Library Home » Definition of Ayurveda

Definition of Ayurveda

सूत्रस्थानम् – १. दीर्घञ्जीवितीयोऽध्यायः

हिताहितं सुखं दुःखमायुस्तस्य हिताहितम्|
मानं च तच्च यत्रोक्तमायुर्वेदः स उच्यते||४१||

आयुर्वेददीपिका व्याख्या (चक्रपाणिदत्त कृत)

सम्प्रत्यायुर्वेदव्युत्पत्तिं कुर्वन्नायुर्वेदाभिधेयं दर्शयति- हिताहितमित्यादि| हितं चाहितं च हिताहितं, तथा सुखयुक्तत्वात् सुखं, दुःखयुक्तत्वाद्दुःखं; एतच्च चतुष्प्रकारमप्यायुरर्थेदशमहामूलीये “तत्र शारीरमानसाभ्याम्” इत्यादिना ग्रन्थेन “अहितमतो विपर्ययेण” (सू.अ.३०) इत्यन्तेन वक्ष्यति| तस्य हिताहितमिति आयुषः पथ्यापथ्यम्| मानं चेत्यायुष एव, तच्च प्रमाणं मासिकद्विमासिकत्वादिभिर्विकृतिलक्षणैरिन्द्रियस्थाने तथा प्रकृतिलक्षणैः “इदमायुष्मतां कुमाराणां लक्षणं भवति” (शा.अ.८) इत्यादिना शारीरे वक्तव्यम्| तच्चेति आयुः स्वरूपेण “शरीरेन्द्रियसत्त्वात्मसंयोग” इत्यादिना वक्ष्यमाणम्| तेन हिताहितमित्यादिना ‘आयुर्वेदयतीत्यायुर्वेद’ इत्युक्तं भवति| विदधातुश्चेह ज्ञानार्थ एवाभिप्रेतः| यद्वक्ष्यत्यर्थे दशमहामूलीये- “तदायुर्वेदयतीत्यायुर्वेदः” (सू.अ.३०) इति| लाभादयस्त्वर्था विदेरिह नोक्ताः, तेषां साक्षादायुर्वेदाजन्यत्वादिति भावः||४१||

 

%d bloggers like this: