Encyclopedia of Ancient and Modern India
भारतीय प्रशासन का विश्वकोश
Introduction: Dharmic Administration of India
कौटिल्येन कृतं शास्त्रं (कौटिल्य अर्थशास्त्र)
ओं नमः शुक्र-बृहस्पतिभ्याम्
मनुष्याणां वृत्तिरर्थः, मनुष्यवती भूमिरित्यर्थः
तस्याः पृथिव्या लाभपालन उपायः शास्त्रं अर्थशास्त्रं इति
पृथिव्या लाभे पालने च यावन्त्यर्थ-शास्त्राणि पूर्व-आचार्यैः प्रस्थापितानि प्रायशस्तानि संहृत्य एकम् इदम् अर्थ-शास्त्रं कृतम् ।।
शास्त्रसमुद्देशः — Kautilya (321-296 BCE) first gives a compact statement of the size, arrangement, and character of his śāstra. The work consists of पञ्चदश अधिकरणानि — fifteen books or major sections; अशीति-प्रकरणशतम् — 150 topics or chapters of treatment; पञ्चाशद्-अध्यायशतम् — 150 chapters; and approximately षट्-श्लोकसहस्राणि — six thousand verses. The numerical statement is significant because the Arthashastra is presented not as an unbounded accumulation of political observations, but as a deliberately ordered body of knowledge. Its subject matter extends from the education and discipline of the king, ministers, and administration to law, taxation, espionage, foreign policy, war, fortification, covert operations, and finally the methods by which the science itself is constructed and understood.
सुखग्रहणविज्ञेयं तत्त्वार्थपदनिश्चितम् ।
The science is intended to be easy to grasp and understand (sukhagrahaṇa-vijñeyam), while its statements are fixed upon definite meanings and principles (tattvārtha-pada-niścitam). This does not mean that the subject is intellectually simple. Rather, the arrangement of the material is meant to make a difficult science capable of being learned, remembered, examined, and applied. The emphasis falls upon precision of meaning. A technical term must convey a determinate idea; a proposition must have a settled place within the larger structure of the science. The arrangement therefore serves knowledge itself.
कौटिल्येन कृतं शास्त्रं विमुक्तग्रन्थविस्तरम् ॥
The śāstra is declared to have been composed by Kauṭilya, and to be vimukta-granthavistaram — freed from unnecessary expansion of textual matter. The expression is important for understanding the character of the work. Kautilya does not attempt to display learning merely by multiplying words. His method is compression: a large field of political, economic, legal and military knowledge is reduced into a structured system of principles, classifications, procedures and technical terms. The brevity is therefore not a lack of substance; it is a method of preserving substance without allowing the text to become unnecessarily diffuse.
The passage also explains the unusual character of the Arthashastra. It is simultaneously a शास्त्र, a systematic body of knowledge; a तन्त्र, an organised structure of interconnected principles; and a practical science of राज्यव्यवस्था, in which knowledge is converted into institutional action. Its fifteen Adhikaraṇas are not isolated books. They form a progression from the formation of the ruler and the internal organisation of the state toward administration, law, security, diplomacy, war, secret operations and finally तन्त्रयुक्ति, the methodological science governing the construction and interpretation of the treatise itself.
Thus the śāstrasāmuddeśa is more than a table of contents. It is Kautilya’s statement about how knowledge should be organised. अल्पग्रन्थता, precision, ordered classification and determinate meaning are treated as intellectual virtues. The ideal śāstra is extensive in its field but economical in its expression: बहुविषयम्, अल्पविस्तरम्, निश्चितार्थम् — wide in subject, restrained in exposition, and precise in meaning.
मनुष्याणां वृत्तिरर्थः — मनुष्यों की जीविका और जीवन-निर्वाह का आधार अर्थ है।
मनुष्यवती भूमिरित्यर्थः — मनुष्यों से युक्त भूमि ही यहाँ अर्थ का क्षेत्र मानी गई है।
उस भूमि, जन और उनके संसाधनों की प्राप्ति तथा रक्षा ही राज्यकर्म का मूल प्रश्न है।
तस्याः पृथिव्याः लाभपालन-उपायः शास्त्रम् — पृथ्वी की प्राप्ति और उसके पालन के उपायों का व्यवस्थित ज्ञान ही शास्त्र है।
इसी कारण इस शास्त्र को अर्थशास्त्रम् कहा गया है—जहाँ अर्थ केवल धन नहीं, बल्कि मनुष्य, भूमि, उत्पादन और राज्य-व्यवस्था से जुड़ी समग्र भौतिक व्यवस्था है।
Index of the Arthashastra of Kautilya (Vishnugupta).
15-Volume Architecture of Kautilya’s Arthashastra
प्रकरणाधिकरणसमुद्देशः
Volume 01 — प्रथमं अधिकरणम् — विनयाधिकरणम्
Discipline and Training of the King
01.1.03 — विद्यासमुद्देशः
- विद्यासमुद्देशः
- वृद्धसमुद्देशः
- इन्द्रियजयः
- अमात्य-उत्पत्तिः
- मन्त्रि-पुरोहित-उत्पत्तिः
- उपधाभिः शौचाशौचज्ञानम् अमात्यानाम्
- गूढपुरुषप्रणिधिः
- स्वविषये कृत्याकृत्यपक्षरक्षणम्
- परविषये कृत्याकृत्यपक्षोपग्रहः
- मन्त्राधिकारः
- दूतप्रणिधिः
- राजपुत्ररक्षणम्
- अपरुद्धवृत्तम्
- अपरुद्धे वृत्तिः
- राजप्रणिधिः
- निशान्तप्रणिधिः
- आत्मरक्षितकम्
इति विनयाधिकरणं प्रथमम् अधिकरणम्।
Volume 02 — द्वितीयम् अधिकरणम् — अध्यक्षप्रचाराधिकरणम्
The Conduct and Administration of State Officers
01.1.04 — अध्यक्षप्रचारः
- जनपदनिवेशः
- भूमिच्छिद्रापिधानम्
- दुर्गविधानम्
- दुर्गनिवेशः
- सन्निधातृनिचयकर्म
- समाहर्तृसमुदयप्रस्थापनम्
- अक्षपटले गाणनिक्याधिकारः
- समुदयस्य युक्तापहृतस्य प्रत्यानयनम्
- उपयुक्तपरीक्षा
- शासनाधिकारः
- कोशप्रवेश्यरत्नपरीक्षा
- आकरकर्मान्तप्रवर्तनम्
- अक्षशालायां सुवर्णाध्यक्षः
- विशिखायां सौवर्णिकप्रचारः
- कोष्ठागाराध्यक्षः
- पण्याध्यक्षः
- कुप्याध्यक्षः
- आयुधाध्यक्षः
- तुलामानपौतवम्
- देशकालमानम्
- शुल्काध्यक्षः
- सूत्राध्यक्षः
- सीताध्यक्षः
- सुराध्यक्षः
- सूनाध्यक्षः
- गणिकाध्यक्षः
- नावाध्यक्षः
- गोऽध्यक्षः
- अश्वाध्यक्षः
- हस्त्यध्यक्षः
- रथाध्यक्षः
- पत्त्यध्यक्षः
- सेनापतिप्रचारः
- मुद्राध्यक्षः
- विवीताध्यक्षः
- समाहर्तृप्रचारः
- गृहपतिकवैदेहकतापसव्यञ्जनाः प्रणिधयः
- नागरिकप्रणिधिः
इत्यध्यक्षप्रचारो द्वितीयम् अधिकरणम्।
Volume 03 — तृतीयम् अधिकरणम् — धर्मस्थीयाधिकरणम्
Law, Procedure and Civil Justice
01.1.05 — धर्मस्थीयम्
- व्यवहारस्थापना
- विवादपदनिबन्धः
- विवाहसम्युक्तम्
- दायविभागः
- वास्तुकम्
- समयस्यानपाकर्म
- ऋणादानम्
- औपनिधिकम्
- दासकर्मकरकल्पः
- सम्भूयसमुत्थानम्
- विक्रीतक्रीतानुशयः
- दत्तस्यानपाकर्म
- अस्वामिविक्रयः
- स्वस्वामिसम्बन्धः
- साहसम्
- वाक्पारुष्यम्
- दण्डपारुष्यम्
- द्यूतसमाह्वयम्
- प्रकीर्णकम्
इति धर्मस्थीयं तृतीयम् अधिकरणम्।
Volume 04 — चतुर्थम् अधिकरणम् — कण्टकशोधनाधिकरणम्
Removal of Social and Administrative Disturbances
01.1.06 — कण्टकशोधनम्
- कारुकरक्षणम्
- वैदेहकरक्षणम्
- उपनिपातप्रतीकारः
- गूढाजीविनां रक्षा
- सिद्धव्यञ्जनैर्माणवप्रकाशनम्
- शङ्कारूपकर्माभिग्रहः
- आशुमृतकपरीक्षा
- वाक्यकर्मानुयोगः
- सर्वाधिकरणरक्षणम्
- एकाङ्गवधनिष्क्रयः
- शुद्धश्चित्रश्च दण्डकल्पः
- कन्याप्रकर्म
- अतिचारदण्डाः
इति कण्टकशोधनं चतुर्थम् अधिकरणम्।
Volume 05 — पञ्चमम् अधिकरणम् — योगवृत्ताधिकरणम्
Conduct of the State, Treasury and Servants
01.1.07 — योगवृत्तम्
- दाण्डकर्मिकम्
- कोशाभिसंहरणम्
- भृत्यभरणीयम्
- अनुजीविवृत्तम्
- समयाचारिकम्
- राज्यप्रतिसन्धानम्
- एकैश्वर्यम्
इति योगवृत्तं पञ्चमम् अधिकरणम्।
Volume 06 — षष्ठम् अधिकरणम् — मण्डलयोन्यधिकरणम्
The Elements of the State and the Circle of States
01.1.08 — मण्डलयोनिः
- प्रकृतिसम्पदः
- शमव्यायामिकम्
इति मण्डलयोनिः षष्ठम् अधिकरणम्।
Volume 07 — सप्तमम् अधिकरणम् — षाड्गुण्याधिकरणम्
The Six Measures of Foreign Policy
01.1.09 — षाड्गुण्यम्
- षाड्गुण्यसमुद्देशः
- क्षयस्थानवृद्धिनिश्चयः
- संश्रयवृत्तिः
- समहीनज्यायसां गुणाभिनिवेशः
- हीनसन्धयः
- विगृह्यासनम्
- सन्धायासनम्
- विगृह्ययानम्
- सन्धाययानम्
- सम्भूयप्रयाणम्
- यातव्यामित्रयोरभिग्रहचिन्ता
- क्षयलोभविरागहेतवः प्रकृतीनाम्
- सामवायिकविपरिमर्शः
- संहितप्रयाणिकम्
- परिपणितापरिपणितापसृताः सन्धयः
- द्वैधीभाविकाः सन्धिविक्रमाः
- यातव्यवृत्तिः
- अनुग्राह्यमित्रविशेषाः
- मित्रहिरण्यभूमिकर्मसन्धयः
- पार्ष्णिग्राहचिन्ता
- हीनशक्तिपूरणम्
- बलवता विगृह्य उपरोधहेतवः
- दण्डोपनतवृत्तम्
- दण्डोपनायिवृत्तम्
- सन्धिकर्म
- समाधिमोक्षः
- मध्यमचरितम्
- उदासीनचरितम्
- मण्डलचरितम्
इति षाड्गुण्यं सप्तमम् अधिकरणम्।
Volume 08 — अष्टमम् अधिकरणम् — व्यसनाधिकरणम्
Calamities and Weaknesses of the State
01.1.10 — व्यसनाधिकारिकम्
- प्रकृतिव्यसनवर्गः
- राजराज्ययोर्व्यसनचिन्ता
- पुरुषव्यसनवर्गः
- पीडनवर्गः
- स्तम्भवर्गः
- कोशसङ्गवर्गः
- मित्रव्यसनवर्गः
इति व्यसनाधिकारिकम् अष्टमम् अधिकरणम्।
Volume 09 — नवमम् अधिकरणम् — अभियास्यत्कर्माधिकरणम्
Preparations for Military Expedition
01.1.11 — अभियास्यत्कर्म
- शक्तिदेशकालबलाबलज्ञानम्
- यात्राकालाः
- बलोपादानकालाः
- सम्नाहगुणाः
- प्रतिबलकर्म
- पश्चात्कोपचिन्ता
- बाह्याभ्यन्तरप्रकृतिकोपप्रतीकाराः
- क्षयव्ययलाभविपरिमर्शः
- बाह्याभ्यन्तराश्चापदः
- दुष्यशत्रुसंयुक्ताः
- अर्थानर्थसंशययुक्ताः
- तासामुपायविकल्पजाः सिद्धयः
इत्यभियास्यत्कर्म नवमम् अधिकरणम्।
Volume 10 — दशमम् अधिकरणम् — साङ्ग्रामिकाधिकरणम्
The Science and Organization of War
01.1.12 — साङ्ग्रामिकम्
- स्कन्धावारनिवेशः
- स्कन्धावारप्रयाणम्
- बलव्यसनावस्कन्दकालरक्षणम्
- कूटयुद्धविकल्पाः
- स्वसैन्योत्साहनम्
- स्वबलान्यबलव्यायोगः
- युद्धभूमयः
- पत्त्यश्वरथहस्तिकर्माणि
- पक्षकक्षोरस्यानां बलाग्रतो व्यूहविभागः
- सारफल्गुबलविभागः
- पत्त्यश्वरथहस्तियुद्धानि
- दण्डभोगमण्डलासंहतव्यूहव्यूहनम्
- तस्य प्रतिव्यूहस्थापनम्
इति साङ्ग्रामिकं दशमम् अधिकरणम्।
Volume 11 — एकादशम् अधिकरणम् — सङ्घवृत्ताधिकरणम्
Conduct and Management of Corporations and Confederacies
01.1.13 — सङ्घवृत्तम्
- भेदोपादानानि
- उपांशुदण्डाः
इति सङ्घवृत्तम् एकादशम् अधिकरणम्।
Volume 12 — द्वादशम् अधिकरणम् — आबलीयाधिकरणम्
The Conduct of the Weaker King
01.1.14 — आबलीयसम्
- दूतकर्म
- मन्त्रयुद्धम्
- सेनामुख्यवधः
- मण्डलप्रोत्साहनम्
- शस्त्राग्निरसप्रणिधयः
- वीवधासारप्रसारवधः
- योगातिसन्धानम्
- दण्डातिसन्धानम्
- एकविजयः
इत्याबलीयसं द्वादशम् अधिकरणम्।
Volume 13 — त्रयोदशम् अधिकरणम् — दुर्गलम्भोपायाधिकरणम्
Methods for Capturing a Fort
01.1.15 — दुर्गलम्भोपायः
- उपजापः
- योगवामनम्
- अपसर्पप्रणिधिः
- पर्युपासनकर्म
- अवमर्दः
- लब्धप्रशमनम्
इति दुर्गलम्भोपायः त्रयोदशम् अधिकरणम्।
Volume 14 — चतुर्दशम् अधिकरणम् — औपनिषदिकाधिकरणम्
Secret and Covert Operations
01.1.16 — औपनिषदिकम्
- परबलघातप्रयोगः
- प्रलम्भनम्
- स्वबलोपघातप्रतीकारः
इत्यौपनिषदिकं चतुर्दशम् अधिकरणम्।
Volume 15 — पञ्चदशम् अधिकरणम् — तन्त्रयुक्त्यधिकरणम्
Methods of Composition, Interpretation and Logical Arrangement
01.1.17 — तन्त्रयुक्तयः
- तन्त्रयुक्तयः
इति तन्त्रयुक्तिः पञ्चदशम् अधिकरणम्।
संपूर्ण 15-Volume Index at a Glance
| Volume | अधिकरणम् | मुख्य विषय |
|---|---|---|
| 01 | प्रथमं — विनयाधिकरणम् | राजा, शिक्षा, इन्द्रियजय, अमात्य, मन्त्र, गुप्तचर |
| 02 | द्वितीयम् — अध्यक्षप्रचाराधिकरणम् | राज्य-प्रशासन, अधिकारी, अर्थव्यवस्था, उद्योग |
| 03 | तृतीयम् — धर्मस्थीयाधिकरणम् | व्यवहार, न्याय, ऋण, विवाह, दाय, दण्ड |
| 04 | चतुर्थम् — कण्टकशोधनाधिकरणम् | अपराध, सुरक्षा, सामाजिक नियन्त्रण |
| 05 | पञ्चमम् — योगवृत्ताधिकरणम् | राजकीय अनुशासन, कोश, भृत्य, राज्य-संगठन |
| 06 | षष्ठम् — मण्डलयोन्यधिकरणम् | राज्य के प्रकृति-तत्त्व, मण्डल सिद्धान्त |
| 07 | सप्तमम् — षाड्गुण्याधिकरणम् | सन्धि, विग्रह, आसन, यान, संश्रय, द्वैधीभाव |
| 08 | अष्टमम् — व्यसनाधिकरणम् | राज्य एवं राजकीय व्यसन, संकट |
| 09 | नवमम् — अभियास्यत्कर्माधिकरणम् | सैन्य अभियान की तैयारी |
| 10 | दशमम् — साङ्ग्रामिकाधिकरणम् | युद्ध, सेना, व्यूह, युद्धभूमि |
| 11 | एकादशम् — सङ्घवृत्ताधिकरणम् | सङ्घ, गण और उनके विरुद्ध उपाय |
| 12 | द्वादशम् — आबलीयाधिकरणम् | दुर्बल राजा की रणनीति |
| 13 | त्रयोदशम् — दुर्गलम्भोपायाधिकरणम् | दुर्ग-विजय के उपाय |
| 14 | चतुर्दशम् — औपनिषदिकाधिकरणम् | गुप्त, उपनिषद्-सदृश एवं covert उपाय |
| 15 | पञ्चदशम् — तन्त्रयुक्त्यधिकरणम् | तन्त्रयुक्ति और ग्रन्थ-रचना की पद्धति |
15-volume Sarvarthapedia architecture: राजशिक्षा → प्रशासन → न्याय → दण्डव्यवस्था → राज्य-संगठन → मण्डल → विदेशनीति → संकट → अभियान → युद्ध → सङ्घ → दुर्बलराजनीति → दुर्गविजय → गुप्तोपाय → तन्त्रयुक्ति.
Essential Vocabulary of Kautilya Arthashastra (कौटिल्य अर्थशास्त्र)
अकृत्य, अक्ष, अक्षपटल, अक्षशाला, अग्नि, अग्रतस्, अङ्ग, अध्यक्ष, अधिकरण, अधिकार, अधिष्ठान, अनर्थ, अनपाकर्म, अनुग्राह्य, अनुजीवि, अनुयोग, अन्त, अमात्य, अमित्र, अर्थ, अर्थशास्त्र, अशौच, अश्व, अस्वामिविक्रय,
आकर, आचार, आजीविन्, आत्मरक्षितक, आदान, आयुध, आवार, आश्रय, आशुमृतकपरीक्षा, आसन, आहार,
इन्द्रियजय, उपग्रह, उपघात, उपधि, उपनत, उपनायि, उपनिपात, उपयुक्त, उपाय, उपायविकल्प, उपांशुदण्ड, उत्पत्ति, उदासीन, उपजाप, उपरोध, ऋण, एकविजय, एकाङ्गवधनिष्क्रय, एकऐश्वर्य, औपनिधिक, औपनिषदिक,
कक्ष, कन्या, कर्म, काल, कारु, कूटयुद्ध, कृत्य, कृत्याकृत्यपक्ष, कोश, कोशसङ्ग, कोष्ठागार, कौटिल्य, क्षण, क्षय, ग्रहण, गणिका, गाणनिक्य, गुण, गुणाभिनिवेश, गूढपुरुष, गूढाजीविन्, गोाध्यक्ष, गृहपति, घात, चिन्ता, चरित, चित्र, जनपद, जय, ज्यायस्,
तत्त्व, तन्त्रयुक्ति, तापस, तुला, दण्ड, दण्डकर्मिक, दण्डपारुष्य, दत्त, दायविभाग, दासकर्मकरकल्प, दूत, दुर्ग, देश, द्यूत, धर्मस्थीय, नागरिक, नावाध्यक्ष, निशान्तप्रणिधि, निबन्ध, निवेशन, निश्चय, पण्य, पक्ष, पक्षरक्षण, पति, पद, परबलघातप्रयोग, परविषय, परीक्षा, पर्युपासन, परिपणित, प्रकरण, प्रकीर्णक, प्रकर्म, प्रकृति, प्रचार, प्रकाशन, प्रणिधि, प्रतिकार, प्रतिव्यूहस्थापन, प्रत्यानयन, प्रतिबलकर्म, प्रलम्भन, प्रवर्तन, प्रशमन, प्रस्थापन, प्रोत्साहन, फल्गुबल, बल, बाह्य, भरणीय, भेदोपादान, भूमिछिद्रापिधान, भृत्य,
मण्डल, मन्त्र, मन्त्रयुद्ध, मन्त्रिपुरोहितोत्पत्ति, मध्यमचरित, मान, मुद्रा, मित्र, मित्रव्यसनवर्ग, मोक्ष, यान, यात्रा, योग, योगवामन, योगातिसंधान, योगवृत्त, रक्षण, रत्नपरीक्षा, राज्य, राजपुत्ररक्षण, राजप्रणिधि, राजराज्यव्यसनचिन्ता, रथ, रसप्रणिधि, लाभ, विक्रय, विक्रम, विगृह्ययान, विगृह्यासन, विवाद, विवीताध्यक्ष, विवाह, विशिखा, विषय, विष्कम्भ, वृद्धि, वृद्धसमुद्देश, व्यसन, व्यसनाधिकारिक, व्यवहार, व्यायामिक, व्यूह, व्यूहविभाग,
शङ्का, शक्ति, शासन, शास्त्र, शौच, शुल्काध्यक्ष, शुद्ध, श्लोकसहस्र, संधि, संधायकर्म, संनाहगुण, संप्रदाय, संश्रयवृत्ति, संस्थापन, संग्रह, संघवृत्त, समुदय, समुद्देश, समुत्थान, समाहर्तृ, समाधि, सामवायिकविपरिमर्श, सारबल, साहस, सिद्धि, सिद्धव्यञ्जन, सीताध्यक्ष, सुखग्रहण, सूत्राध्यक्ष, सेना, सेनापति, सेनामुख्यवध, सौवर्णिक, स्कन्धावार, स्तम्भवर्ग, स्वबल, स्वविषय, स्वसैन्योत्साहन, स्वस्वामिसम्बन्ध, हस्ति, हस्त्याध्यक्ष, हीनसंधि, हिरण्य।
