[११८।२७]
जरायुजा योइः कतमा ।
ये सत्त्वा जरायोर्जायन्ते ।

[११८।२७-११८।२८]
तद्यथा हस्त्यश्वगोमहिषखरवराहादयः ।

[११८।२८]
संस्वेदजा योनिः कतमा ।

[११८।२८-११८।२९]
ये सत्त्वा भूसंस्वेदाज्जायन्ते ।

[११८।२९]
तद्यथा कृमिकीटपतङ्गमशकादयः ।
उपपादुका योनिः कतमा ।

[११९।०१]
ये सत्त्वा अविकला अहीनेन्द्रियाः सर्वाङ्गप्रत्यङ्गोपेताः सकृदुपजायन्ते ।

[११९।०१-११९।०२]
अत एव उपपदने (रेअद्: उपपादने) साधुकारित्वादुपपादुका इत्युच्यन्ते ।

[११९।०२]
तद्यथा देवनारकान्तराभविकादयः ।

[११९।०३]
अथ कस्यां गतौ कति योनयः संविद्यन्त इत्याह

[११९।०४]
चतुर्धा नर तिर्यञ्चः

[११९।०५]
मनुष्याश्चतुर्विधाः ।

[११९।०५-११९।०७]
अण्डजास्तावद्यथा क्रोञ्चीनिर्यातौ शैलोपशैलौ स्थविरौ मृगारमातुश्च द्वात्रिंशत्पुत्राः पञ्चालराजस्य च पञ्च पुत्रशतानि ।

[११९।०७]
जरायुजा यथेदानीम् ।

[११९।०७-११९।०८]
संस्वेदजास्तद्यथा मान्धातुचारुश्पचारूपचारुकपोतमालिन्याम्रपाल्यादयः ।

[११९।०८]
उपपादुकाः पुनः प्राथमकल्पिकाः ।

[११९।०८-११९।०९]
एवं तिर्यञ्चोऽपि चतुर्विधाः ।

[११९।०९]
त्रिविधा दृश्यन्त एव ।
उपपादुकास्तु नागसुपर्णि प्रभृतयः ।

[११९।१०]
नारका उपपादुकाः ।

[११९।११]
अन्तराभवदेवाश्च

[११९।१२]
सर्वे नारका अन्तराभविकाः देवाश्चोपपादुका एव ।

[११९।१३]
प्रेता अपि जरायुजाः ॥ ३.९ ॥

[११९।१४]
अपिशब्दादप्युपपादुका इति ।
आयुष्मते महामौद्गल्यायनाय प्रेती निवेदयते

[११९।१५]
“पञ्च पुत्रानहं रात्रौ दिवा पञ तथा परान् ।

[११९।१६]
भक्षयामि जनित्वा तान्नास्ति तृप्तिस्तथापि मे ॥”

[११९।१७]
कतमा योनिः सर्वसाध्वी ।
उपपादुका ।

[११९।१७-११९।१८]
अथ किमर्थं चरमभविको बोधिसत्त्वः प्राप्तोपपत्तिवशित्वेऽपि जरायुर्जां योर्नि भजते ।

[११९।१८-११९।१९]
एवं हि क्रियमाणे महान्तमर्थं पश्यति ।

[११९।१९-११९।२१]
ज्ञातिसंबन्धेन महतः शाक्यवंशस्य धर्मेऽवतरणार्थं चक्रवर्त्तिवंश्योऽयमिति चान्येषां बहुमानादरावर्जनार्थं मनुष्यभूता अपि चैनां सिद्धिं गच्छन्तीति विनेयाना मुत्साहार्थम् ।

[११९।२१-११९।२३]
इतरथा ह्यप्रज्ञायमानकुलगोत्रः कोऽप्ययं मायापुरुष इत्येवं परिकल्पयेयुर्देवः पिशाच इति वा यथाऽन्यतीर्थ्या अपभाषन्ते कल्पशतस्यात्ययादेवंविधो मायावी लोके प्रादुर्भूय मायया लोकं भक्षयतीति ।

[११९।२४]
अपरे त्वाहुः ।

[११९।२४-११९।२६]
शरीरधातूनामवस्थापनार्थं येषुमनुष्या अन्ये च प्रजां विज्ञाय सहस्रशः स्वर्गं च प्राप्ता अपवर्गं चेति उपपादुकानां हि सत्त्वानां बाह्यबीजाभावान्मृतानां कायो नावतिष्ठते निशान्त इव तैलप्रद्योतोऽन्तर्धीयते ।

[११९।२६-११९।२७]
आधिष्ठानिकीमृद्धिं भगवत इच्छतां न युक्त एक्ष परिहारः ।

[११९।२७]
प्रश्नात्प्रश्नान्तरमुपजायते ।

[११९।२७-१२०।०२]
यद्यप्युपपादुकानां कायनिधनं न प्रज्ञयते कथमुक्तं सूत्रे “उपपादुकः सुपर्णी उपपादुकं नागमुद्धरति भक्षार्थमि”ति ।

[१२०।०२]
नोक्तं भक्षयतीत्यपि तूद्धरति भक्षार्थमज्ञत्वादित्यदोषः ।

[१२०।०२-१२०।०३]
भक्षयति वा यावन्न मृतो भवति न पोउन्र्मृतस्यास्य तृष्यतीति ।

[१२०।०४]
कतमा योनिः सर्ववह्वी ।
उपपादुकैव ।

[१२०।०४-१२०।०५]
सा हि द्विगती तिसृणां च प्रदेशः सर्वे चान्तराभाविका इति ।

[१२०।०६]
कोऽयमस्तराभावो नाम ।

[१२०।०७]
मृत्यूपपत्तिभवयोरन्तरा भवतीह वः ।

[१२०।०८-१२०।०९]
मरणभवस्योपपत्तिभवस्य चान्तरा य आत्मभावोऽभिनिर्वर्त्तते देशान्तरोपपत्तिसम्प्राप्तये सोऽन्तराभव इत्युच्यते ।

[१२०।०९]
गत्यन्तरालत्वात् ।

[१२०।०९-१२०।१०]
कथमयं जातश्च नाम नचोपपन्नो भवति ।

[१२०।११]
गम्यदेशानुपेतत्वान्नोपपन्नोऽन्तराभवः ॥ ३.१० ॥

[१२०।१२]
उपपत्तिगतो ह्युपपन्न इत्युच्यते ।
पदेर्गत्यर्थत्वात् ।

[१२०।१२-१२०।१३]
नचायं गम्यदेशमुपगतोन्तराभवस्तस्मान्नोपपन्नः ।

[१२०।१३]
कः पुनरसौ देशो गन्तव्यः ।

[१२०।१३-१२०।१४]
यत्राक्षिप्तस्य वीपाकस्याभिव्यक्तिः समाप्तिश्च ।

[१२०।१४-१२०।१५]
विच्छिन्न एवोपपत्तिभवो मरणभवात्संभवतीति निकायान्तरीयाः ।

[१२०।१५]
तदेतन्नेष्यते ।
किं कारणम् ।
युक्तितश्च आगमतश्च ।

[१२०।१५-१२०।१६]
तत्र तावत्युक्तिं निश्रित्योच्यते ।

[१२०।१७]
व्रीहिसन्तानसाधर्म्वादविच्छिन्नभवोद्भवः ।

[१२०।१८-१२०।१९]
सन्तानवर्त्तिनां हि धर्माणामविच्छेदेन देशान्तरेषु प्रादुर्भावो दृष्टस्तद्यथा व्रीहिसन्तानस्य ।

[१२०।१९-१२०।९२०]
तस्मादस्यापि सत्त्वसन्तानस्याविच्छेदेन देशान्तरेषु प्रादुर्भावो भविष्णुः ।

[१२०।२०-१२०।२१]
विच्छिन्नोऽपि दृष्टः प्रादुर्भावस्तद्यथा आदर्शादिषु बिम्बात्प्रतिबिम्बस्य ।

[१२०।२१]
एवं मरणभवादुपपत्तिभवस्य स्यात् ।

[१२०।२२]
प्रतिबिम्बमसिद्धत्वादसाम्याच्छानिदर्शनम् ॥ ३.११ ॥

[१२०।२३]
प्रतिबिम्बं नामान्यदेवोत्पद्यते धर्माह्न्तरमित्यसिद्धमेतत् ।

[१२०।२३-१२०।२४]

सिद्धावपि च सत्यामसाम्यादनिदर्शनं भवति ।

[१२०।२४]
कथं तावदसिद्धम् ।

[१२०।२५]
सहैकत्र द्वयाभावात्

[१२०।२६]
तत्रैव हि देशे आदर्शरूपं दृश्यते प्रतिबिम्बं च ।

[१२०।२६-१२०।२७]
न चैकत्र देशे रूपद्वयस्यास्ति सहभाव आश्रयभूतभेदात् ।

[१२०।२७-१२०।३०]
तथा दिग्भेदव्यवस्थितेरेकस्मिन्वाप्यम्बुदेशे स्वाभिमुखदेशस्थानां रूपाणामन्योऽन्यं प्रतिबिम्बकमुपलभ्यते नत्वेकत्र रूपे द्वयोः पश्यतोः सहदर्शनं न भवतीति न तत्र रूपान्तरोपपत्तिर्युक्ता ।

[१२०।३०-१२१।०१]
छायातपयोश्च द्वयोः सहैकत्रभावो न दृष्टः ।

[१२१।०१-१२१।०२]
उपलभ्यते च छायास्थ आदर्शे सूर्यस्य प्रतिविम्बकमिति न युक्तोऽस्य तत्र प्रादुर्भावः ।

[१२१।०२]
अथवा “सहैकत्र द्वयाभावादि”ति कतमस्य द्वयस्य ।

[१२१।०२-१२१।०३]
आदर्शतलस्येन्दुप्रतिबिम्बकस्य च ।

[१२१।०३-१२१।०४]
अन्यत्रैव हि देशे आदर्शतलं भवत्यन्यत्रैवान्तर्गतं चन्द्रप्रतिबिम्बकं दृश्यते कूप इवोदकम् ।

[१२१।०४-१२१।०५]
तच्च तत्रोपपद्यमानं नान्यत्रोपलभ्यते ।

[१२१।०५]
अतो नास्त्येव तत्किञ्चित् ।

[१२१।०५-१२१।०६]
सामग्र्यास्तु स तस्यास्तादृशः प्रभावो यत्तथा दर्शनं भवति ॥

[१२१।०६]
अचिन्त्यो हि धर्माणां हि धर्माणां शक्तिभेदः ।

[१२१।०६-१२१।०७]
एवं तावन्दसिद्धत्वात् ।

[१२१।०७]
कथमसाम्यादनिदर्शनं भवति ।

[१२१।०८]
असन्तानाद्

[१२१।०९]
नहि विम्वस्य प्रतिबिम्बकं सन्तानभूतमादर्शसन्तानसंवद्धत्वात्सहभावाच्च ।

[१२१।१०]
यथा मरणस्योपपत्तिभवः ।

[१२१।१०-१२१।११]
सन्तानं च प्रत्यविच्छेदेन देशान्तरेषु प्रादुर्भाव उदाहृअतो नासन्तानमित्यसाम्यं दृष्टान्तस्य प्रतिबिम्बस्य च ।

[१२१।१२]
द्वयोदयात् ।

[१२१।१३]
द्वाभ्यां हि कारणाभ्यां प्रतिबिम्बस्योदयो भवति ।

[१२१।१३-१२१।१४]
बिम्बाच्चादर्शा च्चेति यत्प्राधानं कारणं तदाश्रित्योत्पद्यते ।

[१२१।१४-१२१।१६]
नचैवमुपपत्तिभवस्यापि द्वाभ्यां कारणाभ्यां संभवो मरणभवाच्चान्यतश्च प्रधानभूतादित्यतोऽप्ययमसमानो दृष्टान्तः ।

[१२१।१६]
न च युक्तमुक्तं बाह्यमेव चेतनं शुक्रशोणितं प्रधानकारणमिति ।

[१२१।१६-१२१।१७]
यत्र चान्धकाण एव प्रादुर्भाव उपपादुकानां तत्र किं परिकल्प्यते ।

[१२१।१७-१२१।१८]
एवं तावद्युक्तितो नेष्यते ।

[१२१।१८]
न मराणभवाद्विच्छिन्न उपपत्तिभवप्रादुर्भावः ।
तस्मादस्त्येवान्तराभवः ।

[१२१।१९]
कण्ठोक्तेश्चास्ति

[१२१।२०]
सूत्र उक्तं “सप्त भवाः ।

[१२१।२०-१२१।२१]
नरकभवस्तिर्यग्भवः प्रेतभवो देवभवो मनुष्यभवः कर्मभवोऽन्तराभव इति ।

[१२१।२१]
नैतत्सूत्रं तैराम्नायते ।
इतस्तर्हि

[१२१।२२]
गन्धर्वात्

[१२१।२३]
“त्रयाणां स्थानानां संमुखीभावात्मातुः कुक्षौ गर्भस्यावक्रान्तिर्भवति ।

[१२१।२३-१२१।२४]
माता कल्या स्पि भवति ऋतुमती च ।

[१२१।२४]
मातापितरौ रक्तौ भवतः सनिपतितौ च ।

[१२१।२५]
गन्धर्वश्च प्रत्युपस्थितो भाती”ति ।
अन्तराभवं हित्वा कोऽन्यो गन्धर्वः ।

[१२१।२६]
एतदपि नैव तैराम्नायते ।
कथं तर्हि ।
“स्क्न्धभेदश्च प्रत्युपस्थितो भवती”ति ।

[१२१।२७]
यद्येवमाश्वलायनसूत्रं कथं नीयते ।

[१२१।२७-१२१।२८]
“जानन्त भवन्तो योऽसौ गन्धर्वः प्रत्युपस्थितः ।

[१२१।२८]
क्षत्रियो वाऽसौ ब्राह्मणो वा वैश्यो वा शूद्रो वा ।

[१२१।२८-१२२।०१]
यदि वा पूर्वस्या दिश आगतो यदि वा दक्षिणस्या पश्चिमाया उत्त्रस्या” इति ।

[१२२।०२]
नहि स्कन्धभेदस्यागमनं युज्यते ।
अथैतदपि न पठच्यते ।
इतस्तर्हि ।

[१२२।०३]
पञ्चोक्तेः ।

[१२२।०४]
“पञ्चानागामिन” इत्युक्तं भगवता ।

[१२२।०४-१२२।०५]
अन्तरापरिनिर्वायी उपपद्यपरिनिर्वायी अनभिसंस्कारपरिनिर्वायी साभिसंस्कारपरिनिर्वायी ऊर्ध्वस्त्रोताश्चेति ।

[१२२।०५-१२२।०६]
असत्यन्तराभवे कथमन्तरापरिनिर्वायी नाम स्यात् ।

[१२२।०६]
अन्तरा नाम देवाः सन्तीत्येके ।

[१२२।०७]
उपपद्यादयोऽपि हि नाम देवा एवं सति प्रसज्यते ।
तस्मान्येयं कल्पना साध्वी ।

[१२२।०८]
इतश्च

[१२२।०९]
गतिसूत्रतः ॥ ३.१२ ॥

[१२२।१०]
“सप्त सत्पुरुषगतयः” इत्यत्र सूत्रे ।
अन्तरापरिनिर्वायिणस्त्रय उक्ताः ।

[१२२।१०-१२२।११]
कालदेशप्रकर्षभेदेन ।

[१२२।११-१२२।१२]
तद्यथा परीत्तः सकलिकाग्निरभिनिवर्त्तमान एव परिनिर्वायादेवं प्रथमः ।

[१२२।१२]
तद्यथाऽयः प्रपाटिका उत्पतन्त्येव निर्वायादेवं द्वितीयः ।

[१२२।१२-१२२।१३]
तद्यथाऽयःप्रपातिका उत्प्लुत्य पृथिव्यामपतितैव निर्वायादेवं तृतीयः ।

[१२२।१३-१२२।१४]
नचैवमन्तरा नाम देवास्त्रिप्रकाराः कालदेशप्रकर्षभिन्नाः सन्तीति कल्पनैवेयं केवला ॥

[१२२।१४]
अन्ये पुनराहुः ।

[१२२।१५-१२२।१६]
आयुप्रमाणान्तरे वा देवसमीपान्तरे वा यः क्लेशान् प्रजहाति सोऽन्तरापरिनिर्वायी ।

[१२२।१६-१२२।१७]
स पुनर्धातुगतो वा परिनिर्वाति संज्ञागतो वा वितर्कगतो वा ।

[१२२।१७]
तेन त्रिविधो भवतीति ।

[१२२।१७-१२२।१८]
प्रथमो वा रूपधातौ निकायसभागपरिग्रहं कृत्वा परिनिर्वाति ।

[१२२।१८]
द्वितीयो देवसमृद्धिं चानुभूय ।

[१२२।१८-१२२।१९]
तृतीयो देवानां धर्मसंगीतिमनुप्रविश्य ।

[१२२।१९-१२२।२१]
उपपद्यपरिनिर्वायी पुनः प्रकर्षयुक्तां संगीतिमनुप्रविश्य परिनिर्वाति भूयसा वा आयुरूपहत्य नोपपन्नमात्र एवेति त एते सर्वेऽपि शकलिकादिदृष्टान्तैर्न संवध्यन्ते ।

[१२२।२१]
देशगतिविशेषाभावात् ।

[१२२।२१-१२२।२२]
आरुप्येष्वपि चान्तरापरिनिर्वायी पठ्येतायुःप्रमाणान्तरे परिनिर्वाणात् ।

[१२२।२२]
न च पठ्यते ।

[१२२।२३-१२२।२४]
“ध्यानैश्चतस्रो दशिका आरुप्यैः सप्तिकात्रयम् ।
संज्ञया षट्टिकां कृत्वा वर्गो भवति समुदितः ॥

[१२२।२५]
इत्येतस्यायुर्दानगाथायाम् ।
तस्मादेतदपि सर्वं कल्पनामात्रम् ।

[१२२।२६]
अथैतान्यपि सूत्राणि तैर्नाम्नायन्ते ।

[१२२।२६-१२३।०१]
किमिदानीं कुर्मो यच्छास्ता च परिनिर्वृतः शासनं चेदमनायकं बहुधा भिन्नं भिद्यते चाद्यापि यथेच्छं ग्रन्थतश्चार्थतश्च ।

[१२३।०१-१२३।०२]
येषां तु तावदयमागमः प्रमाणं तेषामागमतोऽपि सिद्धोऽन्तराभवः ।

[१२३।०२-१२३।०३]
यत्तर्हि सूत्र उत्तम् “अथ च पुनर्दूषी मारः स्वशरीरेणाविचौ महानरके प्रपतित” इति ।

[१२३।०३]
तत्कथमिति ।

[१२३।०४]
स हि जीवन्नेव नारकीभिर्ज्वालाभिरालिङ्गितः ।

[१२३।०४-१२३।०५]
कालल्ं कृत्वाऽन्तराभवेनावीचिं प्राप्त इत्ययं तत्राभिप्रयः ।

[१२३।०५-१२३।०६]
अत्युदीर्णपरिपूर्णानि हि कर्माणि कायस्य निक्षेपं न प्रतीक्षन्ते ।

[१२३।०६]
अतोऽस्य दृष्टधर्मवेदनीयं कर्म पूर्वं वीपक्वं पश्चादुपपद्यवेदनीयमिति ।

[१२३।०७-१२३।०८]
इदमिदानीं कथं नीयते “पञ्चानन्तर्याणि कर्माणि यानि कृत्वोपचित्य समनन्तरं नरकेषूपपद्यत” इति ।

[१२३।०८]
अन्यां गतिमगत्वेत्यभिप्रायः ।

[१२३।०८-१२३।०९]
उपपद्यवेदनीयत्वं तत्र कर्मणो द्योतितम् ।

[१२३।०९]
अथ यथारुतं कल्प्यते ।
पञ्चैव कृत्वा नैकमिति प्राप्नोति ।

[१२३।०९-१२३।१०]
क्रियानन्तरं च ।

[१२३।१०]
न कालान्तरं जीवित्वा को वाऽन्तराभवस्योपपद्यमानत्वं नेच्छति ।

[१२३।१०-१२३।११]
अन्तरा भवेनैव ह्यसौ मरणान्तरं नरकेषूपपद्यते ।

[१२३।११]
अभिमुखत्वात् ।

[१२३।११-१२३।१२]
न च ब्रूम उपपन्नो भवतीति ।

[१२३।१२]
इयं तर्हि गाथा कथं नीयते

[१२३।१३-१२३।१४]
“उपनीततया जरातुरः संप्राप्तो हि ममान्तिकं द्विज ।
वासोऽपि हि नास्ति तेऽन्तरा पाथेयं च न विद्यते तवे” ति ॥

[१२३।१५]
अत्रापि मनुष्येष्वन्तरावासो नास्तीत्यभिप्रायः ।

[१२३।१५-१२३।१६]
अथवाऽन्तराभवेऽप्यस्य वासो नास्त्युपपत्तिदेशसंप्राप्तिप्रति गमनाधिष्ठानादिति ।

[१२३।१६-१२३।१७]
अयमत्राभिप्रायो नायमभिप्राय इति दुत एवैतत् ।

[१२३।१७]
तुल्य एष भवतोऽप्यनुयोगः ।

[१२३।१७-१२३।१८]
तस्मादुभयस्मिन्नपि पक्षे यथ्होत्तसूत्राविरोधान्न भवत्येतदन्तराभवस्याभावे ज्ञापकम् ।

[१२३।१८-१२३।१९]
ज्ञापकं हि नामागतिका गतिरिति ।

[१२३।२०]
अथ कां गतिं गमिष्यतः किमाकृतिरन्तराभवोऽभिनिवर्त्तते ।

[१२३।२१]
एकाक्षेपादसावैष्यत्पूर्वकालभवाकृतिः ।

[१२३।२२]
येनैव कर्मणा गतिराक्षिप्यते तेनैवान्तराभवस्तत्प्राप्तये ।

[१२३।२२-१२३।२३]
अतो यां गतिं गन्ता भवति तस्यां गतौ य आगमिष्यत्पूर्वकालभवस्तस्यैवास्याकृतिर्भवति ।

[१२३।२३-१२३।२५]
एवं तर्हि शुनीप्रबृतीनामेकस्मिन् कुक्षौ पाञ्चगतिकोऽन्तराभवोऽभिनिर्वर्त्तते इति नारकोऽन्तराभवः कुक्षिं निर्दहेत् ।

[१२३।२५-१२३।२६]
पूर्वकालभवेऽपि तावन्नारका न नित्यं प्रज्वलिता भवन्त्युत्सदेषु भ्रमन्तः किं पुनरन्तराभविकाः ।

[१२३।२६]
अस्तु वा प्रज्वलितः ।

[१२३।२६-१२३।२७]
स तु यथा न द्रष्टुं शस्यते तथा न स्प्रष्टुमप्यच्छत्वादात्मभावस्येत्यचोद्यमेतत् ।

[१२३।२७-१२३।२८]
अन्तराभवानामप्यन्योन्यं कुक्षावसंश्लेषात्कर्मप्रतिबन्धाच्च न दाहः ।

[१२३।२८-१२४।०१]
प्रमाणं तु यथा पञ्चषड्वर्षस्य दारकस्य स तु षटिन्द्रियो भवति बोधिसत्त्वस्य पुनर्यथा संपूर्णयूनः सलक्षणानुव्यञ्जनश्च ।

[१२४।०१-१२४।०२]
अत एवान्तराभवस्थेन मातुः कुक्षिं प्रविशता कोटीशतश्चातुर्द्वीपिकानामवभासितः ।

[१२४।०३]
यत्तर्हि माता बोधिसत्वस्य स्वप्ने गजपोतं पाण्डरं कुक्षिं प्रविशन्तमद्राक्षीत् ।

[१२४।०३-१२४।०४]
निमित्तमात्रं तत्तिर्यग्योनेश्चिरव्यावृत्तत्वात् ।

[१२४।०४]
तद्यथा कृकी राजा दश स्वप्नानद्राक्षीदिति ।

[१२४।०५-१२४।०६]
“करिकूपसक्तु चन्दनकलभारामास्त था कपेरभिषेकः ।
अशुचिकपिः पटकलहाविति दश दृष्टा नृपेण कृकिणा स्वप्नाः” ॥

[१२४।०७]
नैव चान्तराभविकः कुक्षिं भित्त्वा प्रविशत्यपि तु मातुर्योनिद्वारेण ।

[१२४।०७-१२४।०८]
अत एव यमलयोर्यः पश्चात्प्रजायते स ज्यायानुच्यते यः पूर्वं स कनीयानिति ।

[१२४।०८]
धर्मसूत्रविभाष्यं कथं नीयते ।

[१२४।०९-१२४।१०]
“वारण त्वमुपगम्य पाण्डरं षड्विषाणरुचिरं चतुष्क्रमम् ।
मातृगर्भशयनं विशेषसंप्रजाननृषिराश्रमं यथेति” ॥

[१२४।११]
नैतदवश्यनेतव्यम् ।
नह्येतत्सूत्रं न विनयः नाभिधर्मः ।
काव्यमेतत् ।

[१२४।११-१२४।१२]
कवीनां च काव्यं समायोजयतां केचित्भावाः समारोपिता गच्छन्ति ।

[१२४।१२]
अथवा नेतव्यमेव ।

[१२४।१२-१२४।१३]
यथाऽस्य माता स्वप्ने तं प्रविशन्तमद्राक्षित्तथा सोऽपि गाथामकार्षीदिति ।

[१२४।१३-१२४।१४]
रूपावचरोऽप्यन्तराभवः संपूर्णप्रमाणः सवस्त्रश्च प्रादुर्भवति ।

[१२४।१४]
अपत्राप्योत्सदत्वात् ।

[१२४।१४-१२४।१५]
बोधिसत्त्वस्य सवस्त्रः शुक्लायाश्च भिक्षुण्याः प्रणिधानवशाध्यावन्तमेव परिवेष्टिता निर्दग्धा ।

[१२४।१५]
अन्यो नग्नः ।

[१२४।१५-१२४।१६]
कामधातोरनपत्राप्योत्सदत्वात् ।

[१२४।१७]
अथ कोऽयं पूर्वकालभवो नाम ।

[१२४।१८]
स पुनर्मरणात्पूर्व उपपत्तिक्षणात्परः ॥ ३.१३ ॥

[१२४।१९]
भवो हि नामाविशेषेण पञ्चोपादानस्कन्धाः ।
स एव चतुर्धा भिद्यते ।
अन्तराभवो यथोक्तः ।

[१२४।२०]
उपपत्तिभबो गतीषु प्रतिसन्धिक्षणः ।

[१२४।२०-१२४।२१]
तस्मात्परेण मरणक्षणं पर्युदस्यान्यः सर्वो भवः पूर्वकालभवः ।

[१२४।२१]
चरमक्षणो मरणभबो यत ऊर्ध्वमन्तराभवो भवति रूपिषु चेत्सत्त्वेषूपपद्यते ।

[१२४।२२]
स चायमन्तराभवः ।

[१२४।२३]
सजातिशुद्धदिव्याक्षिदृश्यः

[१२४।२४]
समानजातीयैरेवान्तराभविकैर्दृश्यते ।

[१२४।२४-१२५।०१]
येषां च दिव्यं चक्षुः सुविशुद्धमभिज्ञामयं त एनं पश्यन्ति ।

[१२५।०१]
उपपत्तिक्षुषा तु न दृश्यते ।
जात्यर्थमच्छत्वात् ।

[१२५।०१-१२५।०२]
देवान्तराभविकः सर्वान् पश्यति ।

[१२५।०२]
मनुष्यप्रेततिर्यग्नारकान्तराभविकाः पूर्व पूर्वमपात्येत्यपरे ।

[१२५।०३]
कर्मर्द्धिवेगवान् ।

[१२५।०४]
ऋद्धिराकाशगमनम् ।
कर्मणा ऋद्धिः कर्मर्द्धिः ।
तस्या वेगः कर्मर्द्धिवेगः शीग्रता ।

[१२५।०५]
सोऽस्यास्तीति कर्मर्द्धिवेगवान् ।
येनासौ न शक्यो बुद्धैरपि प्रतिबन्द्धुम् ।

[१२५।०५-१२५।०६]
कर्मणोऽस्य बलीयस्त्वात् ।

[१२५।०७]
सकलाक्षः

[१२५।०८]
समग्रपञ्चेन्द्रियः ।

[१२५।०९]
अप्रतिघवान्

[१२५।१०]
प्रतिघातः प्रतिघः ।
सोऽस्यास्तीति प्रतिघवान् ।
न प्रतिघवानप्रतिघवान् ।

[१२५।१०-१२५।११]
वज्रादिभिरप्यनिवार्यत्वात् ।

[१२५।११-१२५।१२]
तथा हि प्रदीप्तायःपिण्दभेदे तन्मध्यसंभूतः क्रिमिरूपलब्धः श्रूयते ।

[१२५।१२]
यस्यां च गतौ स उत्पत्स्यमानस्तस्याः सर्वथा ।

[१२५।१३]
अनिवर्त्यः

[१२५।१४]
नहि कदाचिन्मनुष्यान्तराभवोऽन्तर्धाय देवान्तराभवो भवत्यन्यो वा ।

[१२५।१४-१२५।१५]
नियतमनेन यामेव गतिमधिकृत्याभिनिर्वृत्तस्तस्यामेवोपपत्तव्यं नान्यस्यामिति ।

[१२५।१६]
किं पुनरन्तराभवोऽपि कामावचरः कवडीकारमाहारं भुङ्क्ते ।
ओमित्याह ।
न त्वौदारिकम् ।

[१२५।१७]
किं तर्हि ।

[१२५।१८]
स गन्धभुक् ॥ ३.१४ ॥

[१२५।१९]
अत एव गन्धर्व इत्युच्यते ।
धातूनामनेकार्थत्वात् ।
ह्रस्वत्वं शकन्धुकर्कन्धुवत् ।

[१२५।१९-१२५।२०]
अल्पेशाख्यस्तु दुर्गन्धाहरो महेशख्यः सुगन्धाहारः ।

[१२५।२०]
कियन्तं कालमवतिष्ठते ।
नास्ति नियम इति भदन्तः ।

[१२५।२१]
यावदुपपत्तिसामग्रीं न लभते नहि तस्यायुषः पृथगेवाक्षेपः ।
एकनिकायसभागत्वात् ।

[१२५।२१-१२५।२२]
इतरथा हि तस्यायुषः क्षयान्मरणभवः प्रसज्येत ।

[१२५।२२-१२६।०१]
यद्यासुमेरोः स्थलं मांसस्य स्यात्तत्सर्व वर्षासु क्रिमीणां पूर्येत ।

[१२६।०१-१२६।०२]
किमिदानीं तत्प्रतीक्षा एव तेषामन्तराभवा आसन् कुतो या तदा तेभ्यो गता इति वक्तव्यम् ।

[१२६।०२]
नैतदागतं सूत्रे शास्त्रे वा ।

[१२६।०२-१२६।०३]
एवं तु युज्यते ।

[१२६।०३]
गन्धरसाभिगृद्धानामल्पायुषां जन्तूनामन्तो नास्ति ।

[१२६।०३-१२६।०५]
ते तं गन्धं घ्रात्वा गन्धरसाभिगृद्धाः कालं कुर्वन्तः क्रिमिभावसंवर्त्तनीयं कर्म प्रवोध्य तया तृष्णया क्रिमिषूपपद्यन्त इति ।

[१२६।०५-१२६।०७]
अथवा नूनं तत्प्रत्ययप्रचूर एव काले तत्संवर्त्तनीयानि कर्माणि वीपाकाभिनिर्वृत्तौ वृत्तिं लभ्न्ते नान्यत्र ।

[१२६।०७-१२६।०८]
तथाहि चक्रवर्त्तिसंवर्त्तनीयानि कर्मणि अशीतिवर्षसहस्रायुषि प्रजायां वहुतरायुषि वा चक्रवर्त्तिनो जायन्ते नान्यस्याम् ।

[१२६।०८-१२६।०९]
अत एव चोक्तं भगवता “अचिन्त्यः सत्त्वानां कर्मविपाक” इति ।

[१२६।०९]
सप्ताहं तिष्ठतीति भदन्तवसुमित्रः ।

[१२६।०९-१२६।१०]
यदि तावता सामग्रीं न लभते तत्रैव पुनश्च्युत्या जायन्ते ।

[१२६।१०]
सप्त सप्ताहानीत्यपरे ।

[१२६।१०-१२६।११]
अल्पं कालमिति वंभाषिकाः ।

[१२६।११-१२६।१२]
स हि संभवैषित्वात्सम्धावगत्वा सम्धिं बध्नातीति यथात्वसमग्राः प्रत्यया भवन्ति ।

[१२६।१२]
नियतं चानेन तस्मिन् देशे तस्यां जातौ जनितव्यं भवति ।

[१२६।१२-१२६।१३]
तदा कर्माण्येव प्रत्ययानां सामग्रीमावहन्ति ।

[१२६।१३-१२६।१४]
अथानियातं ततोऽन्यत्र देशे तस्यां जातौ जायते सदृश्या मित्यपरे ।

[१२६।१४-१२६।१५]
तद्यथा गवामूष्मसु मैथुनस्य प्राचुर्यं शरदि शुनामृक्षानां हेमन्ते चाक्ष्वानाम् ।

[१२६।१५-१२६।१७]
गवयशृगालखरतरक्षाणां पुनः कालो नास्तीति येनान्यत्र काले गोषूपपत्तव्यं स गवयेषूपपद्यते येन श्वस्स शृगालेषु येनाश्वेसु स गर्दभेषु येन ऋक्षेषु स तरक्षेषूपपद्यते इति ।

[१२६।१७-१२६।१८]
न त्वस्य निकायसभागान्तराभवो नान्यत्र निकायसभागे शक्यमुत्पत्तुमेककामाक्षेपादिति वक्तव्यमेतत् ।

[१२६।१९]
स खल्वेष गतिदेशसंप्राप्त्यर्थं प्रादुर्भूतोऽन्तराभवः

[१२६।२०]
विपर्यस्तमतिर्याति गतिदेशं रिरंसया ।

[१२६।२१]
स हि कर्मप्रभावसंभूतेन चक्षुषा सुदूरस्थोऽपि स्वमुपपत्तिदेशं प्रेक्षते ।

[१२६।२१-१२६।२२]
तत्रास्य मातापित्रोस्तां विप्रतिपत्तिं दृष्ट्वा पुंसः सतः पौंस्नो राग उत्पद्यते मातरि स्त्र्या सत्या स्त्रैणो रागाः उद्पद्यते पितरि ।

[१२६।२२-१२६।२३]
विपर्ययात्प्रतिघः ।

[१२६।२३-१२६।२४]
एवं पठच्यते प्रज्ञप्तौ “गन्धर्वस्य तस्मिन् समये द्वयोश्चित्तयोरन्यतरान्यतरच्चित्तं संमुखीभूतं भवत्यनुनयसहगतं वा प्रतिघसहगतं वेति ।

[१२६।२४-१२६।२५]
स ताभ्यां विपर्यस्तो रन्तुकामतया तं देशमाश्लिष्य तामवस्थामात्मन्यधिमुच्यते ।

[१२६।२५-१२६।२६]
तस्मिंश्चाशुचौ गर्भस्थानसंप्राप्ते जातहर्षोऽभिनिविशते ।

[१२६।२६-१२६।२७]
ततोऽस्य स्कन्धा घनीभवन्त्यन्तराभवस्कन्धाश्चान्तर्धीयन्ते इत्युपपन्नो भवति ।

[१२६।२७-१२६।२८]
स चेत्पुमान् भवति मातुर्दक्षिणकुक्षिमाश्रित्य पृष्ठाभिमुख उत्केटुकः संभवत्यथ स्त्री ततो वामकुक्षिमाश्रित्योदराभिमुखी ।

[१२७।०१]
अथेदानीं नपुंसकं तद्येन रागेणाश्लिष्टं तथा तिष्ठति ।

[१२७।०१-१२७।०२]
न चास्त्यन्तराभवो व्यन्तरः सकलेन्द्रियत्वात् ।

[१२७।०२-१२७।०३]
अथः स्त्रीभूतः पुरुषभूतो वाऽनुप्रविश्य यथास्थानं तिष्ठति पश्चात्गर्भ आप्यायमानो नपुंसकं भवतीति” ।

[१२७।०३]
इदं विचार्यते ।

[१२७।०३-१२७।०५]
किमस्य शुक्रक्शोणितमहाभूतान्येवेन्द्रियाश्रयभावमापद्यन्ते कर्मवशादाहोस्वित्भूतान्तराण्येव कर्मभिर्जायन्ते ।

[१२७।०५]
तान्युपश्रित्येति ।
तान्येवेत्येके ।

[१२७।०५-१२७।०६]
अनिन्द्रियं हि शुक्रशोणितमन्तराभवेन सार्धं निरुध्यते सेन्द्रियं प्रादुर्भवति ।

[१२७।०६-१२७।०७]
वीजाङ्दुरनिरोधोत्पादन्यायेन यत्तत्कालमित्याख्यायते ।

[१२७।०७-१२७।०८]
एवं च कृत्वेदं सूत्रपदं सूत्रे सूनीतं भवति “मातापित्रशुचिकललसंभुतस्ये”ति ।

[१२७।०८-१२७।०९]
तथा “दीर्घरात्रं युष्माभिर्भिक्षिवः कतसिः संवर्द्धिता रुधिरविन्दुरूपात्त” इति ।

[१२७।०९]
भूतान्तराण्येवेत्यपरे ।
तद्यथापर्णक्रिमेः ।

[१२७।०९-१२७।१०]
अशुचिसंनिश्रयोत्पत्त्यभिसंबन्धिवचनात्तु कललस्य सूत्राविरोध इति ।

[१२७।१०-१२७।११]
एवं तावदण्डजां जरायुजां च योर्नि प्रतिपद्यते ।

[१२७।११]
अन्यत्र तु यथायोगं वक्तव्यमित्याहुः ।

[१२७।११-१२७।१२]
तत्र चायं योगो दृश्यते

[१२७।१३]
गन्धस्थानाभिकामोऽन्यः

[१२७।१४-१२७।१५]
संस्वेदजां योनिं प्रतिपद्यमान उपपत्तिस्थानं गत्वाभिलाषात्गच्छत्यमेध्यं मेध्यं वा यथाक्रमम् ।

[१२७।१५]
उपपादुकां तु योनिं प्रपद्यमानः स्थानाभिलाषात् ।

[१२७।१५-१२७।१६]
कथं नरकेषु स्थानाभिलाषः ।

[१२७।१६]
विपर्यस्तबुद्धित्वात् ।

[१२७।१६-१२७।१७]
स हि शीतवातवर्षाभिषेकैरात्मानं बाध्यमानं पश्यति नरकेषु चाग्निं दीप्यमानम् ।

[१२७।१७-१२७।१८]
तत्र उष्णाभिलाषाद्धावति ।

[१२७।१८-१२७।१९]
पुनस्तप्तवातातपाग्निसंतापैरात्मानं बाध्यमानमनुपश्यन् शैत्यं च नरकेषु शीताभिलाषाद्धावति ।

[१२७।१९-१२७।२०]
यदवस्थस्तदुपपत्तिसंवर्त्तनीयं कर्माकार्षीत्तदवस्थात्मानं ताश्च सत्त्वान् पश्यन् धावतीति पूर्वाचार्याः ।

[१२७।२०-१२७।२१]
तत्र पुनर्देवान्तराभव ऊर्ध्वं गच्छत्या सनादिवोत्तिष्ठन्मनुष्यतिर्यक्प्रेतानां मनुष्यादिवत् ।

[१२७।२२]
ऊर्ध्वपादस्तु नारकः ॥ ३.१५ ॥

[१२७।२३-१२७।२४]
“ते वै पतन्ति नरकादूर्ध्वपादा अवाङ्मुखाः ।
ऋषीणामभिवक्तारः संयतानां तपस्विनाम्” इति ॥

[१२७।२५]
गाथाभिधानात् ।

[१२७।२६]
यदुक्तं “विपर्यस्तमतिर्याती”ति ।

[१२७।२६-१२७।२७]
किमवश्यं सर्वोऽन्तराभवस्तथा मातुः कुक्षिमवक्रामति ।

[१२७।२७]
नित्याह ।
किं तर्हि ।
चतस्रो गर्भावक्रान्तयः सूत्र उक्ताः ।
कतमाश्चतस्रः ।

[१२८।०१]
संप्रजानन् विशत्येकः

[१२८।०२]
तिष्ठति निष्क्रामति सा संप्रजानन् ।

[१२८।०३]
तिष्ठत्यप्यपरः ।

[१२८।०४]
संप्रजानन्निति वर्त्तते ।
प्रविशत्यपीत्यपिक्षब्दात् ।

[१२८।०५]
अपरः ।

[१२८।०६]
निष्क्रामत्यपि

[१२८।०७]
संप्राजानन् प्रविशति तिष्ठत्यपि ।

[१२८।०८]
सर्वाणि मूढोऽन्यः

[१२८।०९-१२८।१०]
कश्चित्पुनः सर्वाण्येवासंप्रजानन् करोति प्रविशत्यसंप्रजानन् तिष्ठति निष्क्रामत्यपि ।
[१२८।१०]
एताश्चतस्रो गर्भावक्रान्तयः प्रतिलोमं निर्दिष्टाः ।

[१२८।११]
श्लोकबन्धानुगुण्यतः ।

[१२८।१२]
नित्यमण्डजः ॥ ३.१६ ॥

[१२८।१३]
अण्डजः सत्त्वो नित्यं मूढ एव सर्वाणि करोति ।
कथमण्डाज्जातो गर्भं प्रविशति ।

[१२८।१४]
योऽपि जनिष्यते सोऽप्यण्दजः ।
अथवा भाविन्यापि संज्ञया निर्देशाः क्रियन्ते ।

[१२८।१५]
तद्यथा “संकृतमभिसंस्करोती”ति सूत्रे ओदनं पचतीति सक्तुं पिनष्टीति लोके ।

[१२८।१६]
तस्मान्नैष दोषः ।

[१२८।१७]
कथं पुनरसंप्रजानन्मातुः कुक्षिं प्रविशति यावन्निष्क्रामति कथं वा संप्रजानन् ।

[१२८।१८-१२८।१९]
अल्पेशाख्यस्य तावत्सत्त्वस्य मातुः कुक्षिं प्रविशतः एवं वीपरीतौ संज्ञाधिमोक्षौ प्रवर्त्तेते ।

[१२८।१९]
वातो वाति देवो वर्षति ।

[१२८।१९-१२८।२१]
शीतं दुर्दिनं महतो वा जनकायस्य कोलाहलं ह्न्त तृणगहनं वा प्रविशामि वनगहनं वा तृणकुटीं वा पर्णकुटीं वा वृक्षमूलं वा सर्पामि कुण्डयमूलं वेति ।

[१२८।२१-१२८।२२]
तिष्ठतोऽप्येषु तिष्ठामिति निष्क्रामतो स्प्येभ्यो निर्यामीति ।

[१२८।२२-१२८।२३]
महेशाख्यस्य तु सत्त्वस्यारामं वा प्रविशाम्युद्यानं वाप्रासादं वाऽभिरोहामि कूटागारं वा पर्यङ्क वेति ।

[१२८।२३]
तथा तिष्ठामि निर्यामीति ।

[१२८।२३-१२८।२४]
एवं तावदसंप्रजानन् प्रविशति यावन्निष्क्रामति ।

[१२८।२४-१२८।२५]
संप्रजानंस्तु सम्यक्प्रजानाति मातुः कुक्षिं प्रविशाम्यत्रैव तिष्ठामि अत एव निर्यामिति ।

[१२८।२५-१२८।२६]
नास्य विपरीतौ संज्ञाधिमोक्षौ प्रवर्त्तेते ।

[१२८।२६]
अत्र पुनरपदिश्यते ।

[१२८।२७]
गर्भावक्रान्तयस्तिस्रश्चक्रवर्त्तिस्वयंभुवाम् ।

[१२८।२८]
चक्रवर्त्तिनश्च स्वयंभुवोश्च प्रत्येकबुद्धसंबुद्धयोश्च ।
यथाक्रममित्यन्ते वक्ष्यति ।

[१२८।२८-१२८।२९]
तत्र प्रथमा चक्रवर्त्तिनः ।

[१२८।२९]
स हि प्रविशत्येव संप्रजानन्न तिष्ठति नापि निष्क्रामति ।

[१२८।३०]
प्रत्येकबुद्धस्तिष्ठत्यपि ।
बुद्धो निष्क्रामत्यपि ।
अत्रापि भाविन्या संज्ञया निर्देशः ।

[१२९।०१]
कर्मज्ञानोभयेषां वा विशदत्वाद्यथाक्रमम् ॥ ३.१७ ॥

[१२९।०२]
विशदकर्मणाम्दारपुण्यक्रियाणां प्रथमा ।

[१२९।०२-१२९।०३]

विशदज्ञानानां बाहुश्रुत्यकृतप्रविचयानां द्वितीया ।

[१२९।०३]
विशद पुण्यकर्मज्ञानानां तृतीया ।

[१२९।०३-१२९।०४]
त एव त्वेते चक्रवर्त्त्यादय एवंभूता युज्यन्ते यथाक्रमम् ।

[१२९।०४]
शेषाणां चतुर्थीति सिद्धं भवति ।

[१२९।०५]
अत्रेदानीं बाह्यका आत्मवादं परिगृह्योत्तिष्ठन्ते ।

[१२९।०५-१२९।०६]
यदि सत्त्वो लोकान्तरं संचरतीति प्रतिज्ञायते सिद्ध आत्मा भवतीति ।

[१२९।०६]
स एष प्रतिषिध्यते

[१२९।०७]
नात्मास्ति

[१२९।०८]
कीदृश आत्मा य इमान्निक्षिपत्यन्याश्च स्क्न्धान् प्रतिसंदधातीति परिकल्प्यते ।

[१२९।०९]
स तदृशो नास्त्यन्तर्व्यापारपुरुषः ।

[१२९।०९-१२९।११]
एवं तूक्तं भगवता “अस्ति कर्मास्ति विपाकः कारकस्तु नोपलभ्यते य इमांश्च स्कन्धान्निक्षिपति अन्यांश्च स्कन्धान् प्रतिसंदधात्यन्यत्र धर्मसंकेतात् ।

[१२९।११-१२९।१२]
तत्रायं धर्मसंकेतो यदुतास्मिन् सतीदं भवतीति विस्तरेण प्रतीत्यसमुत्पादः “।

[१२९।१२]
कीदृशस्तर्ह्यात्मा न प्रतिषिध्यते ।

[१२९।१३]
स्कन्धमात्रं तु

[१२९।१४]
यदि तु स्कन्धमात्रमेवात्मेति उपचर्यते तस्याप्रतिषेधः ।

[१२९।१४-१२९।१५]
एवं तर्हि स्कन्धा एव लोकान्तरं संचरन्तीति प्राप्तं स्कन्धमात्रं तु नात्र संचरतीति ।

[१२९।१६]
क्लेशकर्माभिसंस्कृतम् ।

[१२९।१७]
अन्तराभवसंतत्या कुक्षिमेति प्रदीपवत् ॥ ३.१८ ॥

[१२९।१८]
क्षणिका हि स्कन्धास्तेषां संचरितुं नास्ति शक्तिः ।

[१२९।१८-१२९।१९]
क्लेशैस्तु परिभावितं कर्मभिश्च क्लेशमात्रमन्तराभासंज्ञिकया संतत्या मातुः कुक्षिमायाति ।

[१२९।१९-१२९।२०]
तद्यथा प्रदीपः क्षणिकोऽपि संतत्या देशान्तरमिति नास्त्येष दोषः ।

[१२९।२०-१२९।२१]
तस्मात्सिद्धमेतदसत्यप्यात्मनि क्लेशकर्माभिसंस्कृटः स्कन्धानां संतानो मातुः कुक्षिमापद्यत इति ।

[१२९।२१]
स पुनः

[१२९।२२]
यथाक्षेपं क्रमाद्वृद्धः सन्तानः क्लेशकर्मभिः ।

[१२९।२३]
परलोकं पुनर्याति

[१२९।२४]
नहि सर्वस्य स्कन्धसन्तानस्याक्षेपस्तुल्यो भवत्यायुप्यस्य कर्मणो भेदात् ।

[१२९।२४-१२९।२५]
अतो यस्य यावानाक्ष्पस्तस्य तावती वृद्धिः क्रमेण भवति ।

[१२९।२५]
केन क्रमेण ।

[१३०।०१-१३०।०२]
“कललं प्रथमं धवति कललाज्जायतेऽर्बुदः ।
अर्बुदाज्जायते पेशी पेशीतो जायते घनः ॥

[१३०।०३-१३०।०४]
घनात्प्रशाखा जायन्ते केशरोमनखादयः ।
इन्द्रियाणि च रूपीणि व्यञ्जनान्यनुपूर्वशः ॥

[१३०।०५]
इत्यार्याः ।

[१३०।०५-१३०।०६]
एताः पञ्च गर्भावस्थाः कललार्बुदपेशीघनप्रशाखावस्थाः ।

[१३०।०६-१३०।०८]
तस्य खलु कालान्तरेण परिपाकप्राप्तस्य गर्भशत्लस्याभ्यन्तरात्मातुः कुक्षौ कर्मविपाकजा वायवो वान्ति ये तं गर्भशल्यं संपरिवर्त्त्य मातुः कायावक्षरद्वाराभिमुखमवस्थापयन्ति ।

[१३०।०८-१३०।०९]
सक्रूरपुरीषपिण्ड इवातिमात्रं स्थानात्प्रच्युतो दुःखं संपरिवर्त्त्यते ।

[१३०।०९-१३०।१५]
यदि पुनः कदाचिन्मातुराहारविहारक्रियापचारेण च पूर्वकर्मापराधेन गर्भ एव व्यापादं प्राप्नोति तत एनं तज्ज्ञास्त्रियः कुमारभृत्यका वा सुखोष्णेन सर्पिस्तैलेन सुपिष्टेन शाल्मलीकल्केनान्येन वा हस्तमभ्यज्य तीक्ष्णं तनुकं चात्र शस्त्रकमुपनिवध्य तस्मिन्वर्चस्कूप इवोग्रदुर्गन्धान्धकारसमलपल्वले सुवहुक्रिमिकुलसहस्रावासे नित्यस्राविणि सततप्रतिक्रिये शुक्रश्रोणितलसिकामलसंक्लिन्नविक्लिन्नक्वथितपिच्छिले परमवीभत्सदर्शने छिद्रतनुचर्मावच्छादिते पूर्वकर्मवीपाकर्जे महति कामनाडीर्वणे हस्तं प्रवेश्या ङ्गमङ्गं निकृत्याध्याहरन्ति ।

[१३०।१६]
स चाप्यपरपर्यायवेदनीयेन कर्मणा पूर्वकेण कामपि गतिं नीयते ।

[१३०।१६-१३०।२०]
अथ पुनः स्वस्ति प्रजायते तत एनं माता पुत्राभिलाषिणी तत्परिका वा स्त्रियः सद्योजातकं तरुणव्र्णायमानात्मानं शस्त्रक्षारा यमाणसंस्पर्शाभ्यां पाणिभ्यां परिगृह्य स्नापयन्ति स्तन्येन सर्पिपा वाप्याययन्ति औदारिकं चाहारमाहर्तुं क्रमेणाभ्यासयन्ति ।

[१३०।२०-१३०।२१]
तस्य वृद्धेरन्वयादिन्द्रियाणां परिपाकान्पुनरपि क्लेशाः समुदाचरन्ति कर्मणि चोपचयं गच्छन्ति ।

[१३०।२१-१३०।२२]
सः तैः कायस्य भेदादन्तराभवसंतत्या पूर्ववत्परलोकं पुनर्याति ।

[१३०।२३]
इत्यनदिभवचक्रकम् ॥ ३.१९ ॥

[१३०।२४-१३०।२५]
एतेन प्रकारेण क्लेशकर्महेतुकं जन्म तद्धेतुकानि पुनः क्लेशकर्माणि तेभ्यः पुनर्जन्मेत्यनादिभवचक्रकं वेदितव्यम् ।

[१३०।२५-१३०।२६]
आदौ हि परिकल्प्यमाने त्स्याहेतुकत्वमेतेषु सज्येत सति चाहेतुकत्वे सर्वमेवेदमहेतुकं प्रादुःस्यात् ।

[१३०।२७-१३०।२८]
दृष्टं चाङ्कुरादीषु वीजादीनां सामर्थ्यं देशकालप्रतिनियमादग्न्यादीनां च पाकजादिष्विति नास्ति निर्हेतुकः प्रादुर्भावः ।

[१३०।२८-१३१।०१]
नित्यकारणास्तित्ववादश्च प्रागेव पर्युदस्तः ।

[१३१।०१]
तस्मान्नास्त्येव संसारस्यादिः ।
अन्तस्तु हेतुक्षयात्युक्तः ।

[१३१।०१-१३१।०२]
हेत्वधीनत्वाज्जन्मनो वीजक्षयादिवङ्कुरस्येति ।

[१३१।०३]
य एष स्कन्धसंतानो जन्मत्रयावस्थ ऊपदिष्टः

[१३१।०४]
स प्रतीत्यसमुत्पादो द्वादशाङ्गस्त्रिकाण्डकः ।

[१३१।०५-१३१।०६]
तत्र द्वादशाङ्गानि अविद्या संस्कारा विज्ञानं नामरूपं षडायतनं स्पर्शो वेदना तृष्णा उपादानं भवो जातिर्जरामरणं च ।

[१३१।०६-१३१।०७]
त्रीणि काण्डानि पूर्वापरान्तमध्यान्यतीतानागतप्रत्युत्पन्नानि जन्मानि ।

[१३१।०७-१३१।०८]
कथमेषु त्रिकाण्डेषु द्वादशाङ्गानि व्यवस्थाप्यन्ते ।

[१३१।०९]
पूर्वापरान्तयोर्द्वे द्वे मध्येऽष्टौ

[१३१।१०]
अविद्या संस्काराश्च पूर्वान्ते जातिर्जरामरणं चापरान्ते ।

[१३१।१०-१३१।११]
शेषाण्यष्टौ मध्ये ।

[१३१।११]
किं पुनरेतान्यष्टाङ्गानि सर्वस्यां जातौ भवन्ति ।
नेत्याह ।
कस्य तर्हि ।

[१३१।१२]
परिपूरिणः ॥ ३.२० ॥

[१३१।१३-१३१।१४]
परीपूरोऽस्यास्तीति परिपूरो य एतानि सर्वाण्येवावस्थान्तराणि स्पृशति सोऽत्र पुद्गलोऽभिप्रेतो न तु योऽन्तराल एव म्रियते ।

[१३१।१४]
नापि रूपारुप्यावचरः ।

[१३१।१४-१३१।१५]
तथा हि महानिदानपर्याये कामावचर एव पुद्गलो निर्दिष्टः ।

[१३१।१५-१३१।१६]
“विज्ञानं चेदानन्द मातुः कुक्षिं नावक्रामेदि”ति वचनात् ।

[१३१।१६-१३१।१८]
यदा तु द्विविधः प्रतीत्यसमुत्पाद उच्यते पौर्वान्तिकश्चापरान्तिकश्चेति तदा सप्ताङ्गानि पौर्वान्तिको यावद्वेदनान्तः पञ्चापरान्तिकः ।

[१३१।१८]
सफलहेतुकयोः पूर्वापरान्तयोर्ग्रहणात् ।

[१३१।१९]
अथ क इमेऽविद्यादयः ।

[१३१।२०]
पूर्वक्लेशा दशाऽविद्या

[१३१।२१]
या पूर्वके जन्मनि क्लेशावस्था सेहाविद्येत्युच्यते ।

[१३१।२१-१३१।२२]
साहचर्यात्तद्वशेन तेषां समुदाचाराच्च ।

[१३१।२२]
राजागमनवचने तदनुयात्रिका गमनसिद्धवत् ।

[१३१।२३]
संस्काराः पूर्वकर्मणः ।

[१३१।२४]
दशेति वर्त्तते ।

[१३१।२४-१३१।२५]
पूर्वजन्मन्येव या पुण्यादिकर्मावस्था सेह संस्कारा इत्युच्यन्ते यस्य कर्मण इह विपाकः ।

[१३१।२६]
संधिस्कन्धास्तु विज्ञानं

[१३१।२७]
मातुः कुक्षी प्रतिसंधिक्षणे पञ्च स्कन्धा विज्ञानम् ।

[१३२।०१]
नामरूपमतः परम् ॥ ३.२१ ॥

[१३२।०२]
प्राक्षडायतनोत्पादात्

[१३२।०३-१३२।०४]
संधिचित्तात्परेण यावत्षडायतनं नोत्पद्यते साऽवस्था नामरूपं तावत्षडायतनमित्युच्यते ।

[१३२।०४-१३२।०५]
प्रक्चतुरायतनोत्पादादिनि वक्तव्ये षडायतनवचनं तदा तद्व्यवस्थापनात् ।

[१३२।०६]
तत्पूर्वं त्रिकसंगमात् ।

[१३२।०७-१३२।०८]
उत्पन्ने षडायतने सावस्था तावत्षडायतनमित्युच्यते यावदिन्द्रियविषयविज्ञानत्रिकसंनिपातः ।

[१३२।०९]
स्पर्शः प्राक्सुखदुःखादिकारणज्ञानशक्तितः ॥ ३.२२ ॥

[१३२।१०]
त्रयाणां संनिपातात्स्पर्शो भवति ।

[१३२।१०-१३२।११]
स यावद्वेदनात्रयकारणपरिच्छेदेन समर्थो भवति साऽवस्था स्पर्श इत्युच्यते ।

[१३२।११]
परिच्छेदसामर्थ्ये सति

[१३२।१२]
वित्तिः प्राक्मैथुनात्

[१३२।१३]
वेदनावस्था यावन्मैथुनरागो न समुदाचरति ।

[१३२।१४]
तृष्णा भोगमैथुनरागिणः ।

[१३२।१५]
कामगुणमैथुनरागसमुदाचारावस्था तृष्णेत्युच्यते यावन्न तद्विषयपर्येष्टिमापद्यते ।

[१३२।१६]
उपादानं तु भोगानां प्राप्तये परिधावतः ॥ ३.२३ ॥

[१३२।१७-१३२।१८]
यस्यामवस्थायां विषयप्राप्तये पर्येष्टिमापन्नः सर्वतो धावत्यसाववस्था उपादानमित्युच्यते ।

[१३२।१८]
तथा च परिधावन्

[१३२।१९]
स भविष्यत्भवफलं कुरुते कर्म तत्भवः ।

[१३२।२०]
स विषयाणां प्राप्तिहेतोः परिधावन् पौनर्भविकं कर्मोपचिनोति सोऽस्य भवः ।

[१३२।२१]
तेन हि कर्मणा पुनरितः प्रच्युतस्यायत्यां प्रतिसंधिर्भवति ।
योऽसौ

[१३२।२२]
प्रतिसंधिः पुनर्जातिः

[१३२।२३]
यदेवेह विज्ञानाङ्गं तदेवास्यान्यत्र जन्मनि जातिः ।
ततूर्ध्वं

[१३२।२४]
जरामरणमा विदः ॥ ३.२४ ॥

[१३२।२५]
जातेः परेण यावदेदनावस्था जरामरणम् ।

[१३२।२५-१३२।२७]
यान्येवेह चत्वार्यङ्गानि नामरूपषडायतनस्पर्शवेदनास्तान्येवान्यत्र जरामरणमित्येतानि द्वादशाङ्गानि ।

[१३२।२७]
स चैष प्रतीत्यसमुत्पादश्चतुर्विध उच्यते ।

[१३३।०१]
क्षणिकः प्रकर्षिकः सांबन्धिकः आवस्थिकश्च ।
कथं क्षणिकः ।

[१३३।०१-१३३।०२]
एकस्मिन् खल्वपि क्षणे द्वादशाङ्गानि भवन्ति ।

[१३३।०२-१३३।०३]
तद्यथा लोभवशेन प्राणिनं जीविताद्व्यपरोपयेत् ।

[१३३।०३]
यो मोहः साऽविद्या ।
या चेतना ते संस्काराः ।
वस्तुप्रतिविज्ञप्तिर्विज्ञानम् ।

[१३३।०४]
विज्ञानसहभुवश्चत्वारः स्कन्धा नामरूपम् ।

[१३३।०४-१३३।०५]
नामरूपे व्यवस्थापितानि इन्द्रियाणि षडायतनम् ।

[१३३।०५]
षड्डायतनाभिनिपातः स्पर्शः ।
स्पर्शानुभवनं वेदना ।

[१३३।०५-१३३।०६]
यो लोभः स तृष्णा ।

[१३३।०६]
तत्संप्रयुक्तानि पर्यवस्थानानि उपादानम् ।

[१३३।०६-१३३।०७]
तत्समुत्थितं कायवाक्कर्म भवः ।

[१३३।०७-१३३।०८]
तेषां धर्माणामुत्सर्जनं जातिः परीपाको जरा भङ्गो मरणमिति ।

[१३३।०८]
पुनराहुः ।

[१३३।०८-१३३।०९]
क्षणिकः सांबन्धिकश्च यथा प्रकरणेषु “प्रतीत्यसमुत्पादः कतमः ।

[१३३।०९]
सर्वे संस्कृता धर्मा” इति ।

[१३३।०९-१३३।१०]
आवस्थिको द्वादश पञ्चस्कन्धिका अवस्था निरन्तरजन्मत्रयसंबद्धाः ।

[१३३।१०]
स एव प्राकर्षिकः ।
एषां कतमोऽयमभिप्रेतो भगवतः ।

[१३३।११]
आवस्थिकः किलेष्टोऽयं

[१३३।१२]
यद्यङ्गमङ्गं पञ्च स्कन्धाः किं कारणमविद्यादीनेव धर्मान् कीर्त्तयति स्म ।

[१३३।१३]
प्राधान्यत्त्वङ्गकीर्तनम् ।

[१३३।१४-१३३।१५]
अविद्याप्रधानामवस्थामविद्यां जगाद संस्कारप्रधानां संस्कारान्यावज्जरामरणमित्यदोषः ।

[१३३।१५-१३३।१६]
किं पुनः कारणं सूत्रे द्वादशाङ्ग उक्तः प्रकरणेष्वन्यथा “प्रतीत्यसमुत्पादः कतमः ।

[१३३।१६]
सर्वे संस्कृता धर्मा” इति ।

[१३३।१६-१३३।१७]
अभिप्रायिकः सूत्रे लाक्षणिकोऽभिधर्मः ।

[१३३।१७-१३३।१८]
तथावस्थिकः क्षणिकः प्राकर्षिकः सांबन्धिकः सत्त्वाख्योऽसत्त्वाख्यश्चेति भेदः ।

[१३३।१८]
किमर्थं पुनः सूत्रे सत्त्वाख्य एव ।

[१३३।१९]
पूर्वापरान्तमध्येषु संमोहविनिवृत्तये ॥ ३.२५ ॥

[१३३।२०]
अत एव च त्रिकाण्डः ।

[१३३।२०-१३३।२१]
तत्र पूर्वान्तसंमोहो यत इयं विचिकित्सा किं न्व हमभूवमतीतेऽध्वनि आहोस्विन्नाभूवं को न्वहमभूवं कथं न्वहमभूवमिति ।

[१३३।२२]
अपरान्तसंमोहो यत इयं विचिचित्सा किं नु भविष्याम्यनागतेऽध्वनीति विस्तरः ।

[१३३।२३]
मध्यसंमोहो यत इयं विचिकित्सा किम्स्विदिदं के सन्तः के भविष्याम इति ।

[१३३।२४-१३३।२६]
एतस्य त्रिविधस्य संमोहस्य व्यावर्त्तनार्थं सत्त्वाख्य एव त्रिकाण्डश्च प्रतीत्यसमुत्पाद उपदिष्टः सूत्रे यथाक्रममविद्या संस्काराश्च जातिर्जरामरणं च विज्ञानं यावत्भवश्च ।

[१३३।२६-१३४।०२]
तथाहि सूत्र एवोक्तं “यतश्च भिक्षवो भिक्षुणा प्रतीत्यसमुत्पादश्च प्रतीत्यसमुत्पन्नाश्च धर्मा एवं यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया दृष्टा भवन्ति ।

[१३४।०२]
स न पूर्वान्तं प्रतिसरति किं न्वहमभूवमतीतेऽध्वनी”ति विस्तरः ।

[१३४।०३]
तृष्णोपादानभवा अप्यपरान्तसंमोहव्यावर्तनार्थमित्यपरे ।

[१३४।०३-१३४।०४]
तस्यैव ह्येते हेतव इति स पुनरेष द्वादशाङ्गः प्रतीत्यसमुत्पादस्त्रिस्वभावो वेदितव्यः ।

[१३४।०५]
क्लेशकर्मवस्तूनि ।
तत्र

[१३४।०६]
क्लेशास्त्रीणि

[१३४।०७]
त्रीण्यङ्गानि क्लेशस्वभावान्यविद्यातृष्णेपादानानि ।

[१३४।०८]
द्वयं कर्म

[१३४।०९]
अङ्गद्वयं कर्मस्वभावं संस्कारा भवश्च ।

[१३४।१०]
सप्त वस्तु

[१३४।११]
सप्ताङ्गानि वस्तुस्वभावानि विज्ञाननामरूपषडायतनस्पर्शवेदनाजातिजरामरणानि ।

[१३४।१२]
क्लेशकर्माश्रयत्वात् ।
यथा च वस्तु सप्ताङ्गानि

[१३४।१३]
फलं तथा ।

[१३४।१४]
सप्तैवाङ्गानि फाभूतानि ।
शेषाणि पञ्च हेतुभूतानि ।

[१३४।१४-१३४।१५]
कर्मक्लेशस्वभावभूतत्वात् ।

[१३४।१५]
किं पुनः कारणं मध्ये फलहेतू विशालितौ ।

[१३४।१५-१३४।१६]
वस्तुनः पञ्चधा भेदात् ।

[१३४।१६]
क्लेशस्य द्विधा ।
अनागतेऽध्वनि फलं संक्षिप्तं द्विधा भेदात् ।

[१३४।१७]
अतीतेऽध्वनि हेतुरेकमुखक्लेशोपदेशादिति ।

[१३४।१८]
फलहेत्वभिसंक्षेपो द्वयोर्मध्यानुमानतः ॥ ३.२६ ॥

[१३४।१९]
मध्येनैव हि पूर्वान्तापरान्तयोरपि हेतुफलविस्तरः शक्योऽनुमानुमिति नोक्तः ।

[१३४।२०]
पुनरपरात्मकं हि यत्नं मा कार्यमिति ।

[१३४।२०-१३४।२२]
यदि खलु द्वादशाङ्ग एव प्रतीत्यसमुत्पाद एवं सत्यविद्याया अनुपदिष्टहेतुकत्वादादिमान् संसारः प्राप्नोति जरामरणस्य चानुपदिष्टफलत्वादन्तवान् ।

[१३४।२२-१३४।२३]
अङ्गान्तरं वा पुनरुपसंख्यातव्यं तस्याप्यन्यस्मादित्य नवस्थाप्रसङ्गः ।

[१३४।२३]
नोपसंख्यातव्यम् ।
यस्मादुपदर्शितोऽत्र भगवता

[१३४।२४-१३४।२५]
क्लेशात्क्लेशः क्रिया चैव ततो वस्तु ततः पुनः ।
वस्तुक्लेशाश्च जायन्ते भवाङ्गनामयं नयः ॥ ३.२७ ॥

[१३४।२६]
क्लेशात्क्लेशो जायते तृष्णाया उपादानम् ।
क्लेशात्कर्म ।

[१३४।२६-१३५।०१]
उपादानात्भवोऽविद्यायाश्च संस्कारा ।

[१३५।०१]
कर्मवस्तुसंस्कारेभ्यो विज्ञानं भवाच्च जातिः ।

[१३५।०१-१३५।०२]
वस्तुनो वस्तुविज्ञानानामरूपं यावत्स्पर्शाद्वेदना जातेश्च जरामरणम् ।

[१३५।०२-१३५।०३]
वस्तुनः क्लेशो वेदनाया स्तृष्णेति ।

[१३५।०३-१३५।०४]
यस्मादेष नयो व्यवस्थितो भवाङ्गानां तस्मादविद्याऽपि क्लेशस्वभावा वस्तुनः क्लेशाद्वेति ज्ञापितं भवति ।

[१३५।०४-१३५।०५]
वेदनावशाच्च जरामरणवस्तुनः पुनः क्लेशो भावीति नात्र पुनः किञ्चिदुपसंख्येयम् ।

[१३५।०५-१३५।०६]
“एवमस्य केवलस्य महतो दुःखस्कन्धस्य समुदयो भवती”ति वचनात् ।

[१३५।०६]
अन्यथा हि किमस्य सामर्थ्यं स्यात् ।

[१३५।०७]
अयोनिशोमनस्कारहेतुकाऽविद्योक्ता सूत्रान्तरे ।
अविद्याहेतुकश्चायोनिशोमनस्कारः ।

[१३५।०८]
स चेहाप्युपादानान्तर्भूतत्वादुक्तो भवतीति अपरे ।

[१३५।०८-१३५।०९]
कथमयोनिशोमनस्कारस्योपादानेऽन्तर्भावः ।

[१३५।०९]
यदि संप्रयोगतः ।
तृष्णाऽविद्ययोरपि तस्यान्तर्भावप्रसङ्गः ।

[१३५।१०]
सत्यपि चान्तर्भावे कथमत्रेदं ज्ञापितं भवत्ययोनिशोमनस्कारहेतुका अविद्येति ।

[१३५।११-१३५।१२]
यदि तर्ह्यन्तर्भावेनैव हेतुफलभावो विज्ञायते तृष्णाऽविद्ययोरपि तर्हि तत्रान्तर्भावा दङ्गन्तरत्वं शक्यमकर्त्तुम् ।

[१३५।१२]
अन्यः पुनराह ।

[१३५।१२-१३५।१३]
अयोनिशो मनस्कारो हेतुरविद्याया उक्तः सूत्रान्तरे ।

[१३५।१३]
स चापि स्पर्शकाले निर्दिष्टः ।

[१३५।१३-१३५।१४]
“चक्षुः प्रतीत्य रूपाणि चोत्पद्यते आविलो मनस्कारो मोहज” इति ।

[१३५।१४]
वेदनाकाले चावश्यमविद्यया भवितव्यम् ।

[१३५।१५]
“अविद्यासंस्पर्शजं वेदितं प्रतीत्योत्पन्ना तृष्णे”ति सूत्रान्तरात् ।

[१३५।१६-१३५।१७]
अतः स्पर्शकाले भवन्नयोनिशोमनस्कारो वेदनासहवर्त्तिन्या अविद्यायाः प्रत्ययभावेन सिद्ध इति नास्त्यहेतुकत्वमविद्याया न चाङ्गान्तरमुपसंख्येयम् ।

[१३५।१७-१३५।१८]
नचाप्यनवस्थाप्रसङ्गः ।

[१३५।१८-१३५।१९]
तस्याप्ययोनिशोमनस्कारस्य पुनर्मोहजवचनादाविलो मनस्कारो मोहज इति ।

[१३५।१९]
तत्तर्ह्येतदन्त्यत्रोक्तमिह पुनर्वक्तव्यम् ।
न वक्तव्यम् ।
कथमनुच्यमानं गम्यते ।

[१३५।२०]
युक्तितः ।
कया युक्त्या ।

[१३५।२०-१३५।२१]
नहि निरवद्या वेदना तृष्णायाः प्रत्ययीभवत्यर्हतां न चावीपरीतः स्पर्शः क्लिष्टाया वेदनायाः ।

[१३५।२१-१३५।२२]
नच पुनर्निरवद्यस्यार्हतः स्पर्शो विपरीत इत्यनया युक्त्या ।

[१३५।२२]
अतिप्रसङ्ग एवं प्राप्नोति ।

[१३५।२२-१३५।२३]
यौवत्युक्त्या संभवति तावदनुक्तं गम्यत इति ।

[१३५।२३-१३५।२४]
तस्मान्न भवत्ययं परिहारः ।

[१३५।२४]
अचोद्यमेव त्वेतद् ।

[१३५।२४-१३५।२५]
अविद्याजरामरणयोः परेणाङ्गन्तरानभिधानात्संसारस्याद्यन्तवत्त्वप्रसङ्गः ।

[१३५।२५]
नचापरिपूर्णो निर्देश इति ।
किं कारणम् ।

[१३५।२६-१३५।२७]
प्रवृत्तिसंमूडेभ्यो विनेयेभ्यः कथं परलोकादिहलोक इहलोकाच्च पुनः परलोकः संबध्यत इत्येतावतोऽत्रार्थस्य विवक्षितत्वात् ।

[१३५।२७]
एतस्य च पूर्वमेवोत्तत्वात् ।

[१३६।०१]
पूर्वापरान्तमध्येषु संमोह विनिवृत्तये” ।

[१३६।०२-१३६।०३]
उक्तं भगवता “प्रतीत्यसमुत्पादं वो भिक्षवो देशयिष्यामि प्रतीत्यसमुत्पन्नांश्च धर्मानित्यथक एषां विशेषः ।

[१३६।०३]
शास्त्रतस्तावन्न कश्चित् ।

[१३६।०३-१३६।०४]
उभ्यं हि सर्वे संस्कृता धर्मा इति ।

[१३६।०४]
कथमिदानीमनुत्पन्ना एवानागताः प्रतीत्यसमुत्पन्ना इत्युच्यन्ते ।

[१३६।०४-१३६।०५]
कथं तावदकृता एवानागताः संस्कृता उच्यन्ते ।

[१३६।०५]
आभिसम्स्कारिकया चेतनया चेतितत्वात् ।

[१३६।०५-१३६।०६]
अनास्रवाः कथम् ।

[१३६।०६]
तेऽपि चेतिताः कुशलया चेतनया प्राप्तिं प्रति ।
निर्वाणेऽपि प्रसङ्गः ।

[१३६।०७-१३६।०८]
तज्जातीयत्वात्तत्तत्रैवातिदेशो यथा नच तावद्रूप्यते रूपं चोच्यते तज्जातीयत्वादित्यदोषः ।

[१३६।०८]
सूत्राभिप्रायस्त्वयमुच्यते ।

[१३६।०९]
हेतुरत्र समुत्पादः समुत्पन्नं फलं मतम् ।

[१३६।१०-१३६।११]
हेतुभूतमङ्गप्रतीत्यसमुत्पादः समुत्पद्यतेऽस्मादिति दृत्वा फलभूतमङ्ग प्रतीत्यसमुत्पन्नम् ।

[१३६।११]
एवं सर्वाण्यङ्गान्युभययथा सिध्यन्ति ।
हेतुफलभवात् ।

[१३६।११-१३६।१२]
न चैवं सत्यव्यवस्था भवन्त्यपेक्षाभेदात् ।

[१३६।१२-१३६।१३]
यदपक्षय प्रतीत्यसमुत्पादो न तदेवापेक्ष्य प्रतीत्यसमुत्पन्नं हेतुफलवत्पितृपुत्रवच्च ।

[१३६।१३-१३६।१४]
स्थविरपूर्णाशः किलाह स्यात्प्रतीयसमुत्पादो न प्रतीत्यसमुत्पन्ना धर्मा इति ।

[१३६।१४]
चतुष्कोटिकः ।

[१३६।१५]
प्रथमा कोटिरनागता धर्माः ।
द्वितीयाऽर्हतश्चरमाः ।

[१३६।१५-१३६।१६]
तृतीया तदन्येऽतीतप्रत्युपन्ना धर्माः ।

[१३६।१६]
चतुर्थ्य संस्कृता धर्मा इति ।
अत्र तु सौत्रान्तिका विज्ञापयन्ति ।

[१३६।१६-१३६।१७]
किं खल्वेता इष्टय उच्यन्ते या यस्येष्टिराहोस्वित्सूत्रार्थः ।

[१३६।१७]
सूत्रार्थ इत्याह ।

[१३६।१७-१३६।१८]
यदि सूत्रार्थो नैष सूत्रार्थः ।

[१३६।१८]
कथं कृत्वा ।

[१३६।१८-१३६।१९]
यत्तावदुक्तमा “वस्थिक एष प्रतीत्यसमुत्पादो द्वादश पञ्चस्कन्धिका अवस्था द्वादशङ्गानी” त्येतदुत्सूत्रम् ।

[१३६।१९]
सूत्रेऽन्यथा निर्देशाद् ।

[१३६।२०]
“अविद्या कतमा ।
यत्तत्पूर्वान्तेऽज्ञानमि”ति विस्तरेण ।

[१३६।२०-१३६।२१]
यच्च नीतार्थं न तत्पुनर्नेयं भवतीति नैष सूत्रार्थः ।

[१३६।२१]
न वै सर्वं निर्देशतो नीतार्थं भवति ।

[१३६।२१-१३६।२२]
यथाप्रधानं चापि निर्देशाः क्रियन्ते ।

[१३६।२२-१३६।२३]
तद्यथा हस्तिपदोपमे “पृथिवीधातुः कतमः” इत्यधिकृत्याह “केशा रोमाणी”ति ।

[१३६।२३]
सन्ति च तत्रान्येऽपि रूपादयः ।
एवमत्रापि यथाप्रधानं निर्देशः स्यात् ।

[१३६।२४]
औपसंहार एषः ।
नहि तत्र केशादयः पृथिवीधातुना निर्दिश्यन्ते ।

[१३६।२४-१३६।२५]
यत एषामपरिपूर्णो निर्देशः स्यादपि तु केशादिभिरेव पृथिवीधातुः तत्र निर्देश्यते ।

[१३६।२५-१३६।२६]
न च केशादीनभ्यतीत्याप्यस्ति पृथिवीधातुरिति संपूर्ण एवास्य निर्देशः ।

[१३६।२६-१३७।०१]
एवमिहाप्यविद्यादीनां परिपूर्ण एव निर्देशो न सावशेषः ।

[१३७।०१-१३७।०२]
ननु चाभ्यतीत्यापि केशादीनश्रुखेट शिङ्घाणका दिष्वस्ति पृथिवीधातुः ।

[१३७।०२]
सोऽपि निर्दिष्ट एवेति ।

[१३७।०२-१३७।०४]
यद्व “पुनरन्यदप्यस्मिन् काये खकूखटं खरगतमिति वचनात्भवतु वा तथैवाविद्यावशेषो यदि शक्यते दर्शयितुम् ।

[१३७।०४]
जात्यन्तरस्य त्वविद्यायां किङ्कृतः प्रक्षेपः ।

[१३७।०५-१३७।०६]
यद्यपि च तास्ववस्थासु पञ्च स्कन्धा विद्यन्ते यस्य तु भावाभावयोर्यस्य भावाभावनियमः तदेवाङ्गं व्यवस्थापयितुम् ।

[१३७।०६-१३७।०७]
सत्यपि च पञ्चस्कन्धकेऽर्हतः संस्कारा न भवन्ति पञ्चस्कन्धहेतुकाः ।

[१३७।०७]
किं तर्हि
अविद्याहेतुका एव ।

[१३७।०७-१३७।०८]
तथा पुण्यापुण्यानेञ्ज्योपगं च विज्ञानं तृष्णा दयश्चेति ।

[१३७।०८]
यथानिर्देशमेव सूत्रार्थः ।

[१३७।०९]
यदप्युक्तं “हेतुरत्र समुत्पादः समुत्पन्नं फलं यावच्चतुष्कोटिक” इति ।

[१३७।१०]
एतदप्युत्सूत्रम् ।
सूत्रेऽन्यथा निर्देशात् ।
“प्रतीत्यसमुत्पादः कतमः ।

[१३७।१०-१३७।१२]
यदुतास्मिन् सतीदं भवतीति विस्तरेणोक्त्वा इति याऽत्र धर्मता धर्मस्थितिता यावदविपर्यस्तता अयमुच्यते प्रतीत्यसमुत्पाद” इति ।

[१३७।१२]
ध्र्मता च नाम धर्मजातिः धर्माणां शैलिः ।

[१३७।१३]
अतो येयं धर्मता य एष नियमः ।
अविद्यायामेवसत्यां संस्कारा भवन्ति नोन्यथा ।

[१३७।१४]
एष प्रतीत्यसमुत्पादो न हेतुरेव ।

[१३७।१४-१३७।१५]
यदपि चतुष्कोटिकमुक्तं तत्र यद्यनागताः धर्मा न प्रतीत्यसमुत्पन्नाः सूत्रं विरुध्यते ।

[१३७।१५-१३७।१६]
प्रतीत्यसमुत्पन्ना धर्माः कतमे ।

[१३७।१६]
अविद्या यावज्जातिः जरामरणम् ।”

[१३७।१६-१३७।१७]
तयो रनागताध्वव्यवस्थानं नैष्टव्यमिति त्रिकाण्डव्यवस्था भिद्यते ।

[१३७।१७]
असंस्कृतः प्रतीत्यसमुत्पाद इति निकायान्तरीयाः ।

[१३७।१८]
“उत्पादाद्वा तथागतानामनुत्पादाद्वा स्थितैवेयं धर्मते”ति वचनात् ।

[१३७।१८-१३७।१९]
तदेतदभिप्रायवशादेवं च न चैवम् ।

[१३७।१९]
कथं तावदेवं कथं वा नैवम् ।

[१३७।१९-१३७।२१]
यद्ययमभिप्राय उत्पादद्वा तथागतानामनुत्पादाद्वा नित्यमविद्यादीन् प्रतीत्य संस्कारादीनामनुत्पादो न कदाचिदप्रतीत्यान्यद्वा प्रतीत्यातो नित्य इति एवमेतदिति प्रतिग्राह्यम् ।

[१३७।२१-१३७।२२]
अथायमभिप्रायः प्रतीत्यसमुत्पादो नाम किञ्चित्भावान्तरं नित्यमस्तीति ।

[१३७।२२-१३७।२३]
नैतदेवमिति प्रतिषेद्धव्यम् ।

[१३७।२३]
किं कारणम् ।
उत्पादस्य संस्कृतलक्षणत्वात् ।

[१३७।२३-१३७।२४]
न च नित्यं भावान्तरमनित्यस्य लक्षणं युज्यते ।

[१३७।२४-१३७।२५]
उत्पादश्च नामोत्पत्तुर्भवतीति कोऽस्याविद्यादिभिरभिसम्बन्धो यतस्तेषां प्रतीत्यसमुत्पाद इत्युच्येत ।

[१३७।२५-१३७।२६]
पदार्थश्चासमर्थो भवतीति नित्यश नाम प्रतीत्यसमुत्पादश्चेति ।

[१३८।०१]
अथ प्रतीत्यसमुत्पाद इति कः पदार्थः ।

[१३८।०१-१३८।०२]
प्रतिः प्राप्त्यर्थ एति गत्यर्थः ।

[१३८।०२]
उपसर्गवशेन धात्वर्थपरिणामात्प्राप्येति योऽर्थः सोऽर्थः प्रतीत्येति ।

[१३८।०३]
पदिः सत्तार्थं समुत्पूर्वः प्रादुर्भावार्थः ।

[१३८।०३-१३८।०४]
तेन प्रात्ययं प्राप्य समुद्भवः प्रतीत्यसमुत्पादः ।

[१३८।०४]
न युक्त एष पदार्थः ।
किं कारणम् ।

[१३८।०४-१३८।०५]
एकस्य हि कर्त्तुर्द्वयोः क्रिययोः पूर्वकालायां क्रियायां क्त्वाविधिर्भवति ।

[१३८।०५]
तद्यथा स्नात्वा भुङ्क्त इति ।

[१३८।०५-१३८।०६]
नचासौ पूर्वमुत्पादात्कश्चिदस्ति यः पूर्वं प्रतीत्योत्तरकालमुत्पद्यते ।

[१३८।०६-१३८।०७]
नचाप्यकर्तु कास्ति क्रियेति ।

[१३८।०७]
आह चात्र

[१३८।०८-१३८।०९]
“प्रत्येति पूर्वमुत्पादाद्यद्यसत्त्वान्न युज्यते ।
सह चेत्क्त्वा न सिद्धोऽत्र पूर्वकालविधानत” इति ॥

[१३८।१०]
नैष दोषः ।
इदं तावद्यं प्रष्टव्यः शाब्दिकः ।

[१३८।१०-१३८।११]
किमवस्थो धर्मः उत्पद्यते वर्त्तमान उताहोऽनागते इति ।

[१३८।११]
किं चातः ।
यदि वर्त्तमान उत्पद्यते ।

[१३८।११-१३८।१२]
कथं वर्त्तमानो यदि नोत्पन्नः ।

[१३८।१२]
उत्पन्नस्य वा पुनरुत्पत्तावनवस्थाप्रसङ्गः ।

[१३८।१२-१३८।१३]
अथानागत उत्पद्यते कथमसतः कर्तृत्वं सिद्धत्यकर्तृका वा क्रियेति ।

[१३८।१३-१३८।१४]
अतो यदवस्थ उत्पद्यते तदवस्थ एव प्रत्येति ।

[१३८।१४]
किमवस्थश्चोत्पद्यते ।
उत्पादाभिमुखोऽनागतः ।

[१३८।१४-१३८।१५]
तदवस्थ एव प्रत्ययं प्रत्येतीत्युच्यते ।

[१३८।१५-१३८।१६]
अनिष्पन्नं चेदं यदुत शाब्दिकीयं कर्तृक्रियाव्यवस्थानं भवतीत्येष कर्त्ता भूतिरित्येषा क्रिया ।

[१३८।१६-१३८।१७]
न चात्र भवितुरर्थात्भूतिमन्यां क्रियां पश्यामः ।

[१३८।१७]
तस्मादच्छलं व्यवहारेषु ।
एष तु वाक्यार्थः ।

[१३८।१७-१३८।१८]
अस्मिन् सत्यस्य भावः अस्योत्पादादिदमुत्पद्यत इति योऽर्थः सोऽर्थः प्रतीत्यसमुत्पाद इति ।

[१३८।१९]
आह चात्र

[१३८।२०-१३८।२३]
“असन्नुत्पद्यते यद्वत्प्रत्येत्यपि तथाऽथ सन् ।
उत्पन्न उत्पद्यत इत्यनिष्ठाऽसन् पुराऽपि वा ॥
सहकालेऽपि च क्त्वाऽस्ति दीपं प्राप्य तमो गतम् ।
आस्यं व्यादाय शेते च पश्चाच्चेत्किं न संवृते ॥”

[१३८।२४]
अन्ये पुनरस्य चोद्यस्य परिहारार्थमन्यथा परिकल्पयन्ति ।

[१३८।२४-१३८।२५]
प्रतिर्वीप्सार्थः ।

[१३८।२५]
इतौ साधव इत्या अनवस्थायिनः ।
उत्पूर्वः पदिः प्रादुर्भावार्थः ।

[१३८।२६-१३८।२७]
तां तां कारण सामग्रीं प्रति इत्यानां समवायेनोत्पादः प्रतीत्यसमुत्पाद इति ।

[१३८।२७]
एषा तु कल्पनाऽत्रैव कल्प्यते ।

[१३८।२७-१३८।२८]
इह कथं भविष्यति “चक्षुः प्रतीत्य रूपाणि चोत्पद्यते चक्षुर्विज्ञानमिति”ति ।

[१३८।२८-१३९।०१]
किमर्थं पुनर्भगवान् पर्यायद्वयमाह “अस्मिन् सतीदं भवति अस्योत्पादादिदमुत्पद्यते” इति ।

[१३९।०१-१३९।०२]
अवधारणार्थम् ।

[१३९।०२-१३९।०३]
यथाऽन्यत्राह “अविद्यायां सत्यां संस्कारा भवन्ति नान्यत्राविद्यायाः संस्कारा” इति ।

[१३९।०३]
अङ्गपरंपरां वा दर्शयितुम् ।

[१३९।०३-१३९।०४]
अस्मिन्नङ्गे सतीदं भवति अस्य पुनरङ्गस्योत्पादादिदमुत्पद्यत इति ।

[१३९।०४]
जन्मपरंपरां वा ।

[१३९।०४-१३९।०५]
पूर्वान्ते सति मध्यान्तो भवति मध्यान्तस्योत्पादादपरान्त उत्पद्यत इति ।

[१३९।०५-१३९।०६]
साक्षात्पारंपर्येण प्रत्ययभावं दर्शयति ।

[१३९।०६]
कदाचिद्धि समनन्तरमविद्यायाः संस्कारा भवन्ति कदाचित्पारंपर्येणेति ।

[१३९।०७]
अहेतुनित्यहेतुवादप्रतिषेधार्थमित्यपरे ।

[१३९।०७-१३९।०८]
नासति हेतो भावो भवति न चानुत्पत्तिमतो नित्यात्प्रकृतिपुरुषादिकात्किञ्चिदुत्पद्यत इति ।

[१३९।०८-१३९।०९]
अस्यां तु कल्पनायां पूर्वपदस्य ग्रहणमनर्थकं प्राप्नोति ।

[१३९।०९]
अस्योत्पादादिमुत्पद्यत इत्यनेनैवोभयवादप्रतिषेधसिद्धेः ।

[१३९।१०-१३९।११]
सन्ति तर्हि केचिद्य आत्मनि सत्याश्रयभूते संस्कारादीनां भावं परिकल्पयन्ति अविद्यादीनां चोत्पादात्तदुत्पत्तिम् ।

[१३९।११-१३९।१२]
अतस्तां कल्पनां पर्युदासयितुमिदं निर्धारयांवभूव यस्यैवोत्पादाद्यदुत्पद्यते तस्मिन्नेव सति तत्भवति नान्यस्मिन् ।

[१३९।१२-१३९।१३]
यदुता “विद्याप्रत्ययाः संस्काराः यावदेवमस्य केवलस्य महतो दुःखस्कन्धस्य समुदयो भवति”ति ।

[१३९।१४]
अप्रहीणोत्पत्तिज्ञापनार्थमित्याचार्याः ।
अविद्यायामप्रहीणायां संस्कारा न प्रहीयन्ते ।

[१३९।१५]
तस्या एवोत्पादादुत्पद्यन्त इति विस्तरः ।

[१३९।१५-१३९।१६]
स्थित्युत्पत्तिसंदर्शनार्थमित्यपरे ।

[१३९।१६]
यावत्कारणस्रोतस्तावत्कार्यस्रोतो भवति ।

[१३९।१६-१३९।१७]
कारणस्यैवचोत्पादात्कार्यमुत्पद्यत इति ।
[१३९।१७-१३९।१८]
उत्पादे त्वधिकृते कः प्रसङ्गः स्थितिवचनस्य भिन्नक्रमं च भगवान् किमर्थमाचक्षित प्राक्स्थितिं पश्चादुत्पोआदम् ।

[१३९।१८-१३९।१९]
पुनराह “अस्मिन् सतीदं भवती”ति “कार्ये सति कारणस्य विनाशो भवती”ति ।

[१३९।१९-१३९।२०]
स्यान्मत महेतुकं तर्हि कार्यमुत्पद्यत इत्यत आह नाहेतुकम् ।

[१३९।२०-१३९।२१]
यस्मादस्योत्पादादिदमुत्पद्यत इति ।

[१३९।२१]
एष चेत्सूत्रार्थोऽभविष्यदस्मिन् सतीदं न भवतीत्येवाचक्षत ।

[१३९।२१-१३९।२२]
पूर्वं च तावत्कार्यस्योत्पादाने वाचक्षत पश्चादस्मिन् सतीदं न भवतीति ।

[१३९।२२-१३९।२३]
एवं हि साधुः क्रमो भवति ।

[१३९।२३-१३९।२४]
इतरथा तु प्रतीत्यसमुत्पादः कतम इत्यादेरर्थे कः प्रक्रमो विनाशवचनस्य ।

[१३९।२४]
तस्मान्नैष सूत्रार्थः ।

[१३९।२४-१३९।२५]
कथं पुन “र्विद्याप्रत्ययाः संस्कारा यावत्जातिप्रत्ययं जरामरणामि”ति ।

[१३९।२५]
आभिसंबन्धमात्रं दर्शयिष्यामः ।

[१३९।२५-१४०।०२]
बालो हि प्रतीत्यसमुत्पन्नं संस्कारमात्रमिदमित्यप्रजाननात्मदृष्ट्यस्मिमानाभिनिविष्ट आत्मनः सुखार्थमदुःखार्थं वा कायादिभिस्त्रिविधं कर्मारभते आयति सुखार्थं पुण्यं सुखादुःखासुखार्थमानैज्जमैहिकसुखार्थमपुण्यं तस्याविद्याप्रत्ययाः संस्काराः कर्माक्षेपवशाच्च विज्ञानसंततिस्तां तां गतिं गच्छति ।

[१४०।०२-१४०।०३]
ज्वालागमनयोगेनान्तराभवसंबन्धात् ।

[१४०।०३]
तदन्यसंस्काराप्रत्ययं विज्ञानम् ।

[१४०।०३-१४०।०४]
एवं च कृत्वा तदुपपन्नं भवति विज्ञानाङ्गनिर्देशे “विज्ञानं कतमत् ।

[१४०।०४]
षड्विज्ञानकाया” इति ।

[१४०।०५-१४०।०६]
विज्ञानपूर्वकं पुनस्तस्यां तस्यां गतौ नामरूपं जायते पञ्चस्कन्धकं कृत्स्नजन्मानुगतम् ।

[१४०।०६]
विभङ्गे महानिदानपर्याये चैवं निर्देशात् ।

[१४०।०६-१४०।०७]
“तथा नामरूपपरिपाकात्क्रमेण षडायतनम् ।

[१४०।०७]
ततो विषयसंप्राप्तौ सत्यां विज्ञानसंभव” इति ।

[१४०।०७-१४०।०८]
त्रयाणां संनिपातः स्पर्शः सुखादिवेदनीयः ।

[१४०।०८]
ततस्त्रिविधा वेदना ।
तत्स्तृष्णा ।

[१४०।०८-१४०।०९]
दुःखोत्पीडितस्य सुखायां वेदनायां कामतृष्णा ।

[१४०।०९]
सुखायामदुःखासुखायां च रूपतृष्णा ।

[१४०।०९-१४०।१०]
अदुःखासुखायामारुप्यतृष्णा ।

[१४०।१०]
तत इष्टवेदनातृष्णायाः कामादीनामुत्पादनम् ।

[१४०।१०-१४०।११]
तत्र कामाः पञ्च कामगुणाः ।

[१४०।११]
दृष्टयो द्वाषष्टिर्यथा ब्रह्मजालसूत्रे ।
शीलं दौःशील्यविरतिः ।

[१४०।१२]
व्रतं कुक्कुरगोव्रतादीनि ।
यथा च निर्ग्रन्थादीनां नग्नो घवत्यचेलक इति विस्तरः ।

[१४०।१३-१४०।१४]
ब्राह्मणप
ाशुपतपरिब्राजकादीनां च दण्डाजिनभस्मजटात्रिदण्डमौण्ड्यादिसमादानम् ।

[१४०।१४]
आत्मवादः पुनरात्मभावः ।

[१४०।१४-१४०।१५]
आत्मेति वादोऽस्मिन्नित्यात्मवादः ।

[१४०।१५]
आत्मदृष्ट्यस्मिमानावित्यपरे ।
कथमनयोरात्मवादत्वम् ।

[१४०।१५-१४०।१६]
“आभ्यामात्मे”ति वचनात् ।

[१४०।१६]
आत्मनो ह्यसत्त्वादात्मवादोपादानमित्युच्यते ।

[१४०।१६-१४०।१७]
प्रज्ञप्तिमात्रकस्योपादानात् ।

[१४०।१७-१४०।१८]
यथोक्त “मात्मा आत्मेति भिक्षवो बालोऽश्रुतवान् पृथग्जनः प्रज्ञप्तिमनुपतितो नत्वत्रात्मा वा आत्मीयं वा” इति ।

[१४०।१८-१४०।१९]
तेषामुपादानं तेषु यश्छन्दरागः ।

[१४०।१९]
एवं हि भगवता सर्वत्राख्यातम् “उपादानं कतमत् ।

[१४०।१९-१४०।२०]
योऽत्रच्छन्दरागं” इति ।

[१४०।२०]
उपादानप्रत्ययं पुनः पौनर्भविकं कर्मोपचीयते ।
तद्भवः ।

[१४०।२०-१४०।२१]
“यदप्यानन्द कर्मायत्यां पुनर्भावाभिनिवर्तम्कमिदमत्र भवस्ये”ति सूत्रात् ।

[१४०।२१-१४०।२२]
भवप्रत्ययं पुनर्विज्ञानावक्रान्तियोगेन ।

[१४०।२२]
अनागतं जन्म जातिः पञ्चस्कन्धिका ।

[१४०।२२-१४०।२३]
जातौ सत्यां जरामरणं यथा निरिष्टं सूत्रे ।

[१४०।२३]
“एवमस्य केवलस्य महतो दुःखस्कन्धस्य समुदयो घवती”ति ।

[१४०।२४]
केवलस्येत्यात्मीयरहितस्य ।
महतो दुःखस्कन्धस्येत्यनाद्यनन्तस्य दुःखसमूहस्य ।

[१४०।२५]
समुदयो भवतीति प्रदुर्भावः ।
स एव तु वैभाषिकन्यायो यः पूर्वमुक्तः ।

[१४०।२६]
अथाविद्येति कोऽर्थः ।
या न विद्या ।
चक्षुरादिष्वपि प्रसङ्गः ।

[१४०।२६-१४०।२७]
विद्याया अभावस्तर्हि ।

[१४०।२७]
एवं सति न किञ्चित्स्यात् ।

[१४०।२७-१४०।२८]
न चैतत्युक्तम् ।

[१४०।२८]
तस्मात्

[१४१।०१]
विद्याविपक्षो धर्मोऽन्योऽविद्याऽमित्रानृतादिवत् ॥ ३.२८ ॥

[१४१।०२-१४१।०३]
यथा मित्रविपर्ययेण तद्विपक्षभूतः कश्चिदमित्रो भवति न तु यः कश्चिदन्यो मित्रान्नापि मित्राभावः ।

[१४१।०३]
ऋतं चोच्यते सत्यम् ।

[१४१।०३-१४१।०४]
तद्विपक्षभूतं वाक्यमनृतं भवति ।

[१४१।०४]
अधर्मानर्थाकार्यादयश्च धर्मादिप्रतिद्वन्द्वभूताः ।

[१४१।०४-१४१।०५]
एवमविद्याऽपि विद्यायाः प्रतिद्वन्द्वभूतधर्मान्तरमिति द्रष्टव्यम् ।

[१४१।०५]
कुत एतत् ।
प्रत्ययभावेनोपदेशात् ।
अपि च

[१४१।०६]
संयोजनादिवचनात्

[१४१।०७]
संयोजनं बन्धनमनुशय ओघो योगश्चाविद्योच्यते सूत्रेषु ।

[१४१।०७-१४१।०८]
न चाभावमात्रं तथा भवितुमर्हति ।

[१४१।०८]
न चापि चक्षुरादयः ।
तस्माद्धर्मान्तरमेवाविद्या ।

[१४१।०८-१४१।०९]
यथा तर्हि कुभार्या अभार्येत्युच्यते कुपुत्रश्चापुत्रः ।

[१४१।०९]
एवमविद्याऽप्यस्तु ।

[१४१।१०]
कुप्रज्ञा चेन्न दर्शनात् ।

[१४१।११]
कुत्सिता हि प्रज्ञ क्लिष्टा ।
सा च दृष्टिस्वभावा इति नाविद्या युज्यते ।

[१४१।११-१४१।१२]
या तर्हि न दृष्टिः सा भविष्यति ।

[१४१।१२]
साऽपि भवितुं नार्हति ।
किं कारणम् ।

[१४१।१३]
दृष्टेस्तत्संप्रयुक्तत्वात्

[१४१।१४]
अविद्या चेत्प्रज्ञाऽभविष्यन्न दृष्टिस्तया युज्यते संप्रायोक्ष्यत ।

[१४१।१४-१४१।१५]
द्वयोः प्रज्ञाद्रव्ययोरसंप्रयोगात् ।

[१४१।१५]
इतश्च

[१४१।१६]
प्रज्ञोपक्लेशदेशनात् ॥ ३.२९ ॥

[१४१।१७]
“रागोपक्लिष्टं चित्तं नावमुच्यते अविद्योपक्लिष्टा प्रज्ञा न विशुध्यती”त्युक्तं सूत्रे ।

[१४१।१८]
न च सैव प्रज्ञा तस्याः प्रज्ञाया उपक्लेशो युक्त इति ।

[१४१।१८-१४१।१९]
यथा चित्तस्यान्यो भिन्नजातीय उपक्लेशो राग एवं प्रज्ञाया अविद्या ।

[१४१।१९]
किं पुनरेवं नेष्यते ।

[१४१।२०]
क्लिष्टया प्रज्ञया कुशला प्रज्ञा व्यव्कीर्यमाणा न विशुध्यति ।

[१४१।२०-१४१।२१]
अतोऽसौ तस्या उपक्लेश इति ।

[१४१।२१]
यद्वापि रागोपक्लिष्टं चित्तं न विमुच्यते ।

[१४१।२१-१४१।२२]
किं तदवश्यं रागपर्यवस्थितं भवति ।

[१४१।२२]
उअपहतं तु तत्तथा रागेण भवति यन्न विमुच्यते ।

[१४१।२२-१४१।२३]
तां पुन्र्भावनां व्यावर्तयतो विमुच्यते ।

[१४१।२३-१४१।२४]
एवमविद्योपक्लिष्टा प्रज्ञा न विशुध्यतीत्यविद्योपहतां परिक्ल्पयामः ।

[१४१।२४]
को हि परिकल्पयन् वार्यते ।
जात्यन्तरमेव त्वविद्यां वर्णयन्ति ।

[१४१।२५]
योऽपि मन्यते “सर्वक्लेशा अविद्ये”ति तस्याप्यत एव व्युदासः ।

[१४१।२५-१४२।०१]
सर्वक्लेशस्वभावाऽपि सती संयोजनादिषु पृथग्नोच्येत दृष्ट्या च न संप्रयुज्येत ।

[१४२।०१-१४२।०२]
अन्येन वा क्लेशेन दृष्ट्यादीनां परंपरासंप्रयोगात्चित्तमपि चाविद्योपक्लेष्टमेवोक्तं भवेत् ।

[१४२।०२-१४२।०३]
अथ मतं विशेषणार्थं तथोक्तमिति ।

[१४२।०३]
प्रज्ञायामप्यविद्याविशेषणं कर्त्तव्यं भवेत् ।

[१४२।०३-१४२।०४]
भवत्वविद्या धर्मान्तरं कस्तु तस्याः स्वभावः ।

[१४२।०४]
सत्यवन्न कर्मफलानामसंप्रख्यानम् ।

[१४२।०४-१४२।०५]
एतच्चैव न ज्ञायते किमिदमसंप्रख्यानं नामेति ।

[१४२।०५-१४२।०६]
यदि यन्न संप्रख्यानं संप्रख्यानाभावेऽपि तथैव दोषो यथा अविद्यायाम् ।

[१४२।०६-१४२।०७]
अथ संप्रख्यानविपक्षभूतं धर्मान्तरम् ।

[१४२।०७]
तदिदं तथैव न ज्ञायते किं तदिति ।

[१४२।०७-१४२।०८]
एवञ्जातीयकोऽपि धर्माणां निर्देशो भवति ।

[१४२।०८]
तद्यथा “चक्षुः कतमत् ।
यो रूपप्रसादश्चक्षुर्विज्ञानस्याश्रय” इति ।

[१४२।०९]
अस्मीति सत्त्वमयताऽविद्येते भदन्तधर्मत्रातः ।
का पुनरस्मिमानादन्या मयता ।

[१४२।१०-१४२।१२]
याऽसौ सूत्र उक्ता “सोऽहमेवं ज्ञात्वा एवं दृष्ट्वा सर्वासां तृष्णानां सर्वासां दृष्टीनां सर्वासां मयतानां सर्वेषामहङ्कारममकारास्मिमानाभिनिवेशानुशयानां प्रहाणात्परिज्ञानान्निश्छायो निवृत” इति ।

[१४२।१२]
अस्त्येषा मयता ।
सा त्वियमविद्येति कुत एतत् ।

[१४२।१३]
यत एषा नान्यः क्लेशः शक्यते वक्तुम् ।
ननु चान्यो मान एव स्यात् ।

[१४२।१३-१४२।१४]
अत्र पुनर्विचार्यमाणे बहु वक्तव्यं जायते ।

[१४२।१४]
तस्मात्तिष्ठत्वेतत् ।

[१४२।१५]
अथ नामरूपमिति कोऽर्थः ।
रूपं विस्तरेण यथोक्तम् ।

[१४२।१६]
नाम त्वरूपिणः स्कन्धाः

[१४२।१७]
किं कारणम् ।
नामेन्द्रियार्थवशेनार्थेषु नमतीति नाम ।
कतमस्य नाम्नो वशेन ।

[१४२।१८]
यदिदं लोके प्रतीतं तेषां तेषामर्थानां प्रत्यायकं गौरश्वो रूपं रस इत्येवमादि ।

[१४२।१९]
एतस्य पुनः केन नामत्वम् ।
तेषु तेष्वर्थेषु तस्य नाम्नो नमनात् ।

[१४२।१९-१४२।२०]
इह निक्षिप्ते काय उपपत्त्यन्तरे नमनान्नामरुपिणः स्कन्धा इत्यपरे ॥

[१४२।२१]
षडायतनमुक्तम् ।

[१४२।२२]
स्पर्शो वक्तव्यः ।

[१४२।२३]
ष्पर्शाः षट्

[१४२।२४]
चक्षुःसंस्पर्शो यावन्मनःसंस्पर्श इति ।
ते पुनः

[१४३।०१]
संनिपातजाः ।

[१४३।०२]
त्रयाणां संनिपाताज्जाता इन्द्रियार्थविज्ञानानाम् ।

[१४३।०२-१४३।०३]
युक्तं तावत्पञ्चानामिन्द्रियाणामर्थविज्ञानाभ्यां संनिपातः ।

[१४३।०३]
सहजत्वात् ।

[१४३।०३-१४३।०४]
मनैन्द्रियस्य पुनर्निरुद्धस्यानागतवर्त्तमानाभ्यां धर्ममनोविज्ञानाभ्यां कथं संनिपातः ।

[१४३।०४-१४३।०५]
अयमेव तेषां संनिपातो यः कार्यकारणभावः ।

[१४३।०५]
एककार्यार्थो वा संनिपातार्थः ।

[१४३।०५-१४३।०६]
सर्वे च ते त्रयोऽपि स्पर्शोत्पत्तौ प्रगुणा भवन्तीति ।

[१४३।०६]
अत्र पुनराचार्याणां भेदं गता बुद्धयः ।

[१४३।०६-१४३।०८]
केचिद्धि सकृन्निपातमेव स्पर्श व्याचक्षते सूत्रं चात्र ज्ञापकमानयन्ति “इति य एषां त्रयाणां धर्माणां संगतिः संनिपातः समवायः स स्पर्शः” इति ।

[१४३।०८-१४३।०९]
केचित्पुनश्चित्तसंप्रयुक्तं धर्मान्तरमेव स्पर्श व्याचक्षते सूत्रं चात्र ज्ञापकमानयन्ति “षट्षट्को धर्मपर्यायः कतमः ।

[१४३।१०]
षडाध्यात्मिकान्यायतनानि ।
षट्बाह्यान्यायतनानि ।
षट्विज्ञानकायाः ।

[१४३।१०-१४३।११]
षट्स्पर्शकायाः ।

[१४३।११]
षट्वेदनाकायाः ।
षट्तृष्णाकाया” इति ।

[१४३।११-१४३।१२]
अत्र हीन्द्रियार्थविज्ञानेभ्यः स्पर्शकायाः पृथग्देशिताः ।

[१४३।१२-१४३।१३]
तत्र ये संनिपातमेव स्पर्शमाहुस्त एवं क्परिहारमाहुः ।

[१४३।१३]
न वै पृथिग्निर्देशात्पृथग्भावो भवति ।

[१४३।१३-१४३।१४]
मा भूद्धर्मायतनाद्वेदनातृष्णयोः पृथग्भाव इति ।

[१४३।१४-१४३।१५]
नैष दोषस्तद्व्यतिरिक्तस्यापि धर्मायतनस्य भावात् ॥

[१४३।१५-१४३।१६]
न चैवं स्पर्शभूतात्त्रयादन्यत्त्रयमस्ति यस्य शेषस्यात्र ग्रहणं स्यात् ।

[१४३।१६-१४३।१७]
यद्यपि हीन्द्रियार्थौ स्यातामविज्ञानकौ न तु पुन्र्विज्ञानमनिन्द्रियार्थकम् ।

[१४३।१७]
तस्मात्त्रिषु निर्दिष्टेषु पुनः स्पर्शस्य ग्रहणमनर्थकं प्राप्नोति ।

[१४३।१८-१४३।१९]
न खलु सर्वे चक्षुरूपे सर्वस्य चक्षुर्विज्ञानस्य कारणं नापि सर्वं चक्षुर्विज्ञानं सर्वयोश्चक्षुरूपयोः कार्यम् ।

[१४३।१९-१४३।२०]
अतो येषां कार्यकारणाभावस्ते स्पर्शभावे व्यवस्थापिता इत्येके ।

[१४३।२०-१४३।२१]
ये पुनः संनिपातादन्यं स्पर्शमाहुस्त एतत्सूत्र कथं परिहरन्ति “इति य एषां त्रयाणां संगतिः संनिपातः समवायः स स्पर्श” इति ।

[१४३।२१]
न वा एवं पठन्ति ।

[१४३।२१-१४३।२२]
किं तर्हि ।

[१४३।२२-१४३।२३]
संगतेः संनिपातात्समवायादिति पठन्ति कारणे व कार्योपचारोऽयमिति ब्रुवन्ति ।

[१४३।२३]
अतिवहुविस्तरप्रसारिणी त्वेषा कथेत्यलं प्रसङ्गेन ।

[१४३।२३-१४३।२४]
अन्यमेव स्पर्शं वर्णयन्त्याभिधार्मिकाः ।

[१४३।२४]
तेषां प्न्नां षण्णां स्पर्शानां

[१४३।२५]
पञ्चप्रतिघसंस्पर्शः षष्ठोऽधिवचनाह्वय ॥ ३.३० ॥

[१४३।२६]
चक्षुःश्रोत्रघ्राणजिह्वाकायसंस्पर्शाः पञ्च प्रतिघ संस्पर्श इत्युच्यते ।

[१४३।२६-१४४।०१]
सप्रतिघेन्द्रियाश्रयत्वात् ।

[१४४।०१]
मनः संस्पर्शः षष्ठः सोऽधिवचनस्पर्श इत्युच्यते ।

[१४४।०१-१४४।०२]
किं कारणमधिवचनमुच्यते नाम ।

[१४४।०२]
तत्किलास्याधिकमालम्बनमतोऽधिवचनसंस्पर्श इति ।

[१४४।०२-१४४।०४]
यथोक्तं “चक्षुर्विज्ञानेन नीलं विजानाति नो तु नीलं मनोविज्ञानेन नीलं विजानाति नीलमिति च विजानाती”ति ।

[१४४।०४]
एक आश्रयिअप्रभाइतो द्वितीय आलम्बनप्रभावितः ।

[१४४।०५]
अपरे पुनराहुः ।
वचनमधिकृत्यार्थेषु मनोविज्ञानस्य प्रवृत्ति र्न पञ्चानाम् ।

[१४४।०६]
अतस्तदेवाधिवचनम् ।

[१४४।०६-१४४।०७]
तेन संप्रयुक्तः स्पर्शोऽधिवचनसंस्पर्श इत्येक आश्रयप्रभावितो द्वितीयः संप्रयोगप्रभावितः ।

[१४४।०७]
पुनस्त एव षट्स्पर्शास्त्रयो भवन्ति ।

[१४४।०८]
विद्याविद्येतरस्पर्शाः

[१४४।०९]
विद्यासंस्पर्शोऽविद्यासंस्पर्शः ।
ताभ्यां चान्यो नैवविद्यानाविद्यासंस्पर्श इति ।

[१४४।०९-१४४।१०]
एते पुनर्यथाक्रमं वेदितव्याः ।

[१४४।११]
अमलक्लिष्टशेषिताः ।

[१४४।१२-१४४।१३]
अनास्रवः स्पर्शो विद्यासंस्पर्शः क्लिष्टोऽविद्यासंस्पर्शो विद्याऽविद्याभ्यां संप्रयुक्तत्वात् ।

[१४४।१३]
शेषो नैवविद्यानाविद्यासंस्पर्श उभाभ्यामसंप्रयोगात् ।
कः पुन शेषः ।

[१४४।१४]
कुशलसास्रवोऽनिवृताव्याकृतश्च ।

[१४४।१४-१४४।१५]
पुनरविद्यासंस्पर्शस्याभीक्ष्णसमुदाचारिण एकदेशस्य ग्रहणात्द्वौ सोपर्शौ भवतः ।

[१४४।१६]
व्यापादानुनयस्पर्शौ

[१४४।१७]
व्यापादानुनयाभ्यां संप्रयोगात् ।
पुनः सर्वसंग्रहेण

[१४४।१८]
सुखवेद्यादयस्त्रयः ॥ ३.३१ ॥

[१४४।१९]
सुखवेदनीयः स्पर्शो दुःखवेदनीयोऽदुःखासुखवेदनीयश्च ।
सुखवेदनादिहितत्वात् ।

[१४४।२०]
अथवा वेद्यते तद्वेदयितुं वा शक्यमिति वेदनीयम् ।
किं तत् ।
वेदितम् ।

[१४४।२०-१४४।२१]
सुखं वेदनीयमस्मिन्निति सुखवेदनीयः स्पर्शो यत्र सुखं वेदितमस्ति

[१४४।२१-१४४।२२]
एवं दुःखादुःखासुखवेदनीयावपि योज्यौ ।

[१४४।२२]
त एते षोडश स्पर्शा भवन्ति ।
उक्तः स्पर्शः ॥

[१४४।२३]
वेदना वक्तव्या ।
तत्र यः पूर्वं षड्विधः स्पर्श उक्तः

[१४४।२४]
तज्जाः षड्वेदनाः

[१४४।२५]
चक्षुःसंस्पर्शजा वेदना श्रोत्रघ्राणजिह्वाकायमनःसंस्पर्शजा वेदनाः ।
तासां पुनः

[१४५।०१]
पञ्च कायिकी चैतसी परा ।

[१४५।०२]
चक्षुःश्रोत्रघ्राणजिह्वाकायसंस्पर्शजाः पञ्च्चवेदनाः कायिकी वेदनेत्युच्यते ।

[१४५।०२-१४५।०३]
रूपीन्द्रियाश्रितत्वात् ।

[१४५।०३]
मनःसंस्पर्शजा पुनर्वेदना चैतसिकीत्युच्यते ।
चित्तमात्राश्रितत्वात् ।

[१४५।०३-१४५।०४]
अथ किं स्पर्शादुत्तरकालं वेदना भवत्याहोस्वित्समानकालम् ।

[१४५।०४-१४५।०५]
समानकालमिति वैभाषिकाः ।

[१४५।०५]
अन्योन्यं सहभूहेतुत्वात् ।

[१४५।०५-१४५।०६]
कथं सहोत्पन्नयोर्जन्यजनकभावः सिध्यति ।

[१४५।०६]
कथं च न सिध्यति ।
असामर्थ्यात् ।

[१४५।०६-१४५।०७]
जाते धर्मे धर्मस्यनास्ति सामर्थयं प्रतिज्ञाऽविशिष्टम् ।

[१४५।०७-१४५।०८]
यदेव हीदं सहोत्पन्नयोर्जन्यजनकभावो नास्तीति तदेवेदं जाते धर्मे धर्मस्य नास्तीति ।

[१४५।०८]
अन्योन्यजनकप्रसङ्गत्तर्हि ।
इष्टत्वाददोषः ।

[१४५।०९]
इष्टमेव हि सहभूहेतोरन्योन्यफलत्वम् ।

[१४५।०९-१४५।१०]
इष्टमिदं सूत्रे त्वनिष्टं स्पर्शवेदनयोरन्योन्यफलत्वम् ।

[१४५।१०-१४५।११]
“चक्षुःसंस्पर्श प्रतीत्य उत्पद्यते चक्षुःसंस्पर्शजा वेदना न तु चक्षुःपंस्पर्शजां वेदनां प्रतीत्योत्पद्यते चक्षुःसंस्पर्श” इति वचनात् ।

[१४५।११-१४५।१२]
जनकधर्मातिक्रमाव्चायुक्तम् ।

[१४५।१२-१४५।१३]
यो हि धर्मो यस्य धर्मस्य जनकः प्रसिद्धः स तस्मात्भिन्नकालः प्रसिद्धः ।

[१४५।१३-१५३।१४]
तद्यथा पूर्वं वीजं पश्चादङ्कुरः पूर्वं क्षीरं पश्चाद्दधि पूर्वमभिघातः पश्चाच्छन्दः पूर्वं मनः पश्चात्मनोविज्ञानमित्येवमादि ।

[१४५।१४-१४५।१५]
अन्यथा परंपरापेक्षत्वात्कार्यकारणयोः सर्वं वा युगपदुत्पद्यते न वा कदाचित्पश्चाद्विशेषाभावात् ।

[१४५।१५-१४५।१६]
नहि न सिद्धः कार्यकारणयोः पूर्वापराभावः ।

[१४५।१६]
सहभावोऽपि तु सिद्धः ।

[१४५।१६-१४५।१८]
तद्यथा चक्षुर्वज्ञानादीनां चक्षुरूपादिभिर्भूतभौतिकानां च तत्रापि पूर्वमिन्द्रियार्थौ पश्चाद्विज्ञानम् ।

[१४५।१८-१४५।१९]
पूर्वकाच्च भूतभौतिकसमुदायादुत्तर उत्पद्यत इतीष्यमाणे कः प्रतिषेधः ॥

[१४५।१९]
यथा तर्हि च्छायाङ्कुरयोरेवं स्पर्शवेदनयो रिति वैभाषिकाः ।

[१४५।२०]
स्पर्शादुत्तरकालं वेदनेत्यपरे ।
इन्द्रियार्थौ हि पूर्वान्तो विज्ञानम् ।

[१४५।२०-१४५।२१]
सोऽसौ त्रयाणां संनिपातः स्पर्शः स्पर्शप्रत्ययात्पश्चाद्वेदना तृतीयक्षण इति ।

[१४५।२१-१४५।२२]
एवं तर्हि न सर्वन्त्रवज्ञाने वेदना प्राप्नोति न च सर्वं विज्ञानं स्पर्शः ।

[१४५।२२]
नैष दोषः ।

[१४५।२२-१४५।२३]
पूर्वस्पर्शहेतुका ह्युत्तरत्र स्पर्शे वेदना सर्वे च स्पर्शाः सर्ववेदनकाः सर्वं च विज्ञानं स्पर्श इति ।

[१४५।२४]
इदमयुक्तं वर्त्तते ।
किमत्रायुक्तम् ।

[१४५।२४-१४५।२५]
यदुत भिन्नालम्बनयोरपि स्पर्शयोः पूर्वस्पर्शैतुकोत्तरस्य वेदनेति ।

[१४५।२५-१४५।२६]
कथं नामान्यजातीयालम्बनस्पर्शसंभूता वेदनाऽन्यालम्बना भविष्यति येन वा चित्तेन संप्रयुक्ता ततो भिन्नालम्बनेति ।

[१४५।२६-१४६।०१]
अस्तु तर्हि तस्मिन्काले स्पर्शभूतं विज्ञानमवेदनकम् ।

[१४६।०१-१४६।०२]
तस्माच्च यत्पूर्वं विज्ञानं सवेदनकं तन्न स्पर्शः ।

[१४६।०२]
प्रत्ययवैधुर्यादित्येवं सति को दोषः ।
महाभूमिकनियमो भिद्यते ।

[१४६।०३]
“सर्वत्र चित्ते दशमहाभूमिका” इति ।
क्व चैष नियमः सिद्धः ।
शास्त्रे ।

[१४६।०३-१४६।०४]
सूत्रप्रमाणका वयं न शास्त्रप्रमाणकाः ।

[१४६।०४-१४६।०५]
उक्तं हि भगवता “सूत्रान्तप्रतिशरणैर्भवितव्यमि” ति ।

[१४६।०५-१४६।०६]
न वा एष महाभूमिकार्थः सर्वत्र चित्ते दश महाभूमिकाः संभवन्तीति ।

[१४६।०६]
कस्तर्हि महाभूमिकार्थः ।
तिस्रो भूमयः ।

[१४६।०६-१४६।०७]
सवितर्का सविचारा भुमिः अवितर्का विचारमात्रा अवितर्का विचारा भूमिः
पुनश्तिस्र कुसला भूमिः अकुशलाऽव्याकृता भुमिः ।

[१४६।०७-१४६।०८]
पुनस्तिस्रः ।

[१४६।०८]
शैक्षी भूमिरशैक्षी नैवशैक्षी भुमिः ।

[१४६।०८-१४६।०९]
तद्य एतस्यां सर्वस्यां भूमौ भवन्ति ते महाभूमिकाः ।

[१४६।०९-१४६।१०]
ये कुक्शलायामेव ते कुक्शलमहाभूमिकाः ।

[१४६।१०]
ये क्लिष्टायामेव ते क्लेशमहाभूमिकाः ।

[१४६।१०-१४६।११]
ते पुनर्यथासंभवं पर्यायेणनतु सर्वे युगपदित्यपरे ।

[१४६।११]
अकुशलमहाभूमिकास्तु पाठप्रसङ्गे नासञ्जिताः ।

[१४६।११-१४६।१२]
इदानीं पूर्वं न पठ्यन्ते स्म ।

[१४६।१२-१४६।१४]
यदि तर्हि स्पर्शादुत्तरकालल्ं वेदना सूत्रं परिहार्यं “चक्षुः प्रतीत्य रूपाणि चोत्पद्यते चक्षुर्विज्ञानं त्रयाणां संनिपातः स्पर्शः सहजाता वेदना संज्ञा चेतने”ति ।

[१४६।१४-१४६।१५]
सहजाता इत्युच्यते न स्पर्शसहजाता इति किमत्र परिहार्यम् ।

[१४६।१५-१४६।१६]
समनन्तरेऽपि चायं सहशब्दो दृष्टस्तद्यथा “मैत्रीसहगतं स्मृतिसंवोध्यङ्गं भावयती” त्यज्ञापकमेतत् ।

[१४६।१६-१४६।१८]
यत्तर्हि सूत्र उक्तं “या च वेदना या च संज्ञा या च चेतना यच्च विज्ञानं संसृष्टा इमे धर्मा नासंसृष्टा” इत्यतो नास्ति वेदनाभिरसंसृष्टं विज्ञानम् ।

[१४६।१८]
संप्रधार्यं तावदेतत्क एष सम्सृष्टार्थः ।

[१४६।१८-१४६।२०]
तत्र हि सूत्र एवमुक्तं “यद्वेदयते तच्चेतयते यच्चेतयते तस्त्संप्रजानीते यत्संप्रजानीते तद्विजानाती”ति ।

[१४६।२०-१४६।२१]
तन्न विज्ञायते किं तावदयमेषामालम्बननियम उक्त उताहो क्षणनियम इति ।

[१४६।२१]
आयुरुष्मणोः साहभाव्ये संसृष्टवचनात्सिद्धः क्षणनियमः ।

[१४६।२२]
यच्चापि सूत्र उक्तं “त्रयाणां संनिपातः स्पर्शः” इति ।

[१४६।२२-१४६।२३]
तत्कथं विज्ञानं चास्ति न च त्रयाणां संनिपातो न च स्पर्श इति ।

[१४६।२३-१४६।२४]
तस्मादवश्यं सर्वत्र विज्ञाने स्पर्शः स्पर्शसहजा च वेदनैष्टव्या ।

[१४६।२४]
अलमतिप्रसङ्गिया कथया ।
प्रकृतमेवानुक्रम्यताम् ॥

[१४६।२५]
उक्ता समासेन चैतसिकी वेदना ॥

[१४६।२६]
पुनश्चाष्टादशविधा सा मनोपविचारतः ॥ ३.३२ ॥

[१४६।२७]
सैव चैतसिकी वेदना पुनराष्टदश मनोपविचारव्यवस्थानादष्टादधा भिद्यते ।

[१४६।२७-१४६।२८]
पुनः संधिकरणं चात्र द्रष्टव्यम् ।

[१४६।२८]
अष्टादशमनो पविचाराः कतमे ।

[१४६।२८-१४७।०१]
षट्सौमनस्योपचिराः षट्दौर्मनस्योपविचाराः षडुपेक्षोपविचाराः ।

[१४७।०१]
कथमेषां व्यवस्थानम् ।
यदि स्वभावतः ।

[१४७।०२]
त्रयो भविष्यन्ति ।
सौमनस्यदौर्मनस्योपेक्षाविचाराः ।

[१४७।०२-१४७।०३]
अथ संप्रयोगतः ।

[१४७।०३]
एको भविष्यति ।
सर्वेषां मनः संप्रयुक्तत्वात् ।
अथालम्बनतः ।
[१४७।०३-१४७।०४]
षट्भविष्यन्ति ।

[१४७।०४]
रूपादिषड्विषयालम्बनत्वत् ।
त्रिभिरपि स्थापना ।

[१४७।०४-१४७।०५]
तेषां पञ्चदश रूपाद्युपविचारा असंभिन्नालम्बनाः प्रतिनियतरूपाद्यालम्बनत्वात् ।

[१४७।०५-१४७।०६]
त्रयो धर्मोपविचारा उभयथा ।

[१४७।०६]
मनोपविचारा इति कोऽर्थः ।

[१४७।०६-१४७।०७]
मनः किल प्रतीत्यैते सौमनस्यदयो विषयानुपविचरन्तीति ।

[१४७।०७]
विषयेषु वा मन उपविचारयन्तीत्यपरे ।

[१४७।०८]
वेदनावशेन मनसो विषयेषु पुनः पुनर्विचरणात् ।

[१४७।०८-१४७।०९]
कस्मात्कायिकी वेदना न मनोपविचारः ।

[१४७।०९-१४७।१०]
नैव ह्यसौ मन एवाश्रिता नाप्युपविचारिकाऽविकल्पकत्वादित्ययोगः ।

[१४७।१०]
तृतीयध्यानसुखस्य कस्मान्मनोपविचारेष्वग्रहणम् ।

[१४७।१०-१४७।११]
आदितः किल कामधातौ मनोभूमिकसुखेन्द्रियाभावात्तत्प्रतिद्वन्द्वेन कुःखोपविचाराभावाच्चेति ।

[१४७।१२]
यदि मनोभूमिका एवैते ।

[१४७।१२-१४७।१३]
यत्तर्हि सूत्र उक्तं “चक्षुषा रूपाणि दृष्ट्वा सौमनस्यस्थानीयानि रूपाण्युपविचरन्तीत्येवमादिः ।

[१४७।१३]
कथम् ।

[१४७।१३-१४७।१४]
पञ्चविज्ञानकायाभिनिर्हृतत्वमभिसंधायैतदुक्तं “मनोभूमिका ह्येते ।

[१४७।१४-१४७।१५]
तद्यथाऽशुभा चक्षुर्विज्ञानाभिनिर्हृता च मनोभूमिका चे”ति ।

[१४७।१५-१४७।१६]
अपि तु “दृष्ट्वा यावत्स्पृष्ट्वे”ति वचनात् ।

[१४७।१६-१४७।१७]
अचोद्यमेवैतत् ।
येऽप्य दृष्ट्वा यावदस्पृष्ट्वोपविचर्न्ति तेऽपि मनोपविचाराः ।

[१४७।१७-१४७।१८]
इत्रथा हि कामधातौ रूपधात्वालम्बना रूपाद्युपविचारा न स्युः कामधात्बलम्वनाश्च रूपधातौ गन्धरसस्प्रष्टव्योपविचाराः ।

[१४७।१८-१४७।१९]
यथा तु यक्ततरं तथोक्तं योऽपि रूपाणि दृष्ट्वा शब्दानुपविचरति सोऽपि मनोपविचारः ।

[१४७।२०]
यथा त्वनाकुलं तथोक्तमिन्द्रियार्थस्य व्यवच्छेदतः ।

[१४७।२०-१४७।२१]
किमस्ति रूपं यत्सौमनस्यस्थानीयमेव स्यात्यावदुपेक्षास्थानीयमेव ।

[१४७।२१-१४७।२२]
अस्ति संतानं नियमय्य न त्व्बालम्बनम् ॥

[१४७।२३-१४७।२४]
अथैषां मनोपविचाराणां कति कामप्रतिसंयुक्तास्तेषां च कति किमालम्बना एवं यावदारूप्यप्रतिसंयुक्ता वक्तव्याः ।

[१४७।२४]
आह

[१४७।२५]
कामे स्वालम्बनाः सर्वे

[१४७।२६]
आमधातौ सर्वेऽष्टादश सन्ति स च तेषां सर्वेषामालम्बनम् ।
तेषामेव

[१४८।०१]
रूपी द्वादशगोचरः ।

[१४८।०२]
रूपधातुर्द्वादशानामालम्बनं षट्गन्धरसोपविचारानपास्य ।
तत्र तयोरभावात् ।

[१४८।०३]
त्रयाणामुत्तरः

[१४८।०४]
गोचर इति वर्तते ।
आरुप्यधातुस्त्रयाणां धर्मोपविचाराणामालम्बनम् ।

[१४८।०४-१४८।०५]
तत्र रूपाद्यभावात् ॥

[१४८।०५]
उक्ताः कामप्रतिसंयुकताः ।

[१४८।०६]
रूपप्रतिसंयुक्ता वक्तव्याः ।
तत्र तावत्

[१४८।०७]
ध्यानद्वये द्वादश

[१४८।०८]
दौर्मनस्योपविचारानपास्य ।
ते च द्वादश

[१४८।०९]
कामगाः ॥ ३.३३ ॥

[१४८।१०]
कामान् गच्छन्तीति कामगाः ।
कामधातुमालबन्त इत्यर्थः ।

[१४८।१०-१४८।११]
दृष्टो हि विषयाणां ग्रहणार्थे गमिप्रयोगः ।

[१४८।११]
कथमेतत्गम्यते ।
एवमेतत्गम्यत इति ।

[१४८।१२]
स्वोऽष्टालम्बनम्

[१४८।१३]
स एव रूपधातुस्तेषं स्वः ।
स एव रूपधातुस्तेषां स्वः ।

[१४८।१३-१४८।१४]
स्वोऽष्टानां मनोपविचाराणामालम्बनं गन्धरसोपविचारांश्चतुरो हित्वा ।

[१४८।१५]
आरूप्यो द्वयोः

[१४८।१६]
धर्मोपविचारयोरालम्बनम् ।

[१४८।१७]
ध्यानद्वये तु षट् ।

[१४८।१८]
तृतीयचतुर्थयोर्ध्यान्योः षडुपेक्षोपविचारा एव सन्ति नान्ये ।
तेषां पुनरालम्बनं

[१४८।१९]
कामाः षण्णां

[१४८।२०]
कामधातुः षण्णामप्यालम्बनम् ।

[१४८।२१]
चतुर्णां स्वः

[१४८।२२]
रूपधातुश्चतुर्णां तत्र गन्धरसाभावात् ।

[१४८।२३]
एकस्यालम्बनं परः ॥ ३.३४ ॥

[१४८।२४]
आरुप्यधातुरेकस्यैव धर्मोपविचारस्यालम्बनम् ।
उक्ता रूपप्रतिसंयुक्ताः ।

[१४९।०१]
आरूप्यप्रतिसंयुक्ता इदानीमुच्यन्ते ।

[१४९।०२]
चत्वारोऽरूपिसामन्ते

[१४९।०३]
आकाशानन्त्यायतनसामन्तकमत्रारूपिसामन्तकम् ।

[१४९।०३-१४९।०४]
तत्र चत्वारो रूपशब्दस्प्रष्टव्यधर्मोपविचाराः ।

[१४९।०४]
ते च

[१४९।०५]
रूपगाः

[१४९।०६]
चतुर्थं हि ध्यानमेषामालम्बनम् ।

[१४९।०६-१४९।०८]
येषां तत्व्यवच्छिन्नालम्बनमस्ति येषां पुनः परिपिण्डितालम्बनं तेषां तत्रैक एव संभिन्नालम्बनो धर्मोपविचारः ।

[१४९।०९]
एक ऊर्ध्वगः ।

[१४९।१०]
एक एव धर्मोपविचारस्तत्रारूप्यधात्वालम्बनः ।

[१४९।११]
एको मौले

[१४९।१२]
मौले पुनरारूप्ये धर्मोपविचार एवैकोऽस्ति नान्यः ।
स चापि

[१४९।१३]
स्वविषयः

[१४९।१४]
आरुप्यधात्वालम्बन एव ।

[१४९।१४-१४९।१५]
नहि मौलानामारुप्याणामधरो धातुरालम्बनमिति पश्चात्प्रतिवेदविष्यामः ।

[१४९।१५]
एते च मनोपविचाराः

[१४९।१६]
सर्वेऽष्टादश सास्रवाः ॥ ३.३५ ॥

[१४९।१७]
नास्ति कश्चिदनास्रवः ।
कः कतिभिः समन्वागतः ।

[१४९।१७-१४९।२१]
कामधातूपपन्नो रूपावचरस्य कुशलस्य चित्तस्यालाभी कामावचरैः सर्वैः प्रथमद्वितीयध्यानभूमिकैरष्टाभिः तृतीयचतुर्थध्यानभूमिकैश्चतुर्भिः क्लिष्टैर्गन्धरसालम्बनान् पर्युदस्य आरूप्यावचरेणैकेन क्लिष्टेनैवालाभी रूपावचरस्य कुशलस्य चित्तस्या वितरागः सर्वैः कामावचरैः प्रथमध्यानभुमिकैर्दशभिः ।

[१४९।२१-१४९।२२]
चतुर्भिः सौमनस्योपविचारैः क्लिष्टैर्गन्धरसालम्बनौ व्युदस्य षड्भिरूपेक्षोपविचारैरनागम्यभूमिकैः ।

[१४९।२२]
द्वितीयध्यानभूमिकैरष्टाभिः ।

[१४९।२३]
तृतीयचतुर्थध्यानारूप्यभूमिकैः पूर्ववत् ।
अनया वर्त्तन्या शेषमनुगन्तव्यम् ।

[१४९।२४-१४९।२५]
ध्यानोपपन्नस्तु कामावचरेणैकेनोपेक्षाधर्मोपविचारेण निर्माणचित्तसंप्रयुक्तेन समन्वागतो वेदितव्यः ।

[१४९।२५]
अपर आह ।

[१४९।२५-१५०।०१]
अस्त्येवं मनोपविचाराणां वैभाषिकीयोऽर्थः ।

[१५०।०१]
सूत्रार्थस्त्वन्यथा दृश्यते ।

[१५०।०१-१५०।०२]
नहि यो यस्माद्वीतरागः स तदालम्बनमुपविचरतीति युक्तम् ।

[१५०।०२-१५०।०३]
अतः सास्रवा अपि न सर्वे सौमनस्यादयो मनोपविचाराः ।

[१५०।०३]
किं तर्हि ।
सांक्लेशिका यैर्मनो विषयानुपविचरतीति ।

[१५०।०३-१५०।०४]
कथं चोपविचरति ।

[१५०।०४-१५०।०५]
अनुनीयते च प्रतिहन्यते चाप्रतिस्ङ्ख्याय चोपेक्षते येषां प्रतिपक्षेण षट्सातता विहारा भवन्ति ।

[१५०।०५-१५०।०७]
चक्षुषा रूपाणि दृष्ट्वा नैव सुमना भवति न दुर्मना उपेक्षको विहरति स्मृतिमान् संप्रजाननेवं यावन्मनसा धर्मान् विज्ञायेति ।

[१५०।०७-१५०।०८]
नह्यर्हतो लौकिकं नास्ति कुशलं धर्मालम्बनं सौमनस्यं यत्तु तत्सांक्लेशिकं मनस उपविचारभुतं तस्यैव प्रतिषेधो लक्ष्यत इति ।

[१५०।०८-१५०।०९]
पुनस्त एव सौमनस्यादयः षट्त्रिंशच्छास्तृपदानि भवन्ति ।

[१५०।०९]
गर्धनैष्क्रम्याश्रितभेदेन ।

[१५०।१०]
तद्भेदस्य शास्त्रा गमितत्वात् ।

[१५०।१०-१५०।११]
तत्र गर्धाश्रिताः क्लिष्टा नैष्क्रम्याश्रिताः कुशलाः ।

[१५०।११]
एवमेतद्वेदनाख्यं भवाङ्गमनेकप्रकारभेदं वेदितव्यम् ।

[१५०।११-१५०।१२]
शेषाण्यङ्गानि पुनर्नोच्यन्ते ।

[१५०।१२]
किं कारणम् ।
यस्मात्

[१५०।१३]
उक्तं च वक्ष्यते चान्यत्

[१५०।१४]
किञ्चिदत्राङ्गमुक्तं किञ्चित्पश्चद्वक्ष्यते ।
तत्र विज्ञानं तावदुक्तं

[१५०।१५]
“विज्ञानं प्रतिविज्ञप्तिर्मन आयतनं च तदि”ति ।

[१५०।१६]
षडायतनमप्युक्तं

[१५०।१७]
“तद्विज्ञानाश्रया रूपप्रसादाश्चक्षुरादय” इति ।

[१५०।१८]
संस्कारा भवश्च कर्मकोशस्थाने व्याख्यास्यन्ते ।
तृष्णोपादानानि क्लेशकोशस्थाने ।

[१५०।१९]
स चैष प्रतीत्यसमुत्पादः समासतः क्लेशकर्मवस्तूनीति प्राक्ज्ञापितम् ।

[१५०।२०]
अत्र तु क्लेश इष्यते ।

[१५०।२१]
बीजवन्नागवन्मूलवृक्षवत्तुषवत्तथा ॥ ३.३६ ॥

[१५०।२२]
किमस्य वीजादिभिः साधर्म्यम् ।

[१५०।२२-१५०।२३]
तद्यथा वीजादङ्कुरकाण्डपत्रादीनां प्रभवो भवत्येवं क्लेशात्क्लेशकर्मवस्तूनाम् ।

[१५०।२३-१५१।०१]
यथा नागाधिष्टितं सरो न शुष्यत्येवं क्लेशनागाधिष्ठितं जन्मसरः ।

[१५१।०१-१५१।०२]
यथा चानपोद्धृतमूला वनस्पतयश्छिन्नाश्छिन्नाः पुनरपि प्ररोहन्त्येवमनपोद्धृतक्लेशमूला गतयः ।

[१५१।०२-१५१।०३]
यथा च वृक्षाः कालेन कालल्ं पुष्पफलानां प्रसोतारो भवन्त्येवं क्लेशा अप्यसकृत्क्लेशकर्मवस्तूनां हेतुर्भवन्ति ।

[१५१।०३-१५१।०६]
यथा च तुषावनद्धास्तण्डुलाः प्ररोहणसमर्था भवन्ति न केवला एवं क्लेशप्राप्ततुषावनद्धं कर्म जन्मान्तरविरोहणे समर्थं भवति न केवलमित्येवं तावत्क्लेशो बीजादिवद्वेदितव्यः ।

[१५१।०७]
तुषितण्डुलवत्कर्म तथैवौषधिपुष्पवत् ।

[१५१।०८]
तुषौऽस्यास्तीति तुषी ।
तुषस्थानीयः क्लेश उक्तः ।

[१५१।०८-१५१।०९]
इदानीं तुषितण्डुलस्थानीयं कर्म्मोच्यते ।

[१५१।०९-१५१।१०]
सन्त्योषधयः फलपाकान्ता एवं कर्माणि विपच्य पुनर्विपाकानभिनिर्वर्त्तयन्ते ।

[१५१।१०-१५१।११]
यथा च पुष्पं फलोत्पत्तवासन्नं कारणमेवं कर्माणि विपाकोत्पत्तो वेदितव्यानि ।

[१५१।१२]
सिद्धान्नपानवद्वस्तु

[१५१।१३-१५१।१४]
पथा सिद्धमन्नं पानं च केवलं परिभोगाय कल्प्यते न पुनर्विरोहाय एवं विपाकाख्यं वस्तु ।

[१५१।१४]
नहि पुनर्विपाकाद्विपाकान्तरं जन्मान्तरेषु प्रवर्हते ।

[१५१।१४-१५१।१५]
यदि हि प्रवर्धेत मोक्षो न स्यात् ।

[१५१।१५-१५१।१६]
न खल्वेष जन्मसंतान एवं प्रतीत्यसमुत्पद्यमानो भवचतुष्टयं नातिक्रामति ।

[१५१।१६]
यदुतान्तराभवमुपपत्तिभवं पूर्वकालभवं मरणभवं च ।

[१५१।१६-१५१।१७]
ते च व्याख्याताः ।

[१५१।१८]
तस्मिन् भवचतुष्टये ॥ ३.३७ ॥

[१५१।१९]
उपपत्तिभवः क्लिष्टः

[१५१।२०]
एकान्तेन ।
कतमेन क्लेशेन ।

[१५१।२१]
सर्वक्लेशै स्वभूमिकैः ।

[१५१।२२]
यद्भमिक उपपत्तिभवस्तद्भूमिकईरेव सर्वक्लेशैः ।

[१५१।२२-१५१।२३]
नहि स क्लेशोऽस्ति येन प्रतिसम्धिबन्धः प्रतिविद्यते इत्याभिधर्मिकाः ।

[१५१।२३-१५१।२४]
क्लेशैरेव तु न पर्यवस्थानैः स्वतन्त्रईः ।

[१५१।२४-१५१।२५]
यद्यपि साऽवस्था मन्दिका यस्तु यत्राभीक्ष्णं चरित आसन्नश्च तस्य तदानीं स एव क्लेश उपतिष्ठते ।

[१५१।२५]
पूर्वावेधात् ।

[१५१।२५-१५१।२६]
अन्तरभवप्रतिसंधिरप्येवमवश्यं क्लिष्टो वेदितव्यः ।

[१५१।२७]
त्रिधाऽन्ये

[१५१।२८]
अन्ये त्रयो भवास्त्रिप्रकाराः अन्तरभवादयः कुशलक्लिष्टाव्याकृताः ।

[१५२।०१]
अथैषां भवानां कतमः किंप्रतिसंयुक्तः ।

[१५२।०२]
त्रय आरूप्ये

[१५२।०३]
अन्तराभवं वर्जयित्वा ।

[१५२।०३-१५२।०४]
नह्यारूप्यधातुः स्थानान्तरपरिच्छिन्नो यस्य प्राप्त्यर्थमन्तराभवोऽभिनिर्वर्तेत ।

[१५२।०४-१५२।०५]
कामरूपधात्वोरपरिसंख्यानात्सर्व एव चत्वारो भवाः सन्तीत्यनुज्ञापितं भवति ।

[१५२।०५-१५२।०६]
उक्तो यथा सत्त्वानां प्रतीत्यसमुत्पादो विस्तरेण ।

[१५२।०७]
अथ कथं सत्त्वानां स्थितिभवतीत्याह

[१५२।०८]
आहारस्थितिकं जगत् ॥ ३.३८ ॥

[१५२।०९-१५२।१०]
एको धर्मो भगवता स्वयमभिज्ञायाभिसंबध्याख्यातो “यदुत सर्वस्त्त्वा आहारस्थितिका” इति सूत्रपदम् ।

[१५२।१०]
के पुनराहाराः ।
चत्वार आहाराः ।

[१५२।१०-१५२।११]
कवडीकाराहारः प्रथमः ।

[१५२।११]
औदारिकः सूक्ष्मश्च ।

[१५२।११-१५२।१२]
सूक्ष्मोऽन्तराभविकानां गन्धाहारत्वात् ।

[१५२।१२]

देवानां प्राथमकल्पिकानां च निःष्यन्दाभावात् ।

[१५२।१२-१५२।१३]
तैलस्येव सिकतास्वङ्गेष्वनुप्रवेशात् ।

[१५२।१३]
सूक्ष्माणां वा सूक्ष्मो बालकसंस्वेदजन्तुकादीनाम् ।

[१५२।१३-१५२।१४]
स्पर्शो द्वितीयः ।

[१५२।१४]
मनःसंचेतना तृतीयः ।
विज्ञानमाहारश्चतुर्थः ।

[१५२।१५]
तत्र पुनः

[१५२।१६]
कवडीकार आहारः कामे

[१५२।१७]
न रूपारूप्यधात्वोस्तद्वीतरागस्य तत्रोपपत्तेः ।
स च

[१५२।१८]
त्र्यायतनात्मकः ।

[१५२।१९]
कामावचराणि गन्धरसस्प्रष्टव्यायतनानि सर्वाण्येव कवडीकार आहारः ।

[१५२।१९-१५२।२०]
कवडीकृत्याभ्यवहरणात् ।

[१५२।२०]
मुखनासिकाग्रासव्यवच्छेदतः ।

[१५२।२०-१५२।२१]
च्छायातपज्वालाप्रभासु तेषां कथमाहारत्वम् ।

[१५२।२१]
बाहुल्येन किलैष निर्देशः ।

[१५२।२१-१५२।२२]
यान्यपि तु नाभ्यवह्नियन्ते स्थितिं चाहरन्ति तान्यपि सूक्ष्म आहारः ।

[१५२।२२]
स्नानाभ्यङ्गवदिति ।

[१५२।२२-१५२।२३]
कस्मान्न रूपायतनमाहारः ।

[१५२।२३]
तदपि कवडीकृत्याभ्यवह्रियते ।

[१५२।२४]
न रूपायतनं तेन स्वाक्षमुक्ताननुग्रहात् ॥ ३.३९ ॥

[१५२।२५]
आहारो हि नाम य इन्द्रियमहाभूतानामनुग्रहाय संवर्त्तते ।

[१५२।२५-१५२।२६]
रूपायतनं चाभ्यवहरणकाले स्वमिन्द्रियं तन्महाभूतानि वा नानुगृह्णाति ।

[१५२।२६]
कुत एवान्यान्यविषत्वात् ।

[१५३।०१-१५३।०२]
यदापि च दृश्यमाने सुखसौमनस्ये आदधाति तदापि तदालम्बनः सुखवेदनीयः स्पर्श आहारो भवति न रूपम् ।

[१५३।०२-१५३।०३]
मुक्तानामनागाम्यर्हेतां सुमनोज्ञमप्याहारं पश्यतामनुग्रहाभावात् ।

[१५३।०४]
स्पर्शसंचेतनाविज्ञा आहाराः सास्रवास्त्रिषु ।

[१५३।०५]
स्पर्शस्त्रिकसंनिपातजः ।

[१५३।०५-१५३।०६]
चेतना मनस्कर्म विज्ञानं च सास्रवाण्येवाहाराः त्रिष्वपि धातुषु संविद्यन्ते ।

[१५३।०६]
किमर्थं नानास्रवाणि ।

[१५३।०६-१५३।०७]
यस्मात्भवापोषणार्थ आहारार्थः ।

[१५३।०७]
तानि च भावक्षयायोत्थितानीति वैभाषिकाः ।

[१५३।०७-१५३।०९]
अपि तु सूत्र उक्तं “चत्वार इमे आहारा भूतानां सत्त्वानां स्थितये यापनायै संभवैषिणां चानुग्रहाये”ति ।

[१५३।०९]
न चैवमनास्रवा धर्मा इति नाहाराः ।

[१५३।१०]
भूता हि तावत्सत्त्वा उपपन्ना इति विज्ञायन्ते ।
अथ संभवैषिणः कतमे ।

[१५३।११]
मनोमयः संभवैषी गन्धर्वश्चान्तराभवः ॥ ३.४० ॥

[१५३।१२]
निर्वृत्तिश्च

[१५३।१३]
अन्तराभवो ह्येभिरभिधानैरुक्तो भगवता ।

[१५३।१३-१५३।१४]
स एव मनोनिर्जातत्वात्मनोमय उक्तः ।

[१५३।१४]
शुक्रशोणितादिकं किञ्चिद्बाह्यमनुपादाय भावात् ।

[१५३।१४-१५३।१५]
संभवैषणशीलत्वात्संभवैषी ।

[१५३।१५]
गन्धर्वणात्गन्धर्वः ।
उपपत्त्यद्भिमुखत्वादभिनिर्वृत्तिः ।

[१५३।१५-१५३।१६]
“अव्याबाधमात्मभावमभिनिर्वर्त्य सव्याबाधे लोके उपपद्यत” इति सूत्रपदात् ।

[१५३।१६-१५३।१८]
“तथास्ति पुद्गलो यस्याभिनिर्वृत्तिसंयोजनं प्रहीणं नोपपत्तिसंयोजनम्” इति सूत्र चतुःकोटिकात् ।

[१५३।१८]
प्रथमा कोटिर्द्विधातुवीतरागस्योर्ध्वंस्रोतसोऽनागामिनः ।

[१५३।१८-१५३।१९]
द्वितीयान्तरापरिनिर्वायिणः ।

[१५३।१९]
तृतीयाऽर्हताम् ।
चतुर्थ्येतानाकारान् स्थापयित्वा ।

[१५३।१९-१५३।२०]
भूतावाऽर्हन्तः संभवैषिणः सतृष्णाः ।

[१५३।२१]
अथ कत्याहाराः सत्त्वानां स्थितये कति संभवैषिणामनुग्रहाय ।

[१५३।२१-१५३।२२]
सर्वेऽप्युभयथेति वैभाषिकाः ।

[१५३।२२]
कवडीकाराहारोऽपि हि तद्रागिणां पुनर्भवाय संवर्तते ।
उक्तं हि ।

[१५३।२३-१५३।२४]
भगवता “अत्वार इमे आहारा रोगस्य मूलल्ं गण्डस्य शल्यस्य जरामरणस्य प्रत्यय” इति ।

[१५३।२४]
मनःसंचेतनाऽपि चेह स्थितये दृश्यते ।

[१५३।२४-१५३।२६]
एवं हि वर्णयन्ति दुर्भिक्षाभ्याहतेन कील पित्रा पुत्रकौ सक्तव इति भस्मना भस्त्रां परिपूर्य कीलके आसज्याश्वासितौ ।

[१५३।२६-१५३।२७]
तौ च तां परिकल्पयन्तौ चिरमप्यासितौ केनापि चोद्घाटितायां भस्मेति नैराश्यमापन्नौ व्यापन्नाविति ।

[१५३।२७-१५४।०२]
पुनश्च महासमुद्रे भग्नयानपात्राः पुरुषाः स्थलमिति महान्तं फेनपिण्डं प्रद्रुताः आमृश्य चैनं निराशा उपरेमुरिति ।

[१५४।०२-१५४।०४]
संगीतिपर्याये चोक्तं महासमुद्रादौदारिकाः प्राणिनो जलात्स्थलमभिरुह्य सिकतास्थलेऽण्डानि स्थापयित्वा सिकताभिरवष्टभ्य पुनरपि महासमुद्रेऽवतरन्ति ।

[१५४।०४-१५४।०५]
तत्र यासां मातृणामण्डान्यारभ्य स्मृतिर्न मुष्यते तान्यण्डानि न पूतीभवन्ति यासां तु मुष्यते तानि पूतीभवन्ति ।

[१५४।०५]
तदेतन्न वर्णयन्ति सौत्रान्तिकाः ।

[१५४।०५-१५४।०६]
मा भूत्परकीयेणाहारेणाहार इति ।

[१५४।०६]
एवं तु वर्णयन्ति ।

[१५४।०६-१५४।०७]
येषामण्डानां मातरमारभ्य स्मृतिर्न मुष्यते तानि न पूतीभवन्ति ।

[१५४।०७-१५४।०८]
येषां तु मुष्यते तानि पूतीभवन्ति ।

[१५४।०८]
तस्याः स्पर्शावस्थायाः स्मरन्तीति ।

[१५४।०९]
अथ कस्माच्चत्वार एवाहाराः ।

[१५४।०९-१५४।१०]
ननु च सर्व एव सास्रवा धर्मा भवानां पोषकाः ।

[१५४।१०]
यद्यप्येतदेवं तथापि प्रधान्येनोक्तम्

[१५४।११]
इह पुष्ट्यर्थमाश्रयाश्रितयोर्द्वयम् ।

[१५४।१२]
द्वयमन्यभवाक्ष्पनिवृत्त्यर्थं यथाक्रमम् ॥ ३.४१ ॥

[१५४।१३]
आश्रयो हि सेन्द्रियः कायः ।
तस्य पुष्टये कवडीकाराहाराः ।

[१५४।१३-१५४।१४]
आश्रिताश्चित्तचैत्तास्तेषां पुष्टये स्पर्शः ।

[१५४।१४]
अनयोस्तावदिहोत्पन्नस्य भवस्य पोषणे प्राधान्यम् ।

[१५४।१४-१५४।१६]
मनःसंचेतनया पुनर्भवस्याक्षेपः आक्षिप्तस्य पुनः कर्मपरिभाविताद्विज्ञानवीजादभिनिर्वृत्तिरित्यनयोरनुत्पन्नस्य भवस्याकरणे प्राधान्यम् ।

[१५४।१६]
अतश्चत्वार उक्ताः ।

[१५४।१६-१५४।१७]
पूर्वकौ हि द्वौ धात्रीस्थानीयौ जातस्य पोषकत्वात् ।

[१५४।१७]
उत्तरौ मातृस्थानीयौ जनकत्वादिति ।

[१५४।१८]
यः कश्चित्कवडीकारः सर्वः स आहारः ।

[१५४।१८-१५४।१९]
स्यात्कवडीकारो नाहार इति चतुष्कोटिकम् ।

[१५४।१९-१५४।२०]
प्रथमा कोटिर्यं कवडीकारं प्रतीत्येन्द्रियाणामपचयो भवति महाभूतानां च परिभेदः ।

[१५४।२०]
द्वितीया कोटिस्त्रय आहाराः ।

[१५४।२०-१५४।२१]
तृतीया यं कवडीकारं प्रतीत्येन्द्रियाणामुपचयो भवति महाभूतानां च वृद्धिः ।

[१५४।२१-१५४।२२]
चतुर्थ्येतानाकारान् स्थापयित्वा ।

[१५४।२२-१५४।२३]
एवं स्पर्शदिभिरपि यथायोगं चतुःकोटिकानि कर्त्तव्यानि ।

[१५४।२३-१५४।२४]
स्यात्स्पर्शादीन् प्रतीत्येन्द्रियाणामुपचयो महाभूतानां च वृद्धिर्न च त आहाराः ।

[१५४।२४]
स्यादन्यभूमिकाननास्रवांश्च ।

[१५४।२४-१५४।२५]
योऽपि हि परिभुक्तो भोक्तुर्बाधामादधाति सोऽप्याहार एव ।

[१५४।२५]
आपातेऽनुग्रहात् ।

[१५४।२५-१५४।२६]
द्वयोर्हि कालयोराहार आहारकृत्यं करोति परिभुज्यमानो जीर्यंश्चेति वैभाषिकाः ।

[१५४।२६]
अथ कस्यां गतौ कत्याहाराः ।

[१५४।२७]
सर्वासु सर्वे ।
एवं योनिष्वपि ।
कथं नरकेषु कवडीकार आहारः ।

[१५४।२७-१५४।२८]
प्रदीप्तायस्पिण्डाः स्वथितं च ताम्राम् ।

[१५४।२८-१५५।०१]
यद्यूपघातकोऽप्याहारो भवति चतुःकोटिकं बाध्यते प्रकरणग्रन्थश्च “कवडीकार आहारः कतमः ।

[१५५।०१-१५५।०३]
यं कवडीकारं प्रतीत्येन्द्रियाणामुपचयो भवति महाभुतानां च वृद्धिर्यापनाऽनुयापनेति विस्तरेण यावद्विज्ञानम् ।”

[१५५।०३]
उपचयाहाराभिसंधिवचनादविरोधः ।

[१५५।०३-१५५।०४]
अपचयाहारस्तु नरकेक्षु लक्षणप्राप्तत्वात् ।

[१५५।०४]
सोऽपि हि जिघत्सां पिपासां हन्तुं समर्थ इति ।

[१५५।०४-१५५।०५]
अपितु प्रत्येकनरकेषु मनुष्यवत्कवडीकाराहारसद्भावाद्युक्तं पाञ्चगतिकत्वम् ।

[१५५।०५-१५५।०७]
उक्तं भगवता “यश्च बाह्यकानामृषीणां कामेभ्यो वीतरागाणां शतं भोजयेद्यश्चैकं जम्बूषण्डगतं पृथगजनम् ।

[१५५।०७]
अतो दानादिदं दानं महाफलतरमि”ति ।

[१५५।०७-१५५।०८]
कोऽयं जम्बूषण्डगतो नाम पृथग्जनः ।

[१५५।०८]
जम्बूद्वीपनिवासिनः कुक्षिमन्त इत्येके ।

[१५५।०८-१५५।०९]
तदेतन्न युक्तमेकमिति वचनात् ।

[१५५।०९]
कश्चात्र विशेषः ।

[१५५।०९-१५५।१०]
स्याद्यदि भूयसः पृथग्जनान् भोजयित्वा भूयः पुण्यं स्यात्नाल्पीयसो वीतरागानिति ।

[१५५।१०]
संनिकृष्टो बोधिसत्त्व इत्यपरे ।

[१५५।११]
तदेतन्न वर्णयन्ति “बहुतरं हि तस्मै दत्वा पुण्यं नार्हत्कोटिभ्य” इति ।

[१५५।११-१५५।१२]
अतो निर्वेधभागीयलाभी पृथग्जन एषोऽभिप्रेतः इति वैभाषिकाः ।

[१५५।१२-१५५।१३]
नत्वियमन्वर्था संज्ञा नापिक्वचित्परिभाषिता सूत्रे शास्त्रे वा ।

[१५५।१३-१५५।१४]
जम्बूषण्डगतो निर्वेधभागीयलाभीति परिकल्प एवायं केवलः ।

[१५५।१४]
बोधिसत्त्व एव त्वेषु जम्बूद्वीपषण्डेषु निषण्णो युज्यते ।

[१५५।१४-१५५।१५]
स हि पृथग्जन कामवैराग्यसंबन्धेन तदानीं तेभ्यो विशिष्यमाण उक्त इति ।

[१५५।१५-१५५।१६]
अनन्तेभ्योऽपि हि स तेभ्यो विशिष्यमाणः ।

[१५५।१६]
शतग्रहणं तु पूर्वाधिकारात् ।

[१५५।१६-१५५।१७]
इत्थं चैतदेवं यदेवं पर्युदस्य बाह्यकेभ्य एव स्रोतापत्ति फलप्रतिपन्नकं विशेषयांबभूव ।

[१५५।१७-१५५।१८]
अन्यथा हि जम्बूषण्डगतादेव व्यशेषयिष्यत् ।

[१५५।१८-१५५।१९]
उक्तो यथा सत्त्वानां प्रतीत्यसमुत्पादो यथावस्थितिश्च्युतिरप्युक्ता यथायुःक्षयादिभिः ।

[१५५।२०]
इदमिदानीं वक्तव्यम् ।
कतमस्मिन् विज्ञाने वर्तमाने च्युत्युपपत्ती भवत इत्याह

[१५५।२१]
छेदसंधान वैराग्यहानिच्युत्युपपत्त्यः ।

[१५५।२२]
मनोविज्ञान एवेष्टाः

[१५५।२३-१५५।२४]
कुशलल्मूलसमुच्छेदः कुशलमूलप्रतिसंधानं धातुभूमिवैराग्यं परिहाणिश्च्युतिरुपपत्तिश्च ।

[१५५।२४]
एते षट्धर्मा मनोविज्ञान एवेष्यन्ते नान्यत्र ।

[१५५।२४-१५५।२५]
उपपत्तिवचनादन्तराभवप्रतिसंधिरप्युक्तरूपो वेदितव्यः ।

[१५५।२५]
वेदनायां तु

[१५६।०१]
उपेक्षायां च्युतोद्भवौ ॥ ३.४२ ॥

[१५६।०२]
च्युतिरेव च्युतमुपपत्तिरुद्भवः ।

[१५६।०२-१५६।०३]
एतावदुःखासुखायां वेदनायां भवतस्तस्या अपटुत्वात् ।

[१५६।०३]
इतरे हि वेदने पट्व्यौ ।
न च पटुविज्ञाने च्युत्युपपत्ती युज्येते ।

[१५६।०३-१५६।०४]
तत्रापि च मनोविज्ञानेऽपि

[१५६।०५]
नैकाग्राचित्तयोरेतौ

[१५६।०६]
च्युतोद्भवाविति वर्तते ।
नहि समाहितचित्तस्यास्ति च्युतिरुपपत्तिर्वा ।

[१५६।०६-१५६।०७]
विसभागभूमिकत्वादभिसंस्कारिकत्वादनुग्राहकत्वाच्च ।

[१५६।०७-१५६।०८]
नाप्यचित्तस्य सा नह्यचित्तक उपक्रमितुं शस्येत ।

[१५६।०८-१५६।०९]
यदा चास्याश्रयो विपरिणन्तुमारभते तदावश्यमस्य तदाश्रयप्रतिबद्धं चित्तं संमुखीभूय पश्चात्प्रच्यवेत नान्यथा ।

[१५६।०९-१५६।१०]
उपपत्तौ च चित्तच्छेदहेत्वभावाद्विना च क्लेशेनानुपपत्तेरयुक्तमचित्तकत्वम् ।

[१५६।११]
मरणभवस्त्रिप्रकार इत्युक्तम् ।
अर्हस्तु

[१५६।१२]
निर्वात्यव्याकृतद्वये ।

[१५६।१३]
ऐर्यापथिके विपाकचित्ते वा ।
अस्ति चेत्कामधातौ विपाक उपेक्षा ।

[१५६।१३-१५६।१४]
नास्ति चेदैर्यापथिक एव ।

[१५६।१४]
किमर्थमव्याकृट एव नान्यस्मिन् ।

[१५६।१४-१५६।१५]
तद्वि चित्तच्छेदानुकूलं दुर्बलत्वात् ।

[१५६।१६]
अथ म्रियमाणस्य कस्मिन् शरीरप्रदेशे विज्ञानं निरुध्यते ।

[१५६।१६-१५६।१७]
सकृन्मरणे समनस्कं कायेन्द्रियं सहसाऽन्तर्दीयते ।

[१५६।१७]
यदि तु क्रमेण च्यवते ततः

[१५६।१८]
क्रमच्युतौ पादनाभिहृदयेषु मनश्च्युतिः ॥ ३.४३ ॥

[१५६।१९]
अधोनृसुरगाजानां

[१५६।२०]
अधो गच्छन्तीत्यधोगा अपायगामिनः ।
नृन् गच्छन्तीति नृगा मनुष्यगामिनः ।

[१५६।२०-१५६।२१]
सुरान् गच्छन्तीति सुरगा देवगामिनः ।

[१५६।२१-१५६।२२]
तेषां यथासंख्यं पादयोर्नाभ्यां हृदये च विज्ञानं संनिरुध्यते ।

[१५६।२२]
न पुनर्जायन्त इत्यजा अर्हन्तः ।
तेषामपि हृदये विज्ञानं निरुध्यते ।

[१५६।२३]
मूर्ध्नीत्यपरे ।

[१५६।२३-१५६।२४]
कायेन्द्रियस्य तेषु निरोधात्कायेन्द्रियं हि म्रियमाणस्य तप्त इवोपले जलं निष्ठ्यूतं संकोचमापद्यमानं पादादिष्वन्तर्धीयत इति ।

[१५६।२४-१५६।२५]
एवं च पुनः क्रमेण मरणम् ।

[१५६।२५]
प्राणिनां प्रायेण मर्मच्छेदवेदनाभ्यां हतानां जायते ।

[१५६।२६]
मर्मच्छेदस्त्वबादिभिः ।

[१५६।२७]
शरीरप्रदेशाः केचिदुपहन्यमाना मरणमानयन्ति ।

[१५६।२७-१५७।०१]
ते ह्येतदुच्यन्ते मर्माणीति ।

[१५७।०१-१५७।०३]
तानि चाप्तेजोवायुधातूनामन्यतमेनातिप्रायं गतेन निशितशस्त्रसंपातस्यर्धिनाडीतीब्राभिर्वेदनाभिः छिद्यन्त इव न च पुनस्तानि काष्ठादिवच्छिद्यन्ते छिन्नबद्वा पुनर्न चेष्टन्त इति च्छिन्नान्युच्यन्ते ।

[१५७।०३-१५७।०४]
कस्मान्न पृथिवीधातुना ।

[१५७।०४]
चतुर्थदोषाभावात् ।
वातपित्तश्लेष्माणो हि त्रयो दोषाः ।

[१५७।०४-१५७।०५]
ते चाप्तेजोवायुधातुप्रधाना यथायोगमिति ।

[१५७।०५]
भाजनलोकसंवर्त्तनीसाधर्म्येणेत्यपरे ।

[१५७।०५-१५७।०६]
देवेषु नास्ति मर्मच्छेदः ।

[१५७।०६]
किं तु च्यवनधर्मणो देवपुत्रस्य पञ्चोपनिमित्तानि प्रादुर्भवन्ति ।

[१५७।०७-१५७।०९]
वस्त्राणामाभरणानां च मनोज्ञः शब्दो निश्चरति शरीरप्रभा मन्दीभवति स्नातस्योदबिन्दवः काये संतिष्ठन्ते चपलात्मनाऽप्येकत्र विषये बुद्धिरवतिष्ठते उन्मेषनिमेषौ चाक्ष्णोः संभवतः ।

[१५७।०९]
एतानि तु व्यभिचारीणि ।

[१५७।०९-१५७।१०]
पञ्च पुनर्निमित्तानि मरणं नातिवर्त्तन्ते ।

[१५७।१०-१५७।११]
वासांसि क्लिश्यन्ति माला म्लायन्ति कक्षाभ्यां स्वेदो मुच्यते दौर्गन्ध्यं कायेऽवक्रामति स्वे चासने देवपुत्रो नाभिरमते ।

[१५७।११-१५७।१२]
सोऽयं सत्त्वलोक एवमुत्पद्यमानस्तिष्ठन् च्यवमनश्च त्रिषु राशिषु स्थापितो भगवता ।

[१५७।१२-१५७।१३]
त्रयो राशयः ।

[१५७।१३-१५७।१४]
सम्यक्त्वनियतो राशिर्मिथ्यात्वनियतो राशिरनियतो राशिरिति ।

[१५७।१४]
तत्र पुनः

[१५७।१५]
सम्यङ्मिथ्यात्वनियता आर्यानन्तर्यकारिणः ॥ ३.४४ ॥

[१५७।१६]
“सम्यक्त्वं कतमत् ।

[१५७।१६-१५७।१७]
यत्तत्पर्यादाय रागप्रहाणं पर्यादाय द्वेषप्रहाणं पर्यादाय मोहप्रहाणं पर्यादाय सर्वक्लेशप्रहाणमिदमुच्यते सम्यक्त्व”मिति सूत्रम् ।

[१५७।१७]
आर्याः कतमे ।

[१५७।१८]
येषामनास्रवो मार्ग उत्पन्नः ।
आराद्याताः पापकेभ्यो धर्मेभ्य इत्यार्याः ।

[१५७।१८-१५७।१९]
आत्यन्तिकविसंयोगप्राप्तिलाभात् ।

[१५७।१९-१५७।२०]
एते हि क्लेशक्षये नियतत्वात्सम्यक्त्वनियताः मोक्षभागीयलाभिनोऽप्यवश्यं परिनिर्वाणधर्माण इति ।

[१५७।२०]
कस्मान्न सम्यक्त्वे नियताः ।

[१५७।२१]
ते हि मिथ्यात्वेऽपि नियता भवेयुः ।

[१५७।२१-१५७।२२]
न च ते कालनियमेन सम्यक्त्वे नियता यथा सप्तकृत्वः परमादयः ।

[१५७।२२]
मिथ्यात्वं कतमत् ।

[१५७।२२-१५७।२३]
नरकाः प्रेतास्तिर्यञ्च इदमुच्यते मिथ्यात्वम् ।

[१५७।२३]
तत्रानन्तर्यकारिणो नरके नियतत्वान्मिथ्यात्वनियताः ।

[१५७।२३-१५७।२४]
नियतेभ्योऽन्येऽनियता इति सिद्धम् ।

[१५७।२४]
प्रत्ययापेक्षं हि तेषामुभयभाक्त्वमनुभयभाक्त्वं च ।

[१५७।२५]
उक्तः सत्त्वलोको भाजनलोक इदानीं वक्तव्यः ।

[१५७।२६-१५७।२७]
तत्र भाजनलोकस्य संनिवेशमुशन्त्यधः ।
लक्षषोडशकोद्वेधमसंख्यं वायुमण्डलम् ॥ ३.४५ ॥

[१५८।०१]
त्रिसाहस्रमहासाहस्रलोकधातोरेवं संनिवेशमिच्छन्ति ।

[१५८।०१-१५८।०२]
यदुताकाशष्प्रतिष्ठमधस्ताद्वायुमण्डलमभिनिर्वृत्तं सर्वसत्त्वानाम् ।

[१५८।०२-१५८।०४]
कर्माधिपत्येन तस्य योजनलक्षाणां षोडशकमुद्वेधः परिणाहेनासंख्यं तथा च दृढंं यन्महालग्नोऽपि वज्रेण भेत्तुमशक्तः ।

[१५८।०४]
तस्योपरिष्टात्

[१५८।०५]
अपामेकादशोद्वेधं सहस्राणि च विंशतिः ॥

[१५८।०६]
मण्डलमिति वर्त्तते ।

[१५८।०६-१५८।०७]
तस्मिन् वायुमण्दले सत्त्वानां कर्मभिर्मेघाः संभूयाक्षमात्राभिर्धाराभिरभिवर्षन्ति ।

[१५८।०७]
तत्भवत्यषां मण्डलम् ।

[१५८।०७-१५८।०८]
तस्य योजनानामेकादशलक्षाण्यूर्ध्वेऽधो विंशतिश्च सहस्राणि ।
[१५८।०८]
कथं ता आपो न तिर्यङ्ग्विस्रवन्ति ।

[१५८।०८-१५८।०९]
सत्त्वानां कर्माधिपत्येन ।

[१५८।०९-१५८।१०]
यथा हि भुक्तं पीतमन्नं पानं च नापक्वं पक्वाशयमापतती त्येके ।

[१५८।१०]
कुसूलन्यायेन वायुना संधार्यन्त इति निकायान्तरीयाः ।

[१५८।१०-१५८।१२]
ताश्च पुनरापः सत्त्वानां कर्मप्रभावसंभूतैर्वायुभिरावर्त्यमाना उपरिष्टात्काञ्चनीभवन्ति पक्वक्षीरीशरीभावयोगेन ।

[१५८।१२]
तत्भवत्यषां मण्डलम् ।

[१५८।१३]
अष्टलक्षोच्छ्रयं पश्चाच्छेषं भवति काञ्चनम् ॥ ३.४६ ॥

[१५८।१४]
किं च शेषम् ।
त्रयो लक्ल्षाः सहस्राणि च विंशतिः ।

[१५८।१४-१५८।१५]
सा काञ्चनमयी मही भवत्यपामुपरिष्टातुक्तो जलकाञ्चनमण्डलोच्छ्रायः ।

[१५८।१६-१५८।१७]
तिर्यक्त्रीणि सहस्राणि सार्धं शतचतुष्टयम् ।
लक्षद्वादशकं चैव जलकाञ्चनमण्डलम् ॥ ३.४७ ॥

[१५८।१८]
समानं ह्येतदुभयं विस्तारतः ।

[१५८।१९]
समन्ततस्तु त्रिगुणं

[१५८।२०-१५८।२१]
समन्ततः परिक्षेपेण तु परिगण्यमानं त्रिगुणं जायते षट्त्रिंशल्लक्षा दशसहस्राणि सार्धानि च त्रीणि शतानि योजनानाम् ।

[१५८।२१-१५८।२२]
यच्च तत्काञ्चनमयं महीमण्डलमपामुपरिष्टात्संनिविष्टं

[१५८।२३-१५८।२४]
तत्र मेरुर्युगन्धरः ।
ईशाधारः खदिरकः सुदर्शनगिरिस्तथा ॥ ३.४८ ॥

[१५९।०१]
अश्वकर्णो विनितको निमिन्धरगिरिः

[१५९।०२]
इतीमे काञ्चनमण्डलप्रतिष्ठा अष्टौ महापर्वताः ।
मध्ये सुमेरुः ।

[१५९।०२-१५९।०३]
शेषाः सुमेरुपरिचायावस्थिताः ।

[१५९।०३-१५९।०४]
तस्यान्यसप्तपर्वतप्राकारपरिक्षिप्तस्य यो बाह्यः पर्वते निमिन्धरगिरिः ।

[१५९।०५]
ततः ।

[१५९।०६]
द्वीपाः

[१५९।०७]
ततो बहिश्चत्वारो द्वीपाः ।
तेभ्यः पुनः

[१५९।०८]
बहिश्चक्रवाडः

[१५९।०९]
तेन चातुर्द्विपकश्चक्रीकृतः ।
तेषां तु

[१५९।१०]
सप्त हैमाः स आयसः ॥ ३.४९ ॥

[१५९।११]
युगन्धरादयः सप्त पर्वताः सौवऋणाश्चक्रवाडः शस्त्रकः ।

[१५९।१२]
चतूरत्नमयो मेरुः

[१५९।१३]
सुवर्णमयो रूप्यमयो वैदूर्यमयः स्फटिकमयश्च यथासंख्यं चतुर्षु पार्श्वेषु ।

[१५९।१३-१५९।१४]
यच्च यन्मयं पार्श्वं सुमेरोस्तस्यानुभावेन तद्वर्ण तस्यां दिशि नभो दृश्यते ।

[१५९।१४-१५९।१५]
जाम्बूद्वीपकमस्य पार्श्वं वैदूर्यमयं वर्णयन्ति ।

[१५९।१५-१५९।१६]
तस्येह प्रभानुरागेण वैदूर्यमयं नभो दृश्यत इति ।

[१५९।१७]
अथ कथं तेषां संभवः ।

[१५९।१७-१५९।१८]
काञ्चनमय्यां पृथिव्यां पुनर्वारिधारा अतिपतन्ति ।

[१५९।१८-१५९।१९]
ता ह्यापो नानाविधबीजगर्भा बहुविधप्रभावभिन्नैर्वायुभिर्मथ्यमानास्तां तां जातिं परिणमयन्ति ।

[१५९।१९-१५९।२०]
एवं च पुनः परिणमयन्ति यद्भिन्नजातीयस्य कार्यविशेषोत्पत्तावसमवधानेन प्रत्ययीभवन्ति ।

[१५९।२०-१५९।२१]
न तु खलु यथा सांख्यानां परिणामः ।

[१५९।२१]
कथं च सांख्यानां परिणामः ।

[१५९।२१-१५९।२२]
अवस्थितस्य द्रव्यस्य धर्मान्तरनिवृत्तौ धर्मान्तरप्रादुर्भाव इति ।

[१५९।२२]
कश्चात्र दोषः ।

[१५९।२२-१५९।२३]
स एव हि धर्मी न संविद्यते यस्यावस्थितस्य धर्माणां परिणामः कस्प्येत ।

[१५९।२३-१५९।२४]
कश्चैंवमाह धर्मेभ्योऽन्यो धर्मीति ।

[१५९।२४]
तस्यैव तु द्रव्यस्यान्यथीभावमात्रं परिणामः ।

[१५९।२४-१५९।२५]
एवमप्ययुक्तम् ।

[१५९।२५]
किमत्रायुक्तम् ।
तदेव चेदं न चेदं तथेति अपूर्वैषा वायो युक्तिः ।

[१५९।२५-१५९।२६]
एवं च पुनः संभूताः सुवर्णादयः कर्मप्रभावात्प्रेरितैर्वायुभिः समाहृत्य राशीक्रियन्ते ।

[१५९।२६-१५९।२७]
त एते पर्वताश्च भवन्ति द्वीपाश्च ।

[१५९।२७]
ते पुनः सुमेवदयश्चक्रवाडपर्यन्ताः पर्वताः

[१६०।०१]
जलेऽशीतिसहस्रके ।

[१६०।०२]
मग्नाः

[१६०।०३]
काञ्चनमय्याः पृथिव्या उपर्यशीतिय्योजनसहस्राण्युदकं तत्र ते मग्नाः ।

[१६०।०४]
ऊर्ध्वं जलात्मेरुर्भूयोऽशीतिसहस्रकः ॥ ३.५० ॥

[१६०।०५]
इति हि मेरोः षष्टि योजनशतसहस्रं समुच्छ्रयः ।

[१६०।०६]
अर्धार्धहानिरष्टासु

[१६०।०७]
जलादूर्ध्वं यावान्सुमेरुस्ततोऽर्धेन युगन्धरश्चत्वारिंशद्योजनसहस्राणि ।

[१६०।०७-१६०।०९]
ततोऽर्धेन ईशाधर इत्येवमन्येष्वप्यर्धार्धहानिर्वेदितव्या यावन्निमिन्धरार्धेनार्धत्रयोदशोत्तराणि त्रीणि योजनशतानि चक्रवाडः ।

[१६०।१०]
समोच्छ्रायघनाश्च ते ।

[१६०।११]
यावानेव चैषां जलादूर्ध्वं समुच्छ्रायस्तावानेव घनो विस्तार इत्यर्थः ।

[१६०।१२]
शीताः सप्तान्तराण्येषां

[१६०।१३-१६०।१४]
एषां च निमिन्धरान्तनां पर्वतानां सप्तान्तराणि सप्त शीता उच्यन्ते पूर्णा अष्टाङ्गोपेतस्य पानीयस्य ।

[१६०।१४-१६०।१५]
तद्धि पानीयं शीतलं च स्वादु च लघु च मृदु चाच्छं च निष्प्रतिकं च पिबतश्च कण्ठं न क्षिणोति पीतं च कुक्षिं न व्याबाधते ।

[१६०।१६]
तासां च पुनः

[१६०।१७]
आद्याशीतिसहस्रिका ॥ ३.५१ ॥

[१६०।१८]
सुमेरुयुगन्धरान्तरं प्रथमा शीता ।
अशीतिर्योजनसहस्राणि वैपुल्येन ।

[१६०।१९]
आभ्यन्तरः समुद्रोऽसौ

[१६०।२०]
द्वौ हि समुद्रावाभ्यन्तरो बाह्यश्च ।
तदाऽसौ शीताऽभ्यन्तरः समुद्रः

[१६०।२१]
त्रिगुणः स तु पार्श्वतः ।

[१६०।२२]
अशीतिर्योजनसहस्राण्यस्य वैपुल्यमुक्तम् ।

[१६०।२२-१६०।२३]
पार्श्वतस्रिगुणो भवति युगन्धरतीरेण गण्यमानः चत्वारिंशत्सहस्राणि लक्षद्वयं च ।

[१६१।०१]
अर्धार्धेनापराः शीताः

[१६१।०२-१६१।०३]
युगन्धरस्येषाधारस्य चान्तरं द्वितीया शीता अर्धेन प्रथमायाश्चत्वारिंशत्योजनसहस्राणि ।

[१६१।०३-१६१।०४]
ततोऽर्धेन पुनस्तृतीयेत्येवमर्धार्धेनापराः शीताः भवन्ति ।

[१६१।०४]
यावदर्धत्रयोदशशतानि सप्तमी शीता ।

[१६१।०४-१६१।०५]
दैर्ध्यं तु तासां न परिसंख्यातमतिबहुप्रकर्षविसर्पणात् ।

[१६१।०६]
शेषं बाह्यो महोदधेः ॥ ३.५२ ॥

[१६१।०७]
किं शेषम् ।
निमिन्धरचक्रवाडयोरन्तरम् ।

[१६१।०७-१६१।०८]
तद्धि बाह्यो महासमुद्रो लवणं पूर्णः ह्षारोदकस्य ।

[१६१।०८]
स खलु विस्तारेण योजनानां

[१६१।०९]
लक्षत्रयं सहस्राणि विंशतिर्द्वे च

[१६१।१०]
तत्र चत्वारो द्वीपाश्चतुर्षु सुमेरुपार्श्वेषु ।

[१६१।११]
तत्र तु ।

[१६१।१२]
जम्बूद्वीपो द्विसाहस्रस्त्रिपार्श्वः शकटाकृतिः ॥ ३.५३ ॥

[१६१।१३]
साहस्राणि त्रीणि पार्श्वान्यस्य शकटस्येवाकृतिः ।

[१६१।१३-१६१।१५]
तस्य च मध्ये काञ्चनमय्यां पृथिव्यां वज्रासनमभिनिर्वृत्तं यस्मिन्निषद्य सर्वे बोधिसत्त्वा वज्रोपमं समाधिमुत्पादयन्ति ॥

[१६१।१५]
नहि तमन्य आश्रयः प्रदेशो वा सोढुं समर्थः ।

[१६१।१६]
सार्धत्रियोजनं त्वेकं

[१६१।१७]
च्तुर्थमस्य पार्श्वं सार्धानि त्रीणि योजनानि ।
अत एव ह्यसौ शकटाकृतिः ।

[१६१।१८]
प्राग्विदेहोऽर्धचन्द्रवत् ।

[१६१।१९]
इतः पूर्वेण सुमेरुपार्श्वे पूर्वं विदेहो द्वीपः ।
सोऽर्धचन्द्र इवाभिनिर्वृत्तः ।

[१६१।१९-१६१।२०]
परिमाणतस्तु

[१६१।२१]
पार्श्वत्रयं तथाऽस्य

[१६१।२२]
यथा जम्बूद्वीपस्य द्वे द्वे योजनसहस्रे ।

[१६१।२३]
एकं सार्धं त्रिशतयोजनम् ॥ ३.५४ ॥

[१६१।२४]
चतुर्थं पार्श्वं सार्धानि त्रीणि योजनशतानि ।

[१६१।२५]
गोदानीयः सहस्राणि सप्त सार्धानि मण्डलः ।

[१६२।०१-१६२।०२]
इतः पश्चिमेन सुमेरुपार्श्वेऽपरगोदानीयो द्वीपः सार्धानि सप्त योजनसहस्राणि साकल्येन ।

[१६२।०२]
मण्डलश्चासौ पूर्णचन्द्रवत् ।

[१६२।०३]
सार्धे द्वे मध्यमस्य

[१६२।०४]
मध्यमस्यार्धतृतीये योजनसहस्रे ।

[१६२।०५]
अष्टौ चतुरस्रः कुरुः समः ॥ ३.५५ ॥

[१६२।०६]
इह उत्तरेण सुमेरुपार्श्वे उत्तरकुरुद्वीपः ।

[१६२।०६-१६२।०७]
सोऽष्टौ योजनसहस्राणि साकल्येन चतुरस्रः ।

[१६२।०७]
कृत्यापीठिकावत् ।

[१६२।०७-१६२।०८]
सर्वेषु च पार्श्वेषु समो यथैकं पार्श्वं द्वियोजनसहस्रे ।

[१६२।०८]
तथाऽन्यानि स्तोकमपि नाधिकम् ।

[१६२।०८-१६२।०९]
यश्च द्वीपो यदाकृतिस्तदाकृतीन्येव तत्र मनुष्याणां मुखानि ।

[१६२।१०]
तेषां खलु द्वीपानामन्तरालेऽन्तरद्वीपा अभिनिर्वृत्ताः ।

[१६२।१०-१६२।११]
के पुनस्ते कति चेत्याह

[१६२।१२-१६२।१३]
देहा विदेहाः कुरवः कौरवाश्चामरावराः ।
अष्टौ तदन्तरद्ब्वीपा गाठा उत्तरमन्त्रिणः ॥ ३.५६ ॥

[१६२।१४]
तत्र देहविदेहौ पूर्वविदेहपरिवारौ ।
कुरुकौरवौ उत्तरकुरोः ।

[१६२।१४-१६२।१५]
गाठोत्तरमन्त्रिणावपरगोदानीयस्य ।

[१६२।१५]
चामरावरौ जम्बूद्वीपस्य ।
सर्वे मनुष्यैरावासिताः ।

[१६२।१५-१६२।१६]
एको राक्षसैरित्यपरे ।

[१६२।१७]
इहोत्तरेण कीटाद्रिनवकाद्धिमवान्

[१६२।१८-१६२।१९]
इहैव जम्बूद्वीपे उत्तरेणास्य जम्बूद्वीपस्य कृष्णपर्वतास्त्रयस्तानतिक्रम्यापरे त्रयः पुनश्च त्रय इति नवभ्यः कीटपर्वतेभ्यः परेण हिमवान् पर्वतः ।

[१६२।२०]
ततः ।

[१६२।२१]
पञ्चाशद्विस्तृतायामं सरोऽर्वाग्गन्धमादनात् ॥ ३.५७ ॥

[१६२।२२-१६२।२३]
तस्माद्धिमवतः परेणानवतप्तं नाम सरो गन्धमादनादर्वाक्यतश्चतस्रो नद्यः स्रव्न्ति गङ्ग सिन्धुः शीता वक्षुश्च ।

[१६२।२३-१६२।२४]
तस्य पञ्चाशद्योजनानि विस्तारः पञ्चाशदायामः ।

[१६२।२४]
पूर्णमष्टाङ्गस्याङ्गोपेतस्याम्भसः ।

[१६२।२४-१६२।२५]
दुर्गमं च मनुअष्याणामनृद्धिमताम् ।

[१६२।२५-१६२।२६]
तस्यैव चान्तिके जम्बूरभिनिर्वृत्ता मधुरस्वादूनि यस्याः फलानि तस्या अधिकारेणायं जम्बूद्वीप इति ख्यातः ।

[१६२।२६-१६२।२७]
तत्फलाधिकारेण वा जम्बूद्वीप इति ।

[१६२।२८]
नरकाः कस्मिन्नवकाशे कियत्प्रमाणाश्च ।

[१६३।०१]
अधः सहस्रैविंशत्या तन्मात्रोऽवीचिरस्य हि ।

[१६३।०२-१६३।०३]
अस्यैव जम्बूद्वीपस्याधो विंशत्या योजनसहस्रैरवीचिर्महानरको विंशतिसहस्रप्रमाण एवोद्वेधविस्ताराभ्यामेवमस्याधरतलमितश्चत्वारिंशता योजनसहस्रैर्भवति ।

[१६३।०३-१६३।०४]
दुःखनिरन्तरत्वादवीचिः ।

[१६३।०४-१६३।०५]
अन्येषु सान्तरं दुःखं तद्द्यथा संजीवे च्छिन्नावभिन्नसंपिष्टशरीराणां शीतला वायवो वान्ति पुनरपि तान् सत्त्वान् संजीवयन्ति ।

[१६३।०५-१६३।०६]
अत एव संजीवः ।

[१६३।०६]
नास्मिन् सुखवीचिरस्तीत्यवीचिरित्यपरे ।

[१६३।०६-१६३।०७]
अन्येष्वपि सुखा वेदना विपाको नास्ति ।

[१६३।०७]
नैः ष्यन्दिकी न वार्यते ।

[१६३।०८]
तदूर्ध्वं सप्त नरकाः

[१६३।०९]
तस्मादवीचेरूर्ध्वं सप्त नरकाः उपर्युपरि संनिविष्टाः ।

[१६३।०९-१६३।१०]
प्रतापनस्तापनो महारौरवो रौरवः संघातः कालसूत्रः संजीवश्च ।

[१६३।१०]
अवीचिपार्श्वेष्वित्यपरे ।
ते पुनः

[१६३।११]
सर्वेऽष्टौ षोडशोत्सदाः ॥ ३.५८ ॥

[१६३।१२]
उक्तं हि भगवता

[१६३।१३-१६३।१४]
“इत्येते नरका अष्टावाख्याता दुरतिक्रमाः ।
रौद्रकर्मभिराकीर्णाः प्रत्येकं षोडशोत्सदाः ॥

[१६३।१५-१६३।१६]
चतुस्कन्धाश्चतुर्द्वारा विभक्ता भागशोऽसिताः ।
अयःप्राकारपर्यन्ता अयसा प्रतिवर्जिताः ॥

[१६३।१७-१६३।१८]
तप्ता चैवायसी भुमिर्ज्वलिता तेजसा युता ।
अनेकयोजनशता स्फुटा तिष्ठति अर्च्चिषे”ति ।

[१६३।१९]
षोडशोत्सदाः कतमे ।

[१६३।२०]
कुकूलं कुणपं चाथ क्षुरमार्गादिकं नदी ।

[१६३।२१]
तेषां चतुर्दिशम् ।

[१६३।२२]
द्वारे द्वारे तेषां चत्वार उत्सदाः ।
कुकूलं जानुमात्रम् ।

[१६३।२२-१६३।२३]
यत्र तेषां सत्त्वानां निक्षिप्ते संशीर्यते त्वङ्मांसशोणितमुत्क्षिप्ते पादे पुनरपि संजायते त्वङ्मांसशोणितम् ।

[१६३।२४-१६३।२५]
कुणपं गूथमृत्तिका यत्र न्यङ्कुटा नाम प्राणिनः प्रतिवसन्ति सर्वश्वेताः कृष्णशिरसः सूचिमुखास्तेषां सत्त्वानां यावदस्थीनि भिन्दन्ति ।

[१६३।२५-१६४।०१]
क्षुरधाराचितो महापथः यत्र तेषां सत्त्वाना मन्वाक्रामतां निक्षिप्ते पादे संछिद्यते त्वङ्मांसशोणितमिति पूर्ववत् ।

[१६४।०१-१६४।०२]
असिपत्रवनं यत्र तेषां सत्त्वानां तीक्ष्णा असयः संनिपतन्ति अङ्गप्रत्यङ्गान्यवकृन्तन्ति श्यामशबलाश्च श्वानो भक्षयन्ति ।

[१६४।०२-१६४।०३]
अयःशाल्मलीवनं तीक्ष्णषोड्शाङ्गुलकण्टकम् ।

[१६४।०३-१६४।०४]
तेषां सत्त्वानामभिरोहतां कण्टका अवाङ्मुखीभवन्तः कायं भिन्दन्ति अवतरतां चोर्ध्वीभवन्तः ।

[१६४।०४-१६४।०५]
अयस्तुण्डाश्च वायसा अक्षीण्युत्पाट्योत्पाट्य भक्षयन्ति ।

[१६४।०५-१६४।०६]
तदेतत्क्षुरमार्गादिक त्रयं शस्त्राभिनिपातं सामान्यादेकीक्रियन्ते ।

[१६४।०६-१६४।०८]
चतुर्थ उत्सदो नदी वैतरणि पूर्ण तप्तस्य क्षारोदकस्य यस्यां ते सत्त्वा असिशक्तिप्रासहस्तैः पुरुषैरुभाभ्यां तीराभ्यां प्रतिवार्यमाणा ऊर्ध्वमपि गच्छन्तः स्विद्यन्ते पच्यन्ते अधस्तिर्यगपि गच्छन्तः स्विद्यन्ते पच्यन्ते ।

[१६४।०९]
तद्यथा बहूदकायां स्थाल्यामग्नावधिश्रितायां तिलतण्डुइलादयः ।

[१६४।०९-१६४।१०]
सा हि महानरकस्य परिखेवोत्पन्ना ।

[१६४।१०]
त एते चत्वार उत्सदा दिग्भेदेन षोडशोच्यन्ते ।

[१६४।११]
अधिकयातनास्थानित्वादुत्सदाः इत्युच्यन्ते ।
नरकेषु हि पतिता एतेषु पुनर्यात्यन्ते ।

[१६४।१२]
नरका वरोधादुर्ध्वमेतेषु सीदन्त्युत्सदा इत्यपरे ।

[१६४।१३]
प्रश्नात्प्रश्नान्तरमुपजायते ।

[१६४।१३-१६४।१४]
किं ते नरकपालाः सत्त्वसंख्याता उताहो नेति ।

[१६४।१४]
नेत्येके ।
कथमिदानीं चेष्टन्ते ।

[१६४।१४-१६४।१५]
सत्त्वानां कर्मभिर्विवर्त्तनीवायुबीजवत् ।

[१६४।१५]
यत्त्र्हि भदन्तधर्मसुभूतिनोक्तं

[१६४।१६-१६४।१७]
“क्रोधनाः क्रूरकर्माणः पापाभिरुचयश्च ये ।
दुःखितेषु च नन्दन्ति जायन्ते यमराक्षसा” इति ॥

[१६४।१८-१६४।१९]
ये ते यमेनानुशिष्टाः सत्त्वान्नरकेषु प्रक्षिपन्ति त एते यमराक्षसा उक्ता न तु ये कारणाः कारयन्तीति ।

[१६४।१९]
सत्त्वसंख्याता इत्येके ।
तस्येदानीं कर्मणः क्व विपाकः ।

[१६४।२०-१६४।२१]
तेष्वेव नरकेषु हि आनन्तर्यकारिणां विपाकावकाशस्तत्र तेषां को विप्रतिबन्धः ।

[१६४।२१]
कथमग्निना न दह्यन्ते ।
अग्नेर्नूनं कर्मभिः कृतावधित्वात् ।

[१६४।२१-१६४।२२]
भूतविशेषनिर्वृत्तेर्वा ।

[१६४।२३]
इमे तावदुष्णा अष्टौ महानरका उच्यन्ते ।

[१६४।२४]
शीता अन्येऽष्टावर्वुदादयः ॥ ३.५९ ॥

[१६४।२५]
अन्ये शीतनरका अष्टौ ।

[१६४।२५-१६५।०१]
तद्यथा अर्वुदो निरर्वुदः अटतो हहवः हुहुवः उत्पलः पद्मो महापद्मश्च ।

[१६५।०१-१६५।०२]
तेषां सत्त्वानां तीर्वशीताभिहतानां कायशब्दविकारानुरूपाण्येतानि नामानि ।

[१६५।०२]
तेऽप्यस्यैव जम्बूद्वीपस्याधस्तात्महानरकाणां तिर्यक् ।

[१६५।०२-१६५।०३]
कुत इयतो जम्बूद्वीपस्याधस्तादवीच्यादीनामवकाशः ।

[१६५।०३-१६५।०४]
धान्यराशिवदधो विशाला हि द्वीपाः ।

[१६५।०४]
अत एव महासमुद्रोऽनुपूर्वनिम्नः ।

[१६५।०४-१६५।०५]
इतीमे षोडश नरकाः सर्वे सत्त्वकर्माधिपत्यनिर्वृत्ताः ।

[१६५।०५-१६५।०६]
प्रत्येकं नरकास्तु स्वैः स्वैः कर्मभिरभिनिर्वृत्ताः ।

[१६५।०६]
बहूनां सत्त्वानां द्वयोरेकस्य वा ।

[१६५।०६-१६५।०७]
तेषामनेकप्रकल्पो भेदः स्थानं चानियतं नदीपर्वतमरुप्रदेशेष्वन्येषु वाऽधश्च भावात् ।

[१६५।०७-१६५।०८]
एष तावन्नरकभाजनानां संनिवेशः ।

[१६५।०८]
तिर्यञ्चः स्थलजलाकाशगोचराः ।

[१६५।०८-१६५।०९]
तेषां किल मूलं स्थानं महासमुद्रस्ततोऽन्यत्र विसृता इति ।

[१६५।०९]
प्रेतानां यमो राजा ।

[१६५।०९-१६५।१०]
तस्य जम्बूद्वीपस्याधस्तात्पञ्चयोजनशतान्तरपरिच्छिन्ना राजधानी तेषां मूलस्थानं ततोऽन्यत्र विसृताः ।

[१६५।११]
केचित्प्रेता महर्द्धिका दैवीमिव श्रियमुद्वहन्ति ।
शेषा यथा प्रेतावदाने ।

[१६५।१२]
अथेमौ चन्द्रार्कौ कस्मिन् प्रतिष्ठितौ ।
वायौ ।

[१६५।१२-१६५।१३]
वायवोऽन्तरीक्षे सर्वसत्त्वसाधारणकर्माधिपत्यनिर्वृत्ता आवर्तवत्सुमेरुं परिवर्तन्ते ।

[१६५।१३-१६५।१४]
चन्द्रार्कताराणां वोर्ध्वचारः ।

[१६५।१४]
कियद्वीप्रकृष्टावितश्चन्द्रार्कौ ।

[१६५।१५]
अर्धेन मेरोश्चन्द्रार्कौ ।

[१६५।१६]
युगन्धरगिरेर्मूर्ध्ना समं वहतः ।
किं प्रमाणौ ।
यथाक्रमं

[१६५।१७]
पण्चाशत्सैकयोजनौ ।

[१६५।१८]
पञ्चाशत्योजनानि चन्द्रमण्डलस्य प्रमाणम् ।

[१६५।१८-१६५।१९]
सैकानि पञ्चाशत्सूर्यमण्दलस्य प्रमाणम् ।

[१६५।१९]
एकपञ्चाशदित्यर्थः ।

[१६५।१९-१६५।२०]
तारकाविमानानां यस्याल्पप्रमाणं प्रमाणं तस्य क्रोशः ।

[१६५।२०-१६५।२१]
सूर्यविमानस्याधस्तात्वहिः स्फटिकमण्डलं तैजसमभिनिर्वृत्तं तापनं प्रकाशनं च ।

[१६५।२१-१६५।२२]
चन्द्रविमानस्याधस्तादाप्यं शीतलं भास्वरं च ।

[१६५।२२-१६५।२३]
प्रणीनां कर्मभिर्दृष्टिशरीरफलपुष्पसस्योषधीनामनुग्रहार्थमुपघातकार्थं यथासंभवम् ।

[१६५।२३]
चतुर्द्वीपके एकश्चन्द्रमाः कृत्यं करोत्येकः सूर्यः ।

[१६५।२३-१६५।२४]
किं पुनश्चतुर्द्वीपेषु सूर्यो युगपत्कृत्यं करोति ।

[१६५।२४]
नेत्याह ।
किं तर्हि ।
तेषु ।

[१६५।२५]
अर्धरात्रोऽस्तङ्गमनं मध्याह्न उदयः सकृत् ॥ ३.६० ॥

[१६५।२६-१६५।२७]
यदोत्तरकुरावर्धरात्रं तदा पूर्वविदेहे सूर्यस्यास्तङ्गमनं जम्बूद्वीपे मध्याह्नो गोदानीये उदयः ।

[१६५।२७]
एवमन्येष्वपि योज्यम् ।
सूर्यस्येह गतिभेदेन रात्रिदिवानां वृद्धिह्रासौ ।

[१६५।२८]
तत्र पुनः

[१६६।०१]
प्रावृण्मासे द्वितीयेऽन्त्यनवम्यां वर्धते निशा ।

[१६६।०२]
वर्षाणां द्वितीये मासे भाद्रपदे द्वितीयस्य पक्षस्य नवम्यां वर्धते रात्रिः ।

[१६६।०३]
हेमन्तानां चतुर्थे तु हीयते

[१६६।०४]
सैव हेमन्तानां चतुर्थे मासे पुनर्हीयते ।
अन्त्यनवम्यामिति वर्त्तते ।

[१६६।०४-१६६।०५]
फाल्गुनमासस्य द्वितीयपक्षनवम्याम् ।

[१६६।०६]
अहर्विपर्ययात् ॥ ३.६१ ॥

[१६६।०७]
यदा रात्रिर्वर्धते तदा दिवसो हीयते ।
यदा रात्रिर्हीयते तदा दिवसो वर्धते ।

[१६६।०८]
कियत्या मात्रया वर्धते ।

[१६६।०९]
लवशो रात्र्यहर्वृद्धी

[१६६।१०]
लवं लवं रात्रिर्वर्धते दिवसो वा ।
ते च हानिवृद्धी यथाक्रमं

[१६६।११]
दक्षिणोत्तरगे रवौ ।

[१६६।१२]
जम्बूद्विपस्य दक्षिणं पार्श्वं गच्छति भास्करे रात्रिवृद्धिः उत्तरं गच्छत्यहर्वृद्धिः ।

[१६६।१३]
शुक्लपक्षस्यादौ चन्द्रमसो विकलं मण्डलं दृश्यते ।
किं तत्र कारणम् ।

[१६६।१४]
स्वच्छाययाऽर्कसामीप्याद्विकलेन्दुसमीक्षणम् ॥ ३.६२ ॥

[१६६।१५-१६६।१६]
यदा हि सौरस्य विमानस्यासन्ने चान्द्रमसं विमानं वहति तदा किल सौर्यो भासस्तस्मिन् विमाने पतन्ति ।

[१६६।१६-१६६।१७]
ततोऽपरपार्श्वे छाया पतन्ती विकलं मण्डलं दर्शयतीति प्राज्ञप्तिको निर्देशः ।

[१६६।१७-१६६।१८]
वाहयोगः स तादृशो भवति यत्कदाचिद्विमानस्यार्धं दृश्यत इति पूर्वाचार्याः ।

[१६६।१८-१६६।१९]
अथैतानि सूर्यादिविमानानि कतमे सत्त्वा अध्यावसन्ति ।

[१६६।१९]
देवाश्चातुर्महाराजकायिकाः ।
किमेतान्येव तेषां स्थानानि ।

[१६६।२०]
विमानवासिनामेतानि ।
भूमिनिवासिनां पुनः सुमेरूपरिषण्डादीनि ।

[१६६।२०-१६६।२१]
कति चास्य परिषण्डाः कियत्यो वा ।

[१६६।२२]
परिषण्डाश्चतस्रोऽस्य दशसाहस्रिकान्तराः ।

[१६६।२३]।
दशयोजनसहस्राण्युद्गम्यैका ।
एवं यावच्चतुर्थी ।
ताभिः सुमेरोरर्धमाक्षिप्तम् ।

[१६६।२४]
ताश्च ततो यथासंख्यं

[१६७।०१]
षोडशाष्टौ सहस्राणि चत्वारि द्वे च निर्गताः ॥ ३.६३ ॥

[१६७।०२]
प्रथमा परिषण्डा षोडश सहस्राणि योजनानां सुमेरोर्निर्गता ।

[१६७।०३]
द्वितीयाऽष्टौ तृतीया चत्वारि चतुर्थी द्वे ।

[१६७।०४]
करोटपाणयस्तासु मालाधारास्सदामदाः ।

[१६७।०५]
महाराजिकदेवाश्च

[१६७।०६]
प्रथमायां परिषण्डायां करोटपाणयो नाम यक्षाः प्रतिवसन्ति ।

[१६७।०६-१६७।०७]
द्वितीयायां मालाधारास्तृतीयायां सदामदाः सदामत्ताः ।

[१६७।०७]
सर्व एते चतुर्महाराजकायिकाः ।

[१६७।०७-१६७।०८]
चतुर्थ्यां तु चत्वारो महाराजाः स्वयं प्रतिवसन्ति तत्परिचाराश्च ।

[१६७।०८-१६७।०९]
अतस्तस्यां महाराजकायिका देवा इत्युक्तम् ।

[१६७।०९]
यथा परिषण्डासु चतुर्महाराजकायिका देवा एवं

[१६७।१०]
पर्वतेष्वपि सप्तसु ॥ ३.