ऋणलेख्य न० ऋणसूचकं लेख्यं लेखपत्रम् । ऋणग्रहण-
सूचके व्यवहारोपयोगिनि (स्वत) (तमःसुक) इत्यादि
प्रसिद्धे पत्रभेदे । तल्लेखनप्रकारादि मिता० दर्शितं
यथा “तत्र लेख्यं द्विबिधं शासनं जानपदं चेति ।
शासनं निरूपितं जानपदमभिधीयते । तच्च द्विविधम्
स्वहस्तकृतमन्यकृतं चेति । तत्र स्वहस्तकृतमसाक्षिकम्,
अन्यकृत ससाक्षिकम् । अनयोश्च देशाचारानुसारेण
प्रामाण्यम् यदाह नारदः । “लेख्यन्तु द्विविधं
ज्ञेयं स्वहस्तान्यकृतं तथा । असाक्षिमत्साक्षिमच्च सिद्धि-
र्द्देशस्थितेस्तयोरिति” तत्रान्यकृतमाह । “यः कश्चिद-
र्थोनिष्णातः स्वरुच्या तु परस्परम् । लेख्यन्तु साक्षिमत्
कार्यं तस्मिन् धनिकपूर्वकम्” या० । धनिकाधमर्णयोर्योऽर्थो
हिरण्यादिः परस्परं स्वरुच्या इयता कालेनैतावद्देयमि-
तीयती च प्रतिमासं वृद्धिरिति निष्णातो व्यवस्थितः
तस्मिन्नर्थे कालान्तरे विप्रतिपत्तौ वस्तुतत्त्वनिर्णयार्थं लेख्यम्
साक्षिमदुक्तलक्षणसाक्षियुक्तम् धनिकं पूर्वो यस्मिन्
तद्धनिकपूर्वकम् धनिकनामलेखनपूर्वकमिति यावत्
कार्यं कर्त्तव्यम् । उक्तलक्षणाः साक्षिणो वा कर्त्तव्याः
“कर्त्रा तु यत्कृतं कार्यं सिद्ध्यर्थन्तस्य साक्षिणः । प्रवर्त्तन्ते
विवादेषु स्वकृतं वाप्यलेखकमिति” स्मरणात् ।
अपि च “समामासतदर्द्धाहर्नामजातिस्वगोत्रकैः । सब्रह्मचारिका-
त्मीयपितृनामादिचिह्नितम्” या० समा संवत्सरः मासः
चैत्रादिस्तदर्द्धः पक्षः शुक्लः कृष्णी वा अहस्तिथिः प्रति-
पदादिः । नाम धनिकाधमर्णयोः । जातिः ब्राह्मणादिः
स्वगोत्रं वाशिष्ठादिगोत्रमेतैः समादिभिश्चिह्नितम् । तथा
सब्रह्मचारिकं बह्वृचादिशाखाप्रयुक्तं गुणनाम बह्वृचः
कठ इति । आत्मीयपितृनाम धनिकर्णिकपितृनाम ।
आदिग्रहणाद्द्रव्य जाति संख्याचारादेर्ग्रहणम् । एतेश्चि-
ह्नितं लेख्यं कार्यमिति गतेन सम्बन्धः । किञ्च “समाप्तेऽर्थे
ऋणी नाम स्वहस्तेन निवेशयेत् । मतं मेऽसुकपुत्रस्य यद-
त्रोपरि लेखितम्” या० धनिकाधमर्णयोर्योऽर्थः स्वरुच्या
व्यवस्थितः तस्मिन्नर्थे समाप्ते लिखिते ऋणी अधमर्णोना-
मात्मीयं स्वहस्तेनास्मिँल्लेख्ये यदुपरि लेखितं तन्ममामुक-
पुत्रस्य मतमभिप्रेतमिति निवेशयेत् पत्रे विलिखेत् ।
तथा “साक्षिणश्च स्वहस्तेन पितृनामकपूर्वकम् । अत्राहम-
मुकः साक्षी लिखेयुरिति ते समाः” या० । तस्मिन् लेख्ये ये
साक्षिणो लिखिताः तेऽप्यात्मीयपितृनामलेखनपूर्वकमस्मि-
न्नर्थे अहममुको देवदत्तः साक्षीति स्वहस्तेनैकैकशो
लिखेयुस्ते च समाः संख्यातो गुणतश्च कर्त्तव्याः । यद्यधमर्णः
साक्षी वा लिपिज्ञो न भवति तदाऽधमर्णोऽन्येन साक्षी च
साक्ष्यन्तरेण सर्वसाक्षिसन्निधौ स्वमतं लेखयेत् ।
यथाह नारदः “अलिपिज्ञ ऋणी यः स्यात् स्वमतं तु स
लेखयेत् । साक्षी वा साक्षिणान्येन सर्वसाक्षिसमीपतः”
इति अपि च “उभयाभ्यर्थितेनैतन्मयाह्यमुकसूनुना ।
लिखितं ह्यमुकेनेति लेखकोऽन्ते ततो लिखेत्” या० । ततो
लेखको धनिकाधमर्णिकाभ्यामुभाभ्यां प्रार्थितेन मयाऽ-
मुकेन देवदत्तेन विष्णुमित्रसूनुना एतल्लेख्यं लिखित-
मित्यन्ते लिखेत्” साम्प्रतं स्वकृतं लेख्यमाह । “विनापि
साक्षिभिर्ल्लेख्यं स्वहस्तलिखितं तु यत् । तत्प्रमाणं स्मृतं
लेख्यं बलोपधिकृतादृते” या० । यल्लेख्यं स्वहस्तेन लिखितं
अधमर्णेन तत् साक्षिभिर्विनापि प्रमाणं स्मृतं मन्वा-
दिभिः । बलोपधिकृतादृते । बलेन बलात्कारेण,
उपधिना छललोभक्तोधभयमदादिलक्षणेन यत्कृतं तस्माद्वि-
ना । नारदोऽप्याह “मत्ताभियुक्तस्त्रीबालबलात्कार-
कृतं च यत् । तदप्रमाणं लिखितं भयोपधिकृतन्तथेति” ।
तच्चैतत् स्वहस्तकृतं परहस्तकृतञ्च यल्लेख्यं देशाचारानु-
सारेण सबन्धकव्यवहारे बन्धकव्यवहारयुक्तमर्थक्रमापरि-
लोपेन लिप्यक्षरापरिलोपेन च लेख्यमित्येतावन्न पुनः
साधुशब्दैरेव प्रातिस्विकदेशभाषयापि लेखनीयम्
यथाह नारदः “देशाचाराविरुद्धं यद्व्यक्ताधिविधिलक्ष-
णम् । तत्प्रमाणं स्मृतं लेख्यमविलुप्तक्रमाक्षरमिति” ।
विधानं विधिराधेर्विधिराधीकरणन्तस्य लक्षणम्
गोप्याधिभोग्याधिकालकृतमित्यादि तद्व्यक्तं विस्पष्ट
यस्मिंस्तद्व्यक्ताधिविधिलक्षणम् । अविलुप्तक्र माक्षरम्
अर्थानां क्रमः क्रमश्चाक्षराणि च क्रमाक्षराणि अविलुप्ता-
नि क्रमाक्षराणि यस्मिंस्तटविलुप्तक्रमाक्षरम् । तदेवं
भूतं लिखितं प्रमाणम् । राजशासंनवन्न साधुशब्दनिय-
मोऽत्रेत्यभिप्रायः ।
लेख्यप्रसङ्गेन लेख्यारूढमप्यृणं त्रिभिरेव देयमित्याह “ऋणं लेख्यकृतं देयं पुरुषैस्त्रिभिरेव तु ।
यथा साक्ष्यादिकृतमृणं त्रिभिरेव देयम् तथा लेख्यकृ-
तमप्याहर्तृपुत्रतत्पुत्रैस्त्रिभिरेव देयम् । न चतुर्थादि-
भिरिति नियम्यते । ननु पुत्रपौत्रैरृणन्देयमित्यविशे-
षेणर्ण्णमात्रं त्रिभिरेव देयमिति नियतमेव । बाढम-
स्यैवोत्सर्गस्य पत्रारूढर्णविषये स्मृत्यन्तरप्रभबामपवाद
शङ्कामपनेतुमिदं वचनमारब्धम् । तथा हि पत्रलक्षण-
मभिधाय कात्यायनेनाभिहितम् “एवं कालमतिक्रान्तं
पितॄणां दाप्यते ऋणमिति” । इत्थं पत्रारूढमतिक्रान्त-
कालमपि पितॄणां सम्बन्धि दाप्यते । अत्र पितॄणा-
मिति बहुवचननिदशात् कालमतिक्रान्तमिति वचना-
च्चतुर्थादिर्दाप्यत इति प्रतीयते । तथा हारीतेनापि
“लेख्यं यस्य भवेद्धस्ते लाभन्तस्य विनिर्दिशेदिति” । अत्रापि
यस्य हस्ते पत्रमस्ति तस्यर्ण्णलाभ इति साभान्येन चतुर्था-
दिभ्योप्यृणलाभोऽस्तीति प्रतीयते । अतश्चैतदाशङ्कानि
वृत्त्यर्थम् एतद्वचनमिति युक्तम् । वचनद्वयन्तु योगीश्वरवच-
नानुसारेण योजनीयम् । अस्यापवादमाह “आधिस्तु
भुज्यते तावद्यावत्तन्न प्रदीयते” । सबन्धकेऽपि पत्रारूढे
ऋणे त्रिभिरेव देयमिति नियमादृणापकरणानधिकारेणा-
ऽऽध्याहरणेऽप्यनधिकारप्राप्ताविदमुच्यते । यावच्चतुर्थेन
पञ्चमेन वा ऋणं न दीयते तावदेवाधिर्भुज्यत इति वदता
सबन्धकर्ण्णापाकरणे चतुर्थादेरप्यधिकारो दर्शितः । नन्वे-
तदप्ययुक्तमेव । “फलभोग्यो न नश्यतीति” सत्थम् । तदप्ये
तस्मिन्नसत्यपवादवचने पुरुषत्रयविषयमेव स्यादिति
सर्वमनवद्यम् । प्रसिङ्गिकं परिसमाप्य प्रकृतमेवानुसरति ।
“देशान्तरस्थे दुर्ल्लेख्ये नष्टोन्मृष्टे हृते तथा । भिन्ने दग्धे-
ऽथवा छिन्नेलेख्यमन्यत्तु कारयेत्” या० । व्यवहाराक्षमे पत्रे
पत्रान्तरं कुर्यादिति विधीयते । व्यवहाराक्षमत्वं
चात्यन्तव्यवहितदेशान्तरस्थे पत्रे दुर्ल्लेख्ये दुष्टानि सन्दि-
ह्यमानानि अवाचकानि वा लेख्यानि लिप्यक्षराणि
पदानि वा यस्मिंस्तस्मिन् दुर्ल्लेख्ये नष्टे कालवशेन, उन्मृष्टे
मसीदौर्बल्यादिना, मृदिते लिप्यक्षरे, हृते तस्करादिभिः,
भिन्ने विदलिते, दग्धे अग्निना, छिन्ने द्विधाभूते सति द्वि-
र्भवति । एतच्चार्थिप्रत्यर्थिनोः परस्परानुमतौ सत्यां विमत्या-
न्तु व्यवहारप्राप्तौ देशान्तरस्थपत्रानयनाध्वापेक्षया
कालोदातव्यः दुर्देशावस्थिते नष्टे वा पत्रे साक्षिभि-
रेव व्यवहारनिर्ण्णयः कार्यः ।
यथा ह नारदः “लेख्येदेशान्तरन्यस्ते शीर्ण्णेदुर्ल्लिखिते हृते । सतस्तत्कालक-
रणमसतोद्रष्टृदर्शनमिति” । सतो विद्यमानपत्रस्य देशान्तर-
स्थस्यानयनाय कालकरणं कालावधिर्दातव्यः असतः
पुनरविद्यमानस्य पत्रस्य पूर्वं ये द्रष्टारः साक्षिणस्तैर्दर्शनं
व्यवहारपरिसमापनं कार्यम् । यदा तु साक्षिणो न
सन्ति तदा दिव्येन निर्ण्णयः कार्यः । “अलेख्यसाक्षिके
दैवीं व्यवहारे विनिर्दिशेदिति” स्मरणात् । एतच्च
जानपदं व्यवस्थापत्रं सन्दिग्धं चेत् स्वहस्तलिखितादिभिः
शोधनीयम् “सन्दिग्धलेख्यशुद्धिः स्यात् स्वहस्तलिखितादिभिः
क्तिप्राप्तिक्रियाचिह्न संबन्धागमहेतुभिः” या० उक्तेः ।
