ADVOCATETANMOY LAW LIBRARY

Research & Library Database

Home » Law Library » हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत् (Hiranyagarva)

हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत् (Hiranyagarva)

हिरण्यगर्भः सूक्तम् ऋग्वेद में ब्रह्मांड के प्रारंभ की कथा है, जहां हिरण्यगर्भ को सार्वभौम संरक्षक के रूप में चित्रित किया गया है। यह सूक्त मानवता को उस देवता की अराधना करने के लिए प्रेरित करता है जिसने पृथ्वी और आकाश को धारण किया। इसमें विभिन्न देवताओं और प्राकृतिक बलों की शक्ति का भी उल्लेख है, जो जीवन और अस्तित्व के लिए आवश्यक हैं। हिरण्यगर्भ की व्यापकता और उसकी दिव्यता की पूजा का संकेत देते हुए, यह सूक्त समस्त जीवों की सुरक्षा और कल्याण की कामना करता है। इस प्रकार, यह पुरातन विश्वासों और देवताओं के प्रति श्रद्धा की अभिव्यक्ति है।

हिरण्यगर्भः सूक्तम्-ऋग्वेद -10/121/1

कस्मै देवाय हविषा विधेम

यः ईशे अस्य द्विपदश्चतुष्पदः कस्मै देवाय हविषा विधेम

Hiranyagarvaha samavartatagre bhutasya jataha patireka aasit

हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत्॥ स दाधार पृथिवीं द्यामुतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥ १ ॥

य आत्मदा बलदा यस्य विश्व उपासते प्रशिषं यस्य देवाः॥ यस्य छायामृतम् यस्य मृत्युः कस्मै देवाय हविषा विधेम॥ २ ॥

यः प्राणतो निमिषतो महित्वै क इद्राजा जगतो बभूव॥ यः ईशे अस्य द्विपदश्चतुष्पदः कस्मै देवाय हविषा विधेम॥ ३ ॥

यस्येमे हिमवन्तो महित्वा यस्य समुद्रं रसया सहाहुः॥ यस्येमाः प्रदिशो यस्य बाहू कस्मै देवाय हविषा विधेम॥ ४ ॥

येन द्यौरुग्रा पृथिवी च दृळहा येन स्वः स्तभितं येन नाकः॥ यो अंतरिक्षे रजसो विमानः कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥ ५ ॥

यं क्रन्दसी अवसा तस्तभाने अभ्यैक्षेतां मनसा रेजमाने॥ यत्राधि सूर उदतो विभाति कस्मै देवाय हविषा विधेम॥ ६ ॥

आपो ह यद् बृहतीर्विश्वमायन् गर्भं दधाना जनयन्तीरग्निम्॥ ततो देवानाम् समवर्ततासुरेकः कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥ ७ ॥

यश्चिदापो महिना पर्यपश्यद् दक्षं दधाना जनयन्तीर्यज्ञम्॥ यो देवेष्वधि देवः एक आसीत कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥ ८ ॥

मा नो हिंसीज्जनिताः यः पृथिव्या यो वा दिव सत्यधर्मा जजान॥ यश्चापश्चन्द्रा बृहतीर्जजान कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥ ९ ॥

प्रजापते न त्वदेतान्यन्यो विश्वा जातानि परि ता बभूव॥ यत् कामास्ते जुहुमस्तन्नो अस्तु वयं सरयाम पतयो रयीणाम्॥ १० ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥


हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत् |
स दाधार पृथिवीं घामुतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम | यजु. १३/४

Hiranyagarbha was the only one at the beginning of the Universe who was the guardian of everything. He/it used to hold the earth and space, let us worship that Deity by offering Havi. 


Read also

हिरण्य गर्भः (क:)

क: अस्मै देवाय

Isavasyopanishad as per Madhyandina Shakha