Māṇḍūkya Upaniṣad Śāstrārtha: Ātman, Brahman and the Four States of Consciousness
माण्डुक्योपनिषत् शास्त्रार्थः
Vedic Shastrartha (शास्त्रार्थः) Sarvarthapedia
माण्डूक्योपनिषद् पर हुए शास्त्रार्थ में आत्मा, ब्रह्म और चेतना के स्वरूप का विवेचन चार पादों—वैश्वानर, तैजस, प्राज्ञ और तुरीय—के माध्यम से किया गया है। चर्चा का आरम्भ ॐ (ओम्) से होता है, जिसे सम्पूर्ण अस्तित्व का प्रतीक माना गया है। इसके बाद चेतना की तीन सामान्य अवस्थाओं—जाग्रत, स्वप्न और सुषुप्ति—का विश्लेषण किया जाता है। जाग्रत में आत्मा बाह्य विषयों को जानती है, स्वप्न में अन्तःप्रज्ञ रूप से अनुभव करती है और सुषुप्ति में विषय-विभाजन से रहित स्थिति में रहती है। शास्त्रार्थ का मुख्य प्रश्न तुरीय के स्वरूप पर केन्द्रित है। तुरीय को केवल चौथी अवस्था न मानकर वह आधार बताया जाता है जिसमें तीनों अवस्थाएँ प्रकट होती और लीन होती हैं। अ-उ-म तथा उसके पश्चात् की मौन अवस्था को चेतना की क्रमिक अन्तर्मुखता के प्रतीक के रूप में समझाया गया है। अन्ततः आत्मा को ही ब्रह्म के रूप में जानना माण्डूक्योपनिषद् की साधना का चरम बिन्दु बताया जाता है।
सभापतिः (The Moderator):
भो भो विद्वांसः! शृण्वन्तु भवन्तः। अद्य अस्मिन् महति शास्त्रार्थे वेदान्तशिरोमणेः माण्डुक्योपनिषदः रहस्यार्थमुद्घाटयितुं वयम् एकत्र समवेताः स्मः। अत्र कश्चन गम्भीरः पक्षः उपस्थाप्यते। एकतः पूर्वपक्षी (द्वैतवादी/तार्किकः) तिष्ठति, अपरतः च उत्तरपक्षी (अद्वैतवेदान्ती)। गाथा इयं द्वादशमन्त्राणाम्। ओङ्कार-ब्रह्म-आत्मनां ऐक्यमेव अस्याः प्राणः।
शास्त्रार्थः आरभ्यताम्!
१. ओङ्कारस्य सर्वव्यापकत्वविषये (On Verses 1 & 2)
पूर्वपक्षी:
ननु भो अद्वैतवादिन्! मन्त्रे उच्यते—“ओमित्येतदक्षरमिदँसर्वं… यच्चान्यत् त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव”। कथमेतत् युज्यते? ओङ्कारः तु एकः शब्दः, एकमक्षरम्। शब्दो गुणः, आकाशवृत्तः, अनित्यः च। कथं तर्हि एकः शब्दः त्रिकालं, त्रिकालातीतं च सर्वं जगत् भवितुं शक्नोति? अपि च, “सर्वं ह्येतद् ब्रह्म” इति कथनेन जगतः ब्रह्मत्वम् उच्यते। यदि सर्वं ब्रह्मैव, तर्हि ओङ्कारस्य पृथक् निर्देशः किमर्थम्?
उत्तरपक्षी:
अये तार्किक! न ओङ्कारः केवलं वर्णसङ्घातः। ओङ्कारः जगतः वाचकः, जगत् च वाच्यम्। वाच्यवाचकयोः अभेदात् ओङ्कार एव सर्वम्। यथा घटेन विना घटशब्दस्यार्थो न सिध्यति, तथैव ओङ्कारेण विना जगतः प्रतीतिः न भवति। यत् भूत-भवद्-भविष्यत् रूपेण प्रतीयते, तत् सर्वं केवलं विकारः (अध्यासः)। तस्य मूलं कारणं ओङ्काररूपं ब्रह्म एव। अतः “अयमात्मा ब्रह्म” इति महावाक्येन आत्मनः ब्रह्मणः च अभेदं प्रदर्श्य, तस्यैव चतुष्पात्त्वं निरूप्यते। न हि कारणं विहाय कार्यस्य पृथक् सत्ता अस्ति।
२. जाग्रत्-स्वप्न-अवस्थाद्वयविचारः (On Verses 3 & 4)
पूर्वपक्षी:
अस्तु, आत्मा चतुष्पात् इति स्वीकृतम्। परं प्रथमपादः “वैश्वानरः बहिःप्रज्ञः एकोनविंशतिमुखः” इति उच्यते, द्वितीयः च “तैजसः अन्तःप्रज्ञः”। यदि आत्मा एक एव, तर्हि जाग्रदवस्थायां बाह्यविषयभोगः (स्थूलभुक्) कथम्? स्वप्नावस्थायां च केवलं वासनामयः आन्तरिकभोगः (प्रविविक्तभुक्) कथम्? अवस्थाभेदात् भोक्तुः आत्मनः अपि भेदः स्यात्। अतः आत्मा एकः कथं भवेत्?
उत्तरपक्षी:
तन्त्र युक्तिशून्योऽसि! उपाधिभेदात् एकस्यापि आत्मनः भेदवत् अभासः भवति, न तु परमार्थतः। पश्य—यथा एक एव आकाशः महाकाश-घटाकाश-मठाकाशरूपेण भिन्नः प्रतीयते, तथैव जाग्रदुपाधौ स एव आत्मा ‘वैश्वानरः’, स्वप्नोपाधौ च ‘तैजसः’ इति उच्यते। जाग्रति इन्द्रियाणि बाह्यमुखाणि भवन्ति, स्वप्ने तु बुद्धौ लीनाः वासनाः एव प्रकाशन्ते। भोक्ता तु उभयत्र एक एव ‘अहम्’ रूपेण अन्वेति। यदि आत्मा भिन्नः स्यात्, तर्हि “यत् मया जाग्रति दृष्टं, तत् मया स्वप्ने स्मृतम्” इति प्रत्यभिज्ञा न स्यात्।
३. सुषुप्त्यवस्था-ईश्वरत्वविप्रतिपत्तिः (On Verses 5 & 6)
पूर्वपक्षी:
अत्र महती विप्रतिपत्तिः! पञ्चममन्त्रे सुषुप्तिः उच्यते—“प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक् प्राज्ञस्तृतीयः पादः”। षष्ठमन्त्रे च तम् एव प्राज्ञं “एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञ एषोऽन्तर्यामी” इति उच्यते। कथं भोः! सुषुप्तौ तु जीवः अज्ञानी इव तिष्ठति, किमपि न जानाति, मूढप्रायः भवति। सः जीवः कथं ‘सर्वेश्वरः’ ‘सर्वज्ञः’ च भवितुं अर्हति? किमयं व्याघातः न?
उत्तरपक्षी:
मन्दमतिः भवान् सुषुप्तेः रहस्यं न जानाति। सुषुप्तौ जाग्रत्-स्वप्नवत् विक्षेपो न भवति। तत्र सर्वं ज्ञानं कारणात्मना ‘एकीभूतं’ भवति, यथा रात्रौ सर्वं तमसा आवृतं भवति। तत्र अज्ञानस्य मूलकारणम् (अविद्या) अस्ति, अतः सः ‘प्राज्ञः’ सर्वस्य जगतः बीजभूतः। यतः सः सर्वबीजप्रदः, अतः स एव ‘योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम्’—जगतः उत्पत्तिलयस्थानम्। ईश्वरोऽपि मायोपाधिकः सन् जगतः सृष्टिं लयं च करोति। अतः अज्ञान-आवरणविशिष्टः आत्मा अत्र ईश्वररूपेण स्तूयते, न तु शुद्धरूपेण।
४. तुरीयस्य अलक्षणत्वक्षेपः (On Verse 7)
पूर्वपक्षी:
अहो! सप्तममन्त्रे तु भवतः वेदान्तस्य सर्वनाशः दृश्यते! मन्त्रः वदति—“नान्तःप्रज्ञं न बहिष्प्रज्ञं… अदृष्टमव्यवहार्यमग्राह्यमलक्षणं… नाप्रज्ञम्”। यदि तुरीयः (चतुर्थः पादः) न अन्तःप्रज्ञः, न बहिःप्रज्ञः, न ज्ञेयः, न अग्राह्यः, तर्हि सः शशशृङ्गवत् ‘शून्यः’ एव अभवत्! यस्य किमपि लक्षणं नास्ति, यः व्यवहारातीतः, तस्य अस्तित्वं कथं ज्ञायते? स आत्मा ‘विज्ञेयः’ इति वचनं च व्यर्थम्, अग्राह्यत्वात्!
उत्तरपक्षी:
(सोपहासं हसित्वा) अये शून्यवादिन्! नैवम्। सर्वप्रतिषेधे सति यः अवशिष्यते, स एव तुरीयः। ‘नेति नेति’ इति प्रपञ्चोपशमं कृत्वा यः साक्षी अवशिष्यते, स एव आत्मा। सः शून्यः न, यतः सः ‘एकात्मप्रत्ययासारः’ (अहम्-अहम् इति रूपेण सर्वानुस्यूतः अस्ति)। यदि सः न स्यात्, तर्हि त्रयाणाम् अवस्थानां भावाभावं कः प्रकाशयेत्? सः चक्षुषा न दृश्यते अतः ‘अदृष्टः’ इति, बुद्ध्या न गृह्यते अतः ‘अचिन्त्यः’ इति। सः तु स्वतःसिद्धः, स्वप्रकाशः। तस्य ज्ञानं नाम अज्ञाननिवृत्तिः एव, न तु घटादिवत् विषयकरणम्। अतः स एव परमार्थसत्यं ‘शिवं अद्वैतम्’।
५. मात्रा-पाद-ऐक्यसमीक्षा (On Verses 8, 9, 10, 11)
पूर्वपक्षी:
भवतु, तुरीयः साक्षी इति स्वीकृतम्। परं पुनः ओङ्कारस्य मात्राभिः (अ, उ, म) सह आत्मनः पादानां (वैश्वानर-तैजस-प्राज्ञानां) ऐक्यं किमर्थं क्रियते? “आप्तेरादिमत्त्वाद्वा अकारः”, “उत्कर्षात् उकारः”, “मितेरपीतेर्वा मकारः”—एतानि केवलं कल्पितसाम्यानि, न तु वास्तविकाः भेदाः। अनेन कथं मोक्षः सिध्यति?
उत्तरपक्षी:
इयं तु ओङ्कारोपासना-प्रक्रिया। स्थूलात् सूक्ष्मा प्रति गमनार्थं इयं सरणिः। ‘अ’कारे वैश्वानरः लीयते (यतः उभौ आदिमन्तौ), ‘उ’कारे तैजसः लीयते (यतः उभौ उत्कर्षवन्तौ), ‘म’कारे च प्राज्ञः लीयते (यतः उभौ लयस्थानम्)। अनेन क्रमेण साधकः स्थूलप्रपञ्चं सूक्ष्मे, सूक्ष्मं च कारणे विलापयति। एषा विचारपद्धतिः चित्तैकाग्र्यार्थं, प्रपञ्चलयबुद्ध्यर्थं च परमावश्यकी। यः एतद् वेद, सः सर्वान् कामान् आप्नोति, ब्रह्मवित् च भवति।
६. अमात्र-तुरीय-पर्यवसानम् (On Verse 12)
पूर्वपक्षी:
अन्ते किम् अवशिष्यते? द्वादशमन्त्रः वदति—“अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः… एवमोङ्कार आत्मैव संविशत्यात्मनाऽऽत्मानं य एवं वेद”। यदि ओङ्कारः अमात्रः (मात्रारहितः), आत्मा च अव्यवहार्यः, तर्हि ‘आत्मा आत्मना आत्मानं प्रविशति’ इत्यस्य कोऽर्थः? किं कश्चित् स्वस्यैव पृष्ठम् आरूढं भवितुं शक्नोति?
उत्तरपक्षी:
(शान्तभावेन) अहो तार्किक, अत्रैव वेदान्तस्य चरमं रहस्यम् अस्ति। अमात्रः ओङ्कारः स एव तुरीयः आत्मा, यः नादस्यापि अन्ते मौनरूपेण तिष्ठति। “आत्मना आत्मानं संविशति” इत्यस्य अर्थः न तु गमनक्रिया। यदा अविद्याकृतं ‘जीवत्वं’ नश्यति, तदा जीवः स्वतः एव ब्रह्मरूपः भवति। यथा घटे भग्ने सति घटाकाशः महाकाशे ‘प्रविशति’ इति उच्यते (वास्तवतः तु सः पूर्वमपि आकाश एव आसीत्), तथैव अविद्यानिवृत्तौ आत्मा स्वतः एव स्वरूपे अवतिष्ठते। एतदेव अमृतत्वम्, एष एव माण्डुक्यस्य सिद्धान्तः।
सभापतिः:
साधु साधु! उत्तरपक्षस्य युक्तिभिः श्रुतिप्रमाणैः च सिद्धं यत् माण्डुक्योपनिषद् ओङ्कारद्वारेण प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वं प्रदर्श्य शुद्ध-बुद्ध-मुक्त-तुरीय-आत्मनः एव प्रतिपादनं करोति। पूर्वपक्षस्य शङ्काः निरस्ताः। अद्वैतसिद्धान्तः जयति!
शास्त्रार्थः अत्रैव परिसमाप्यते।
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः।
মাণ্ডূক্য উপনিষদ নিয়ে এই শাস্ত্রার্থে আত্মা, ব্রহ্ম ও চেতনার স্বরূপ চারটি পাদ—বৈশ্বানর, তৈজস, প্রাজ্ঞ ও তুরীয়—এর মাধ্যমে ব্যাখ্যা করা হয়েছে। আলোচনার সূচনায় ওঁ (AUM)-কে সমগ্র অস্তিত্বের প্রতীক হিসেবে গ্রহণ করা হয় এবং এর সঙ্গে চেতনার তিনটি পরিচিত অবস্থা—জাগ্রত, স্বপ্ন ও সুষুপ্তি—এর সম্পর্ক নির্ণয় করা হয়। জাগ্রত অবস্থায় আত্মা বহির্বিষয় সম্পর্কে সচেতন, স্বপ্নে অন্তঃপ্রজ্ঞ রূপে অভিজ্ঞতা লাভ করে এবং সুষুপ্তিতে বিষয় ও জ্ঞাতার স্বাভাবিক বিভাজন প্রকাশ পায় না। শাস্ত্রার্থের কেন্দ্রীয় বিষয় হল তুরীয়। একে কেবল চতুর্থ কোনো সাময়িক চেতনাস্থা হিসেবে নয়, বরং সেই মৌলিক সত্য হিসেবে ব্যাখ্যা করা হয় যার মধ্যে জাগ্রত, স্বপ্ন ও সুষুপ্তি প্রকাশিত ও লয়প্রাপ্ত হয়। অ-উ-ম এবং মন্ত্রোচ্চারণের পরবর্তী নীরবতা চেতনার বহুত্ব থেকে মূল সত্যের দিকে প্রত্যাবর্তনের প্রতীক হিসেবে আলোচিত হয়েছে। শেষ পর্যন্ত আত্মাই ব্রহ্ম—এই উপলব্ধিকেই মাণ্ডূক্য শিক্ষার পরিণতি হিসেবে দেখানো হয়েছে।
अथ माण्डुक्योपनिषत् (Text for Shastrartha)
ओमित्येतदक्षरमिदँसर्वं तस्योपव्याख्यानभूतं भवद् भविष्यदिति सर्वमोङ्कार एव।
यच्चान्यत् त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव ॥ १ ॥
सर्वं ह्येतद् ब्रह्मायमात्मा ब्रह्म सोऽयमात्मा चतुष्पात् ॥ २ ॥
जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग्वैश्वानरः प्रथमः पादः ॥ ३ ॥
स्वप्नस्थानोऽन्तःप्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः प्रविविक्तभुक्तैजसो द्वितीयः पादः ॥ ४ ॥
यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत् सुषुप्तम् ।
सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः ॥ ५ ॥
एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञ एषोऽन्तर्याम्येष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम् ॥ ६ ॥
नान्तःप्रज्ञं न बहिष्प्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं न प्रज्ञानघनं न प्रज्ञं नाप्रज्ञम् ।
अदृष्टमव्यवहार्यमग्राह्यमलक्षणं अचिन्त्यमव्यपदेश्यमेकात्मप्रत्ययासारं प्रपञ्चोपशमं शान्तं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते स आत्मा स विज्ञेयः ॥ ७ ॥
सोऽयमात्माध्यक्षरमोङ्करोऽधिमात्रं पादा मात्रा मात्राश्च पादा अकार उकारो मकार इति ॥ ८ ॥
जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः प्रथमा मात्राऽऽप्तेरादिमत्त्वाद्वाऽऽप्नोति ह वै सर्वान् कामानादिश्च भवति य एवं वेद ॥ ९ ॥
स्वप्नस्थानस्तैजस उकारो द्वितीया मात्रोत्कर्षात् उभयत्वाद्वोत्कर्षति ह वै ज्ञानसन्ततिं समानश्च भवति नास्याऽब्रह्मवित्कुले भवति य एवं वेद ॥ १० ॥
सुषुप्तस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा मितेरपीतेर्वा मिनोति ह वा इदं सर्वमपीतिश्च भवति य एवं वेद ॥ ११ ॥
अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैत एवमोङ्कार आत्मैव संविशत्यात्मनाऽऽत्मानं य एवं वेद ॥ १२ ॥
॥ इति माण्डुक्योपनिषत् समाप्ता ॥
Read Also
- Vedic Shastrartha (शास्त्रार्थः) on the Īśāvāsya Upaniṣad
- Vedic Shastrartha (शास्त्रार्थः): Rigveda Shakala Samhita
- Grand Śāstrārtha (शास्त्रार्थः) on Vedic Education: From Jñāna to Vijñāna and Vāk
More Stories
Vedic Shastrartha on Kautilya’s Arthashastra Tantra Yuktis (Book 1, Ch. 1)
Vedic Shastrartha (शास्त्रार्थः) on Preta Suktam (प्रेत सूक्तम्) and Pitree Medha (पितृमेध)
Vedic Shastrartha (शास्त्रार्थः) on Vedic Education: From Gyana to Vigyan and Vak