अनुत्तराष्टिका – अभिनवगुप्त Anuttara astika by Avinaba Gupta

अनुत्तराष्टिका

संक्रामोऽत्र न भावना न च कथायुक्तिर्न चर्चा न च
ध्यानं वा न च धारणा न च जपाभ्यासप्रयासो न च ।
तत्किं नाम सुनिश्चितं वद परं सत्यं च तच्छ्रूयतां
न त्यागी न परिग्रही भज सुखं सर्वं यथावस्थितः ॥ १ ॥

संसारोऽस्ति न तत्त्वतस्तनुभृतां बन्धस्य वार्तैव का
बन्धो यस्य न जातु तस्य वितथा मुक्तस्य मुक्तिक्रिया ।
मिथ्यामोहकृदेष रज्जुभुजगच्छायापिशाचभ्रमो मा किंचित्त्यज
मा गृहाण विहर स्वस्थो यथावस्थितः ॥ २ ॥

पूजपूजकपूज्यभेदसरणिः केयं कथानुत्तरे संक्रामः
किल कस्य केन विदधे को वा प्रवेशक्रमः ।
मायेयं न चिदद्वयात्परतया भिन्नाप्यहो वर्तते सर्वं
स्वानुभवस्वभावविमलं चिन्तां वृथा मा कृथाः ॥ ३ ॥

Continue Reading

The Purpose of Bhagavad Gita: Sankaracharya Explained

भगवद्गीता द्वितीयोऽध्यायः

भगवत्शङ्कराचार्यकृतभाष्यम्

Circumstances of Arjuna: न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥२.९॥

The Lord gracefully explained:तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।  ॥२.१०॥

अत्र च दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकमित्यारभ्य यावत्न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह इत्येतदन्तः प्राणिनां शोकमोहादि संसारबीजभूत दोषोद्भवकारण प्रदर्शनार्थत्वेन व्याख्येयो ग्रन्थः ।

तथा हि अर्जुनेन राज्यगुरुपुत्रमित्रसुहृत्स्वजनसंबन्धिबान्धवेषु अहमेतेषां ममैते इत्येवं भ्रान्ति प्रत्यय निमित्तस्नेह विच्छेदादिनिमित्तौ आत्मनः शोकमोहौ प्रदर्शितौ । कथं भीष्ममहं संख्ये इत्यादिना ।

शोकमोहाभ्यां ह्यभिभूतविवेकविज्ञानः स्वत एव क्षत्रधर्मे युद्धे प्रवृत्तोऽपि तस्माद्युद्धादुपरराम । परधर्मं च भिक्षाजीवनादिकं कर्तुं प्रववृते । तथा च सर्वप्राणिनां शोकमोहादिदोषाविष्टचेतसां स्वभावत एव स्वधर्मपरित्यागः प्रतिषिद्धसेवा च स्यात् । स्वधर्मे प्रवृत्तानामपि तेषां वाङ्मनःकायादीनां प्रवृत्तिः फलाभिसंधिपूर्विकैव साहंकारा च भवति । तत्रैवं सति धर्माधर्मोपचयादिष्टानिष्टजन्मसुखदुःखादिप्राप्तिलक्षणः संसारोऽनुपरतो भवति । इत्यतः संसारबीजभूतौ शोकमोहौ । तयोश्च सर्वकर्मसंन्यासपूर्वकादात्मज्ञानात्नान्यतो निवृत्तिरिति तदुपदिदिक्षुः सर्वलोकानुग्रहार्थमर्जुनं निमित्तीकृत्य आह भगवान् वासुदेवः अशोच्यानित्यादि ।

Continue Reading

भगवद्गीता उपोद्घाटः भगवत्शङ्कराचार्य-‎ Introduction to Bhagavad Gita by Sankaracharya

गीताशास्त्रं – Gita Shastram

उपोद्घाटः

ओं नारायणः परोऽव्यक्तादण्डमव्यक्त सम्भवम् ।
अण्डस्यान्तस्त्विमे लोकाः सप्तद्वीपा च मेदिनी ॥

स भगवान् सृष्ट्वेदं जगत् । तस्य च स्थितिं चिकीर्षुः मरीच्यादीनग्रे सृष्ट्वा प्रजापतीन् प्रवृत्तिलक्षणं धर्मं ग्राहयामास वेदोक्तम् । ततोऽन्यान् च सनकसनन्दनादीनुत्पाद्य निवृत्तिलक्षणं धर्मं ज्ञानवैराग्यलक्षणं ग्राहयामास । द्विविधो हि वेदोक्तो धर्मः प्रवृत्तिलक्षणो निवृत्तिलक्षणश्च । जगतः स्थितिकारणम् । प्राणिनां साक्षादभ्युदयनिःश्रेयसहेतुर्यः स धर्मो ब्राह्मणाद्यैर्वर्णिभिराश्रमिभिश्च श्रेयोऽर्थिभिरनुष्ठीयमानः ।

दीर्घेण कालेन अनुष्ठातॄणां कामोद्भवाद्धीयमान विवेकज्ञानहेतुकेन अधर्मेण अभिभूयमाने धर्मे, प्रवर्धमाने च अधर्मे, जगतः स्थितिं परिपिपालयिषुः स आदिकर्ता नारायणाख्यो विष्णुर्भौमस्य ब्रह्मणो ब्राह्मणत्वस्य चाभिरक्षणार्थं देवक्यां वसुदेवादंशेन कृष्णः किल सम्बभूव । ब्राह्मणत्वस्य हि रक्षणेन रक्षितः स्याद्वैदिको धर्मः तदधीनत्वाद्वर्णाश्रमभेदानाम् ।

स च भगवान् ज्ञानैश्वर्यशक्तिबलवीर्यतेजोभिः सदा सम्पन्नस्त्रिगुणात्मिकां वैष्णवीं स्वां मायां मूलप्रकृतिं वशीकृत्य, अजोऽव्ययो भूतानामीश्वरो नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावोऽपि सन्, स्वमायया देहवानिव जात इव च लोकानुग्रहं कुर्वन् लक्ष्यते । स्वप्रयोजनाभावेऽपि भूतानुजिघृक्षया वैदिकं हि धर्मद्वयमर्जुनाय शोकमोहमहोदधौ निमग्नाय उपदिदेश गुणाधिकैर्हि गृहीतोऽनुष्ठीयमानश्च धर्मः प्रचयं गमिष्यतीति । तं धर्मं भगवता यथोपदिष्टं वेदव्यासः सर्वज्ञो भगवान् गीताख्यैः सप्तभिः श्लोकशतैरुपनिबबन्ध

Continue Reading

चण्डिका दण्डक स्तोत्रम्-Chandika Dandak Stotram

चण्डिकादण्डकस्तोत्रम्

ॐ नमः श्रीचण्डिकायै

ऊं ऊं ऊं उग्रचण्डं च चकितचकितं चंचला दुर्गनेत्रं

हूँ हूँ हूंकाररूपं प्रहसितवदनं खङ्गपाशान् धरन्तम्।

दं दं दं दण्डपाणिं डमरुडिमिडिमां डण्डमानं भ्रमन्तं

भ्रं भ्रं भ्रं भ्रान्तनेत्रं जयतु विजयते सिद्धिचण्डी नमस्ते॥ १॥

Continue Reading

ईशा Isha Upanishad

ईशा वास्यमिदं सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत् ।
तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्य स्विद्धनम् ॥ १ ॥

कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः ।
एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे ॥ २ ॥

असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसावृताः ।
तांस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः ॥ ३ ॥

Continue Reading

भगवद्गीता रामानुज भाष्यम् -Bhagavad Gita Ramanuj Bhasyam-Chapter 18

अध्याय १८

अतीतेनाध्यायद्वयेन अभ्युदयनिश्श्रेयससाधनभूतं वैदिकमेव यज्ञतपोदानादिकं कर्म, नान्यत्॑ वैदिकस्य च कर्मणस्सामान्यलक्षणं प्रणवान्वयः॑ तत्र मोक्षाभ्युदयसाधनयोर्भेदः तत्सच्छब्दनिर्देश्यत्वेन॑ मोक्षसाधनं च कर्म फलाभिसन्धिरहितं यज्ञादिकम्॑ तदारम्भश्च सत्त्वोद्रेकाद्भवति॑ सत्त्ववृद्धिश्च सात्त्विकाहारसेवया इत्युक्तम् ।

अनन्तरं मोक्षसाधनतया निर्दिष्टयोस्त्यागसंन्यासयोरैक्यम्, त्यागस्य च स्वरूपम्, भगवति सर्वेश्वरे च सर्वकर्मणां कर्तृत्वानुसन्धानम्, सत्त्वरजस्तमसां कार्यवर्णनेन सत्त्वगुणस्यावश्योपादेयत्वम्, स्ववर्णोचितानां कर्मणां परमपुरुषाराधनभूतानां परमपुरुषप्राप्तिनिर्वर्तनप्रकारः, कृत्स्नस्य गीताशास्त्रस्य सारार्थो भक्तियोग इत्येते प्रतिपाद्यन्ते । तत्र तावत्त्यागसंन्यासयोर्पृथक्त्वैकत्वनिर्णयाय स्वरूपनिर्णयाय चार्जुनः पृच्छति

अर्जुन उवाच

संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ।
त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन ॥ भगवद्गीता१८.१ ॥

त्यागसंन्यासौ हि मोक्षसाधनतया विहितौ, “न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थास्संन्यासयोगाद्यतयश्शुद्धसत्त्वाः । ते ब्रह्मलोके तु परान्तकाले परामृतात्परिमुच्यन्ति सर्व् ।” इत्यादिषु । अस्य संन्यासस्य त्यागस्य च तत्त्वं याथात्म्यं पृथक्वेदितुमिच्छामि । अयमभिप्रायः किमेतौ संन्यासत्यागशब्दौ पृथगर्थौ, उतैकार्थवेव यदा पृथगर्थौ, तदा अनयोः पृथक्त्वेन स्वरूपं वेदितुमिच्छामि॑ एकत्वेऽपि तस्य स्वरूपं वक्तव्यमिति ॥ भगवद्गीतारामानुजभाष्य १८.१ ॥

अथानयोरेकमेव स्वरूपम्, तच्चेदृशमिति निर्णेतुं वादिविप्रतिपत्तिं दर्शयन् श्रीभगवानुवाच

श्रीभगवानुवाच

काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः ।
सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः ॥ भगवद्गीता१८.२ ॥

केचन विद्वांसः काम्यानां कर्मणां न्यासं स्वरूपत्यागं संन्यासं विदुः । केचिच्च विचक्षणाः नित्यानां नैमित्तिकानां च काम्यानां सर्वेषां कर्मणां फलत्याग एव मोक्षशास्त्रेषु त्यागशब्दार्थ इति प्राहुः । तत्र शास्त्रीयत्यागः काम्यकर्मस्वरूपविषयः॑ सर्वकर्मफलविषय इति विवादं प्रदर्शयनेकत्र संन्यासशब्दमितरत्र त्यागशब्दं प्रयुक्तवान् । अतस्त्यागसंन्यासशब्दयोरेकार्थत्वमङ्गीकृतमिति ज्ञायते । तथा “निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम” इति त्यागशब्देनैव निर्णयवचनात्, “नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते । मोहात्तस्य परित्यागः तामसः परिकीर्तितः ॥ भगवद्गीतारामानुजभाष्य १८.”, “अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् । भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित् ।” इति परस्परपर्यायतादर्शनाच्च तयोरेकार्थत्वमङ्गीकृतमिति निश्चीयते ॥ भगवद्गीतारामानुजभाष्य १८.२ ॥

Continue Reading

Anuvyakhyanam- Anandatirtha

॥ अनुव्याख्यानम् ॥

श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्य

॥ सूत्रप्रस्थानम् ॥

नारायणं निखिलपूर्णगुणैकदेहं निर्दोषमाप्यतममप्यखिलैः सुवाक्यैः ।
अस्योद्भवादिदमशेषविशेषतोऽपि वन्द्यं सदा प्रियतमं मम सन्नमामि ॥ १,१.१ ॥

Continue Reading

Sanskrit News-संस्कृत वार्ता:

संस्कृत समाचार-संस्कृत वार्ता:

24.03.2020: मध्य प्रदेशश्य भाजपा दलश्य नेता पूर्ब मुख्यमन्त्री च शिबराज सिंह चोउहन् महाभाग: चतुर्थ बारं मुख्यमन्त्री निर्बचित:

शुक्रवार, मार्च 20, 2020: मुख्यमंत्री श्री कमल नाथ: अद्य राजभवनं गत्वा मुख्यमंत्री पदात् स्वकीयं त्याग पत्रं समर्पितवान्। राज्यपाल: तस्य त्याग पत्रं स्वीकृत्य तस्मै नूतन: मुख्यमंत्रिणा कार्यभारं ग्रहणं करणं पर्यन्तं कार्यवाहक: मुख्यमंत्री भवितुम् अकथयत्। श्री कमल नाथ: च तस्य मंत्रि परिषद: त्याग पत्रं विंशति: मार्च मासं 2020 वर्षात् स्वीकारं कृतवान्। सह एव नूतन: मुख्यमंत्रिणा शपथं ग्रहणं करणाय पर्यन्तं तस्मै सहयोगिभि: सह पदे भवितुम् अनुरोधं कृतवान्। सामान्यं प्रशासनं विभागेन अस्य आशयस्य अधिसूचना प्रसारिता कृता।


Sanskrit News 23.03.2020

Sanskrit News 20.03.2020

Sanskrit News 19.03.2020

Sanskrit News 18.03.2020

Sanskrit News 17.03.2020

Sanskrit News 25.02.2020

Sanskrit News 24.02.2020


 

Rama Rajyam

स राज्यमखिलं शासन्निहतारिर्महायशाः || ६-१२८-९१
राघवः परमोदारः शशास परया मुदा |
उवाच लक्ष्मणं रामो धर्मज्ञं धर्मवत्सलः || ६-१२८-९२

That renowned Rama, of a very generous nature, having destroyed his enemies and ruling the entire kingdom, enjoyed it with a great delight. Rama, affectionate of righteousness, spoke to Lakshmana, the knower of righteousness (as followers):

आतिष्ठ धर्मज्ञ मया सहेमां |
गां पूर्वराजाध्युषितां बलेन |
तुल्यं मया त्वं पितृभिर्धृता या |
तां यौवराज्ये धुरमुद्वहस्व || ६-१२८-९३

“O Lakshmana, the knower of what is right! Rule with me, this earth, as ruled by the earlier kings, with the help of an army. Installed in the office of Prince Regent, bear like me, the burden (of sovereignty), which was borne by our forefathers.”

सर्वात्मना पर्यनुनीयमानो |
यदा न सौमित्रिरुपैति योगम् |
नियुज्यमानोऽ पि च यावराज्ये
ततोऽभ्यषिञ्चद्भरतं महात्मा || ६-१२८-९४

When Lakshmana did not give his consent, even though being repeatedly entreated in all ways, nay even being appointed to the office of Prince Regent, the great-souled Rama thereupon consecrated Bharata.

पौण्डरीकाश्वमेधाभ्यान् वाजपेयेन चासकृत् |
अन्यैश्च विविधैर्यज्ञैरयजत्पार्थिवर्षभः || ६-१२८-९५

Rama propitiated the gods by performing Paundarika, Ashvamedha, Vajapeya and other sacrifices many times.

राज्यन् दशसहस्राणि प्राप्य वर्षाणि राघवः |
शताश्वमेधानाजह्रे सदश्वान्भूरिदक्षिणान् || ६-१२८-९६

Having enjoyed the kingship for ten thousand years, Rama performed a hundred horse-sacrifices, in which good horses were sacrificed and numerous gifts bestowed.

आजानुलम्बिबाहुश्च महास्कन्धः प्रतापवान् |
लक्ष्मणानुचरो रामः पृथिवीमन्वपालयत् || ६-१२८-९७

That Rama, having his long arms reaching down his knees, having a broad chest and glorious, ruled this earth with Lakshmana as his companion.

राघवश्चापि धर्मात्मा प्राप्य राज्यमनुत्तमम् |
ईजे बहुविधैर्यज्ञैः ससुतभ्रातृबान्धवः || ६-१२८-९८

Obtaining a very great kingdom the righteous Rama propitiated the almighty with many kinds of sacrifices, with the team-work of his sons, brothers and relatives.

न पर्यदेवन्विधवा न च व्यालकृतं भयम् |
न व्याधिजं भयन् वापि रामे राज्यं प्रशासति || ६-१२८-९९

While Rama was ruling the kingdom, there were no widows to lament, nor there was no danger from wild animals, nor any fear born of diseases.

निर्दस्युरभवल्लोको नानर्थः कन् चिदस्पृशत् |
न च स्म वृद्धा बालानां प्रेतकार्याणि कुर्वते || ६-१२८-१००

The world was bereft of thieves and robberies. No one felt worthless nor did old people perform obsequies concerning youngsters.

सर्वं मुदितमेवासीत्सर्वो धर्मपरोअभवत् |
राममेवानुपश्यन्तो नाभ्यहिन्सन्परस्परम् || ६-१२८-१०१

Every creature felt pleased. Everyone was intent on virtue. Turning their eyes towards Rama alone, creatures did not kill one another.

आसन्वर्षसहस्राणि तथा पुत्रसहस्रिणः |
निरामया विशोकाश्च रामे राज्यं प्रशासति || ६-१२८-१०२

While Rama was ruling the kingdom, people survived for thousands of years, with thousands of their progeny, all free of illness and grief.

रामो रामो राम इति प्रजानामभवन् कथाः |
रामभूतं जगाभूद्रामे राज्यं प्रशासति || ६-१२८-१०३

While Rama ruled the kingdom, the talks of the people-centered round Rama, Rama, and Rama. The world became Rama’s world.

नित्यपुष्पा नित्यफलास्तरवः स्कन्धविस्तृताः |
कालवर्षी च पर्जन्यः सुखस्पर्शश्च मारुतः || ६-१२८-१०४

The trees there were bearing flowers and fruits regularly, without any injury by pests and insects. The clouds were raining in time and the wind was delightful to the touch.

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा लोभविवर्जिताः |
स्वकर्मसु प्रवर्तन्ते तुष्ठाः स्वैरेव कर्मभिः || ६-१२८-१०५
आसन् प्रजा धर्मपरा रामे शासति नानृताः |

Brahmins (the priest-class), Kshatriyas (the warrior-class), Vaishyas (the class of merchants and agriculturists), Shudras (the servant-class) were performing their own duties, satisfied with their own work and bereft of any greed. While Rama was ruling, the people were intent on virtue and lived without telling lies.

सर्वे लक्षणसम्पन्नाः सर्वे धर्मपरायणाः || ६-१२८-१०६
दशवर्षसहस्राणि रामो राज्यमकारयत् |

All the people were endowed with excellent characteristics. All were engaged in virtue. Rama was engaged in the kingship thus for one thousand years.


Source: Valmiki Ramayana 6th Kandam

लघुसिद्धान्तकौमुदी- Laghu Siddhanta Koumudi of Barad Raja

Hindu Holy Man
  1. संज्ञाप्रकरणम्
  2. अच्सन्धिप्रकरणम्
  3. हल्सन्धिप्रकरणम्
  4. विसर्गसन्धिप्रकरणम्
  5. अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम्
  6. अजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम्
  7. अजन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम्
  8. हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम्
  9. हलन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम्
  10. हलन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम्
  11. अव्ययप्रकरणम्
  12. भ्वादिप्रकरणम्
  13. अदादिप्रकरणम्
  14. जुहोत्यादिप्रकरणम्
  15. दिवादिप्रकरणम्
  16. स्वादिप्रकरणम्
  17. तुदादिप्रकरणम्
  18. रुधादिप्रकरणम्
  19. तनादिप्रकरणम्
  20. क्र्यादिप्रकरणम्
  1. चुरादिप्रकरणम्
  2. ण्यन्तप्रक्रिया
  3. सन्नन्तप्रक्रिया
  4. यङन्तप्रक्रिया
  5. यङ्लुगन्तप्रक्रिया
  6. नामधातवः
  7. कण्ड्वादिः
  8. आत्मनेपदप्रकिया
  9. परस्मैपदप्रकिया
  10. भावकर्मप्रकिया
  11. कर्मकर्तृप्रकिया
  12. लकारार्थप्रकिया
  13. कृत्यप्रक्रिया
  14. पूर्वकृदन्तप्रकरणम्
  15. उणादिप्रकरणम्
  16. उत्तरकृदन्तप्रकरणम्
  17. विभक्त्यर्थाः (कारकप्रकरणम्)
  18. केवलसमासः
  19. अव्ययीभावसमासः
  20. तत्पुरुषसमासः
  1. बहुव्रीहिसमासः
  2. द्वन्द्वसमासः
  3. समासान्तप्रकरणम्
  4. तद्धिते साधारणप्रत्ययप्रकरणम्
  5. अपत्याधिकारप्रकरणम्
  6. रक्ताद्यर्थकप्रकरणम्
  7. चातुरर्थिकप्रकरणम्
  8. शैषिकप्रकरणम्
  9. विकारार्थप्रकरणम्
  10. ठगधिकारप्रकरणम्
  11. प्राग्घितीयप्रकरणम्
  12. छयतोरधिकारप्रकरणम्
  13. ठञधिकारप्रकरणम्
  14. त्वतलाधिकारप्रकरणम्
  15. भवनाद्यर्थकप्रकरणम्
  16. मत्वर्थीयप्रकरणम्
  17. प्राग्दिशीयप्रकरणम्
  18. प्रागिवीयप्रकरणम्
  19. स्वार्थिकप्रकरणम्
  20. स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम्