What is Ayu or life

चरकसंहिता

सूत्रस्थानम् – १. दीर्घञ्जीवितीयोऽध्यायः

शरीरेन्द्रिय सत्त्वात्म संयोगो धारि जीवितम्|
नित्यगश्चानुबन्धश्च पर्यायैरायुरुच्यते||४२||

आयुर्वेददीपिका व्याख्या (चक्रपाणिदत्त कृत)

आयुर्वेदपदे पूर्वपदवाच्यमायुराह- शरीरेत्यादि| शरीरं पञ्चमहाभूतविकारात्मकमात्मनो भोगायतनम्, इन्द्रियाणि चक्षुरादीनि, सत्त्वं मनः, आत्मा ज्ञानप्रतिसन्धाता, एषां सम्यगदृष्टयन्त्रितो योगः संयोगः| यद्यपि शरीरग्रहणेनैव इन्द्रियाण्यपि लभ्यन्ते, तथाऽपि प्राधान्यात्तानि पुनः पृथगुक्तानि| अयं च संयोगः संयोगिनः शरीरस्य क्षणिकत्वेन यद्यपि क्षणिकस्तथाऽपि सन्तानव्यवस्थितोऽयमेकतयोच्यते| तस्यायुषः पर्यायानाह- धारीत्यादि| धारयति शरीरं पूतितां गन्तुं न ददातीति धारि| जीवयति प्राणान् धारयतीति जीवितम्| नित्यं शरीरस्य क्षणिकत्वेन गच्छतीति नित्यगः| अनुबध्नात्यायुरपरापरशरीरादिसंयोगरूपतयेत्यनुबन्धः| पर्यायैरायुरुच्यत इति एकार्थाभिधायिभिः शब्दैरुच्यते| यद्यपि च नित्यगानुबन्धशब्दाभ्यां न क्वचिदप्यायुरभिधीयते, तथाऽपि नित्यगत्वानुबन्धत्वधर्मख्यापनार्थमेवैतत्सञ्ज्ञाद्वयं बोद्धव्यं, धारिसञ्ज्ञा त्वर्थेदशमहामूलीये भविष्यति| ननु, उत्तरत्र “चैतन्यानुवृत्तिरायुः” (सू.अ.३०) इत्यायुर्लक्षणं करिष्यति, इह तु शरीरेन्द्रियसत्त्वात्मसंयोग इति किमर्थमुक्तम्? ब्रूमः- शरीरेन्द्रियसत्त्वात्मसंयोगजन्या चैतन्यानुवृत्तिर्यथोक्तसंयोगाव्यभिचारित्वेन व्यक्तत्वेन चार्थेदशमहामूलीये लक्षणत्वेनोक्ता; शरीरादिसंयोगरूपमेव त्वायुः परमार्थतः; एवम्भूतसंयोगाभावे मरणमायुरुपरमरूपं भवति, मृतशरीरे तु चेतसोऽभावादायूरूपसंयोगाभावः||४२||

---