Laghu Siddhanta Koumudi
श्रीवरदराजविरचिता लघुसिद्धान्तकौमुदी
Object of reading grammar
अथ शब्दानुशासनम् । लौकिकानां वैदिकानां च। प्रतीतपदार्थको लोके ध्वनिः शब्द इत्युच्यते। तद्यथा- शब्दं कुरु, मा शब्दं कार्षीः, शब्दकार्ययं माणवकः, इति ध्वनिं कुर्वन्नेवमुच्यते। तस्माद् ध्वनिः शब्दः । तदेवं ‘ज्ञाने धर्मः’ ।शब्दज्ञाने धर्मः, एवमपशब्दज्ञानेऽप्यधर्मः। अथ यो वाग्योगवित्, विज्ञानं तस्य शरणम् ॥ ‘बृहस्पतिरिन्द्राय दिव्यं वर्षसहस्रं प्रतिपदोक्तानां शब्दानां शब्दपारायणं प्रोवाच नान्तं जगाम’ । शास्त्रपूर्वकं यः शब्दान्प्रयुङ्क्ते सोऽभ्युदयेन युज्यते। आचारे नियमः इति । याज्ञे कर्मणि स नियमः, अन्यत्रानियमः । चित्याग्निचित्ये च (३.१.१३२) ।
येनाक्षरसमाम्नायमधिगम्य महेश्वरात् । कृत्स्नं व्याकरणं प्रोक्तं तस्मै पाणिनये नमः ॥
येन धौता गिरः पुंसां विमलैः शब्दवारिभिः । तमश्चाज्ञानजं भिन्नं तस्मै पाणिनये नमः॥
अज्ञानान्धस्य लोकस्य ज्ञानाञ्जनशलाकया । चक्षुरुन्मीलितं येन तस्मै पाणिनये नमः ॥
वाक्यकारं वररुचिं भाष्यकारं पतञ्जलिम् । पाणिनिं सूत्रकारं च प्रणतोऽस्मि मुनित्रयम् ॥
आगमाश्च विकाराश्च प्रत्ययाः सह धातुभिः।
उच्चार्यन्ते ततस्तेषु नेमे प्राप्ताः कलादयः ॥
वरदराजाचार्यः
नत्वा सरस्वतीं देवीं शुद्धां गुण्यां करोम्यहम्। पाणिनीय प्रवेशाय लघु सिद्धान्तकौमुदीम्।
अइउण्।1। ऋलृक्। 2। एओङ्। 3। ऐऔच्। 4। हयवरट्। 5। लण्। 6। ञमङणनम्। 7। झभञ्। 8। घढधष्। 9।जबगडदश्। 10। खफछठथचटतव्। 11। कपय्। 12। शषसर्। हल्।
इति माहेश्वराणि सूत्राण्यणादिसंज्ञार्थानि । एषामन्त्या इतः । हकारादिष्वकार उच्चारणार्थः । लण्मध्येत्वित्संज्ञकः।
सूत्र परिभाषा
अल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवद् विश्वतोमुखम्।
अस्तोभमनवद्यं च सूत्रं सूत्रविदोविदुः।।
सूत्रलक्षणम्
संज्ञा च परिभाषा च विधिर्नियम एव च।
अतिदेशोऽधिकारश्च षड्विधं सूत्रलक्षणम्॥
लघुसिद्धान्तकौमुदी
१ संज्ञा प्रकरणम्
२ अच्सन्धिः
३ हल्सन्धिः
४ विसर्ग सन्धिः
५ अजन्त पुंलिङ्गाः
६ अजन्त स्त्रीलिङ्गाः
७ अजन्त नपुंसकलिङ्गाः
८ हलन्तपुंलिङ्गाः
९ हलन्तस्त्रीलिङ्गाः
१० हलन्त नपुंसक लिङ्गाः
११ अव्ययानि
१२ भ्वादयः
१३ अदादयः
१४ जुहोत्यादयः
१५ दिवादयः
१६ स्वादयः
१७ तुदादयः
१८ रुधादयः
१९ तनादयः
२० क्र्यादयः
२१ चुरादयः
२२ ण्यन्तप्रक्रिया
२३ सन्नन्तप्रक्रिया
२४ यङन्तप्रक्रिया
२५ यङ्लुक्प्रक्रिया
२६ नामधातवः
२७ कण्ड्वादयः
२८ आत्मनेपद प्रक्रिया
२९ परस्मैपद प्रक्रिया
३० भावकर्म प्रक्रिया
३१ कर्मकर्तृ प्रक्रिया
३२ लकारार्थ प्रक्रिया
३३ कृदन्ते कृत्यप्रक्रिया
३४ पूर्वकृदन्तम्
३५ उणादयः
३६ उत्तरकृदन्तम्
३७ विभक्त्यर्थाः
३८ समासाः
३९ अव्ययीभावः
४० तत्पुरुषः
४१ बहुव्रीहिः
४२ द्वन्द्वः
४३ समासान्ताः
४४ तद्धिताः
४५ अपत्याधिकारः
४६ रक्ताद्यर्थकाः
४७ चातुरर्थिकाः
४८ शैषिकाः
४९ विकारार्थकाः
५० ठगधिकारः
५१ यदधिकारः
५२ छयतोऽधिकारः
५३ ठञधिकारः
५४ त्वतलोरधिकारः
५५ भवनाद्यर्थकाः
५६ मत्वर्थीयाः
५७ प्राग्दिशीयाः
५८ प्रागिवीयाः
५९ स्वार्थिकाः
६० स्त्रीप्रत्ययाः
धातुसूत्रगणोणादि वाक्यलिङ्गानुशासनम्
आगमप्रत्ययादेशा उपदेशाः प्रकीर्तिताः ।।
धातुसूत्रगणोणादि वाक्यलिंगानुशासनम्।
आदेशो आगमश्च उपदेशाः प्रकीर्तिता।।
