Vedic Shastrartha (शास्त्रार्थः) Sarvarthapedia
Arthashastra of Kautilya Vishnugupta
Kautilya Arthashastra Tantra Yuktis: 32 Methods of Shastrartha and Reasoning
कौटिलीय अर्थशास्त्र के तन्त्रयुक्तयः शास्त्र के निर्माण, अर्थनिर्णय, तर्क, विवाद और व्यावहारिक प्रयोग की सुव्यवस्थित पद्धति प्रस्तुत करती हैं। कौटिल्य ने बत्तीस तन्त्रयुक्तियों का निरूपण किया है, जिनमें अधिकरण, विधान, योग, पदार्थ, हेत्वर्थ, उद्देश, निर्देश, उपदेश, अपदेश, अतिदेश, उपमान, अर्थापत्ति, संशय, पूर्वपक्ष, उत्तरपक्ष, एकान्त, विकल्प, समुच्चय और ऊह्य आदि प्रमुख हैं। ये केवल भाषिक या साहित्यिक उपकरण नहीं, बल्कि ज्ञान को व्यवस्थित करने के तर्कात्मक साधन हैं। इनके द्वारा विषय निर्धारित होता है, अर्थ स्पष्ट होता है, हेतु स्थापित होता है, संशय उत्पन्न और दूर किया जाता है, पूर्वपक्ष-उत्तरपक्ष का निर्माण होता है तथा निष्कर्ष प्राप्त होता है। शास्त्रार्थ के माध्यम से अर्थशास्त्र को राज्य, लोकव्यवस्था और शासन-विज्ञान के रूप में समझाया जाता है।
॥ श्रीः ॥
कौटिलीयार्थशास्त्रे तन्त्रयुक्तयः — शास्त्रार्थः
सभापतिः उवाच —
अद्य अस्मिन् विद्वत्सभायां विषयः — कौटिलीयार्थशास्त्रे तन्त्रयुक्तीनां स्वरूपं, प्रयोजनं, प्रयोगश्च।
अर्थशास्त्रं केवलं राज्ञः कोशदण्डनीतिशास्त्रं वा, उत शासनस्य, राज्यस्य, लोकस्य च यथार्थज्ञानस्य एकं तन्त्रबद्धं ज्ञानशास्त्रम्?
कौटिल्येन उक्तं—
“मनुष्याणां वृत्तिरर्थः, मनुष्यवती भूमिरित्यर्थः। तस्याः पृथिव्या लाभपालन उपायः शास्त्रम् अर्थशास्त्रम्।”
अतः प्रथमं निर्णीयताम्—अर्थः कः? अर्थशास्त्रं किम्? तन्त्रयुक्तयः किमर्थम्?
पूर्वपक्षी उवाच —
यदि मनुष्याणां वृत्तिरर्थः, तर्हि अर्थः केवलं धनमेव स्यात्। धनस्य प्राप्तिः, कोशस्य वृद्धिः, भूमेः लाभः—एव अर्थशास्त्रस्य विषयः। किमर्थं पुनः अस्मिन् शास्त्रे धर्मः, कामः, इन्द्रियजयः, अमात्याः, स्वामी, शत्रुः, मन्त्रः, व्यसनानि, सङ्घाः इत्यादयः बहवो विषयाः प्रविशन्ति?
यदि विषयः विस्तृतः, तर्हि शास्त्रस्य सीमा का?
सिद्धान्तिन् उवाच —
न। अत्र अर्थः धनमात्रं न भवति।
कौटिल्यस्य वचनं सूक्ष्मतरम्—
“मनुष्याणां वृत्तिरर्थः, मनुष्यवती भूमिरित्यर्थः।”
यत्र मनुष्याः स्वजीवनस्य वृत्तिं स्थापयन्ति, सा मनुष्यवती भूमिः; तस्याः भूमेः लाभः, पालनम्, संरक्षणम्, विस्तारः, उत्पादनम्, व्यवस्था च अर्थशास्त्रस्य विषयाः भवन्ति।
अतः अर्थः—
वृत्तिः → भूमि → जनः → उत्पादनम् → संरक्षणम् → राज्यव्यवस्था → लोकयात्रा।
एवं अर्थशास्त्रं केवलं धनसंग्रहस्य शास्त्रम् न, अपि तु मानव-राज्य-व्यवस्थायाः शास्त्रम्।
पूर्वपक्षी —
तर्हि शास्त्रस्य प्रयोजनं किम्?
सिद्धान्तिन् —
कौटिल्यः स्पष्टमाह—
“तस्याः पृथिव्या लाभपालन उपायः शास्त्रम् अर्थशास्त्रम्।”
अत्र द्वौ मूलौ स्तः—
लाभः च पालनम् च।
अप्राप्तस्य प्राप्तिः लाभः।
प्राप्तस्य रक्षणं पालनम्।
अतः राज्यस्य बुद्धिः केवलं विजयाय न, केवलं शासनाय न, किन्तु—
प्राप्तिः → संरक्षणम् → संवर्धनम् → स्थैर्यम्।
एष एव अर्थशास्त्रीयः क्रमः।
पूर्वपक्षी —
यदि शास्त्रस्य विषयः एतावान् विस्तीर्णः, कथं ग्रन्थकारः विविधविषयान् परस्परं सम्बध्नीयात्?
सिद्धान्तिन् —
अत्रैव तन्त्रयुक्तीनां आवश्यकता।
कौटिल्यः न केवलं विषयान् निर्दिशति; सः शास्त्रं कथं रचनीयम्, कथं पठनीयम्, कथं व्याख्येयम्, कथं विवादे परीक्षितव्यम् इत्यस्य पद्धतिमपि निर्दिशति।
अतः तन्त्रयुक्तयः केवलं अलङ्काराः न।
ताः शास्त्रनिर्माणस्य तर्कयन्त्राणि।
कौटिल्येन उक्तम्—
“तद् द्वात्रिंशद् युक्तियुक्तम्।”
अधिकरणम्, विधानम्, योगः, पदार्थः, हेत्वर्थः, उद्देशः, निर्देशः, उपदेशः, अपदेशः, अतिदेशः, प्रदेशः, उपमानम्, अर्थापत्तिः, संशयः, प्रसङ्गः, विपर्ययः, वाक्यशेषः, अनुमतम्, व्याख्यानम्, निर्वचनम्, निदर्शनम्, अपवर्गः, स्वसंज्ञा, पूर्वपक्षः, उत्तरपक्षः, एकान्तः, अनागतावेक्षणम्, अतिक्रान्तावेक्षणम्, नियोगः, विकल्पः, समुच्चयः, ऊह्यम्।
पूर्वपक्षी —
किम् एते केवलं नामानि? अथवा प्रत्येकस्य स्वतन्त्रं प्रयोजनमस्ति?
सिद्धान्तिन् —
प्रत्येकस्य शास्त्रीयकार्यं विद्यते।
येन अर्थः अधिकृत्य उच्यते तत् अधिकरणम्।
येन शास्त्रस्य प्रकरणानुपूर्वी स्थाप्यते तत् विधानम्।
येन वाक्यानां योजना भवति सः योगः।
पदावधिकः अर्थः पदार्थः।
अर्थसाधको हेतुः हेत्वर्थः।
समासेन विषयस्य संकेतः उद्देशः।
विस्तरेण तस्यैव प्रतिपादनं निर्देशः।
“एवं वर्तितव्यम्” इति उपदेशः।
पूर्वाचार्यस्य मतस्य निर्देशः अपदेशः।
उक्तसाधनस्य अन्यत्र प्रयोगः अतिदेशः।
वक्तव्येन साधनं प्रदेशः।
दृष्टेनादृष्टस्य साधनं उपमानम्।
अनुक्तस्य अर्थतः प्राप्तिः अर्थापत्तिः।
उभयतोहेतुमान् अर्थः संशयः।
अन्यप्रकरणसमानार्थस्य सम्बन्धः प्रसङ्गः।
प्रतिलोमेन साधनं विपर्ययः।
अपूर्णवाक्यस्य अवशिष्टेन अर्थेन पूरणं वाक्यशेषः।
परवाक्यस्य अप्रतिषिद्धत्वेन ग्रहणम् अनुमतम्।
अतिशयेन अर्थस्य प्रकाशनं व्याख्यानम्।
गुणतः शब्दस्य निष्पत्तिः निर्वचनम्।
दृष्टान्तयुक्तः दृष्टान्तः निदर्शनम्।
अभिप्लुतस्य व्यपकर्षणम् अपवर्गः।
परैरसमितः विशेषशब्दः स्वसंज्ञा।
प्रतिषेधार्थं स्थाप्यमानं वाक्यं पूर्वपक्षः।
तस्य निर्णयवाक्यं उत्तरपक्षः।
सर्वत्र आश्रितत्वं एकान्तः।
भविष्यद्विषयस्य पूर्वदृष्ट्या अवलोकनम् अनागतावेक्षणम्।
पूर्वोक्तस्य पुनरवलोकनम् अतिक्रान्तावेक्षणम्।
“एवं नान्यथा” इति नियोगः।
“अनेन वा अनेन वा” इति विकल्पः।
“अनेन च अनेन च” इति समुच्चयः।
अनुक्तकरणस्य युक्त्या ग्रहणम् ऊह्यम्।
पूर्वपक्षी —
यदि तन्त्रयुक्तयः शास्त्रस्य रचनाविधयः सन्ति, तर्हि तासां सम्बन्धः न्यायेन कथम्?
सिद्धान्तिन् —
शास्त्रार्थे प्रथमं पूर्वपक्षः आवश्यकः।
यः प्रश्नः न पृच्छ्यते, तस्य समाधानस्य आवश्यकता न प्रकाशते।
अतः पूर्वपक्षः शास्त्रस्य विरोधी न, अपि तु शास्त्रार्थस्य जनकः।
यथा—
“स्वाम्यमात्यव्यसनयोरमात्यव्यसनं गरीयः।”
इति पूर्वपक्षः।
किंतु तस्य निर्णयः—
“तदायत्तत्वात्, तत्कूटस्थानीयो हि स्वामी।”
इति उत्तरपक्षः।
अत्र केवलं मतभेदः न; कारण → आश्रय → निर्णय इति तर्कक्रमः दृश्यते।
पूर्वपक्षी —
किं तर्हि एकान्तः?
सिद्धान्तिन् —
यत्र विषयः सर्वथा एकस्मिन् आधार एव आयत्तः, तत्र एकान्तः।
“सर्वत्रायत्तमेकान्तः।”
अतः—
एकान्तः = आश्रयस्य निश्चितता।
किन्तु यत्र द्वौ उपायौ सम्भवतः स्वीक्रियेतां, तत्र विकल्पः।
यथा—
“अनेन वाऽनेन वा।”
यत्र उभयमपि ग्राह्यम्, तत्र समुच्चयः।
“अनेन चानेन च।”
अतः कौटिलीयतन्त्रे निर्णयस्य त्रिविधा रचना दृश्यते—
एकान्तः — विकल्पः — समुच्चयः।
एतेषां भेदं न ज्ञात्वा शास्त्रवाक्यस्य अर्थनिर्णयः विपर्ययम् आप्नोति।
पूर्वपक्षी —
किं तन्त्रयुक्तयः केवलं अर्थशास्त्रे एव प्रयुज्यन्ते?
सिद्धान्तिन् —
न।
यद्यपि कौटिल्यः ताः अर्थशास्त्रस्य तन्त्रे विनियुङ्क्ते, तासां स्वरूपं व्यापकं शास्त्रीयम्।
यत्र—
विषयः अस्ति,
वाक्यम् अस्ति,
हेतुः अस्ति,
दृष्टान्तः अस्ति,
संशयः अस्ति,
पूर्वपक्षः अस्ति,
उत्तरपक्षः अस्ति,
निर्णयः अस्ति,
तत्र तन्त्रयुक्तीनां प्रयोगस्य सम्भावना भवति।
अतः तन्त्रयुक्तिः केवलं ग्रन्थरचनाविधिः न; सा ज्ञानस्य संगठन-पद्धतिः।
सभापतिः उवाच —
उभयोः पक्षयोः श्रुत्वा ज्ञायते यत् कौटिलीयार्थशास्त्रस्य वैशिष्ट्यं केवलं तस्य राजकीयविषयेषु निहितं न, अपि तु ज्ञानस्य विन्यासे अपि अस्ति।
ग्रन्थकारः पूर्वाचार्याणां मतानि सङ्गृह्य वदति—
“पृथिव्याः लाभे पालने च यावन्त्यर्थशास्त्राणि पूर्वाचार्यैः प्रस्थापितानि प्रायशस्तानि संहृत्यैकमिदमर्थशास्त्रं कृतम्।”
अतः एतत् शास्त्रं पूर्वज्ञानस्य संग्रहः, विवेकपूर्णः विन्यासः, राजकीयप्रयोगस्य निर्देशः, तथा तर्कशास्त्रीयसंरचनायाः उदाहरणम् च।
अन्ते स्वयं ग्रन्थकारः तन्त्रयुक्तीनां प्रयोजनं सङ्क्षेपेण निर्दिशति—
“एवं शास्त्रमिदं युक्तमेताभिस्तन्त्रयुक्तिभिः।
अवाप्तौ पालने चोक्तं लोकस्यास्य परस्य च॥”
ततः—
धर्मं अर्थं च कामं च प्रवर्तयति पाति च।
अधर्मानर्थविद्वेषानिदं शास्त्रं निहन्ति च॥
इति।
अतः सिद्धान्तः—
तन्त्रयुक्तिः शास्त्रस्य केवलं भाषिकोपकरणं न;
सा विषयस्य ग्रहणम्, वाक्यार्थस्य विन्यासः,
हेतोरुपस्थापनम्, संशयस्य उद्घाटनम्,
पूर्वपक्षस्य निर्माणम्, उत्तरपक्षस्य निर्णयः,
तथा ज्ञानस्य प्रयोगपर्यन्तं नयनस्य पद्धतिः।
इति शास्त्रार्थः समाप्तः।
॥ इति कौटिलीयार्थशास्त्रे तन्त्रयुक्तिषु शास्त्रार्थः समाप्तः ॥
কৌটিলীয় অর্থশাস্ত্রের তন্ত্রযুক্তি শাস্ত্রের বিষয়বিন্যাস, অর্থনির্ণয়, যুক্তি, বিতর্ক এবং প্রয়োগের একটি সুসংবদ্ধ পদ্ধতি। কৌটিল্য বত্রিশটি তন্ত্রযুক্তি নির্দিষ্ট করেছেন—অধিকরণ, বিধান, যোগ, পদার্থ, হেত্বর্থ, উদ্দেশ, নির্দেশ, উপদেশ, অপদেশ, অতিদেশ, উপমান, অর্থাপত্তি, সংশয়, পূর্বপক্ষ, উত্তরপক্ষ, একান্ত, বিকল্প, সমুচ্চয়, ঊহ্য প্রভৃতি। এগুলি কেবল ভাষাগত অলঙ্কার নয়; বরং শাস্ত্রীয় জ্ঞানকে সংগঠিত ও পরীক্ষিত করার তর্কপদ্ধতি। এর মাধ্যমে বিষয় নির্ধারণ, শব্দ ও অর্থের সম্পর্ক স্থাপন, কারণ প্রদর্শন, সংশয় নিরসন, পূর্বপক্ষ উত্থাপন, উত্তরপক্ষ দ্বারা সিদ্ধান্ত এবং প্রয়োগযোগ্য জ্ঞান নির্মাণ করা হয়। শাস্ত্রার্থের মাধ্যমে অর্থশাস্ত্রকে কেবল অর্থ বা রাজস্বের গ্রন্থ নয়, বরং রাষ্ট্র, শাসন, লোকযাত্রা এবং রাজনৈতিক জ্ঞানের একটি সুসংবদ্ধ বিজ্ঞান হিসেবে দেখা যায়।
