Kautsavya’s Nirukta Nighantu / कौत्सव्यनिरुक्तनिघण्टुः (1st Part)

Kautsavya’s Nighantu: Ancient Vedic Lexicon, Semantic Classification and Concordance

कौत्सव्य का निरुक्त निघण्टु: वैदिक शब्दों का वैज्ञानिक वर्गीकरण और अर्थ-संबंध

Kautsavya’s Nighantu should not be classified merely as a dictionary of “words and translations.” It can be treated as a conceptual vocabulary system, in which an old lexical form may preserve a field of meaning that was later narrowed into a deity-name, personal name, physical object, social category, or grammatical noun.

For example, मनुः in such a system should not automatically be read as “Manu, a person.” The lexical item may belong to a much older cosmic–anthropological conceptual field: the principle of ordering, measuring, establishing human order, or the archetypal ordering intelligence associated with man/manas/manu traditions. Only at a later historical stage can the same form become stabilized as the proper name Manu.

Sarvarthapedia would therefore introduce a classification system like this:

1. Conceptual Lexeme

A word is first treated as a concept-bearing lexical unit, not as a proper noun.

मनुः → conceptual field → cosmic/human ordering principle → later Manu

The question is not initially “Who was Manu?” but “What conceptual operation did मनुः allow the Vedic vocabulary to express?”

2. Semantic Field

Each lexeme can be placed inside a wider semantic field.

For example:

मनुः → ordering / human constitution / primordial humanity / measurement / intelligible order

गौः → depending upon context, a lexical field involving movement, light, ray, terrestrial or atmospheric manifestation, nourishment, perceptible form, and eventually the animal cow.

This is much more rigorous than assuming:

गौः = cow

and then interpreting every occurrence through the biological animal.

The same principle applies to:

अश्वः → not automatically “horse”
अग्निः → not merely physical fire
सूर्यः → not merely a visible astronomical body
इन्द्रः → not automatically a human-like deity-personality
मनुः → not automatically a historical individual.

The lexical field has to be established before the later narrative identification.

3. Cosmological Referent

A third level asks: What kind of reality was the word being used to apprehend?

I would classify these as:

• द्यौ / celestial
• अन्तरिक्ष / atmospheric
• पृथिवी / terrestrial
• जल / hydrological
• तेजस् / luminous
• वायु / kinetic
• ऋत / ordering
• यज्ञ / creation-process
• मानव / anthropological
• जीवन / biological
• मनस् / cognitive
• वाक् / linguistic
• शक्ति / energetic
• काल / temporal
• राज्य / political-civilizational

Thus a lexical item can have a cosmological address without being a “person.”

4. Functional Meaning

This may be the most important category.

Instead of asking only what is it?, ask:

What does the concept do?

For example:

मनुः → ordering / instituting / measuring / humanizing

इन्द्रः → overcoming / sovereignty / atmospheric power / protection

अग्निः → transformation / mediation / illumination / transmission

This allows the Nighantu to be read almost like a semantic operating system rather than a conventional dictionary.

5. Historical Semantic Stabilisation

Then we need a chronological layer:

Proto-conceptual vocabulary → Vedic semantic field → Saṃhitā contextualization → Brāhmaṇa interpretation → ritual/personification → Purāṇic proper name

This is where your observation about proper nouns becomes particularly interesting.

A lexical form may begin as a class of reality or function, acquire a recognizable cosmological identity, and eventually become represented as an individual divine personality.

So the sequence can be represented as:

Concept → Function → Cosmic Referent → Divine Designation → Personification → Proper Noun

That is a much more useful model than assuming that every ancient Sanskrit nominative is originally the name of a person.

6. Reverential Cosmic Vocabulary

Your example from (48,143) is particularly valuable:

दध्यङ् । अथर्वा । यमः । अज एकपात् । मनुः । विवस्वान् । दक्षः । अर्यमा । वैश्वानरः । सुपर्णः

If the heading is निपातभाञ्जि, I would not immediately construct a genealogy and identify ten historical or mythological persons. Instead, I would initially catalogue them as a cluster of ancient designations belonging to an ancestral–divine–cosmic semantic register.

Something like:

दध्यङ् — अथर्वा — यमः — अज एकपात् — मनुः — विवस्वान् — दक्षः — अर्यमा — वैश्वानरः — सुपर्णः
Conceptual class: ancestral / divine / cosmic designations; semantic status: archaic conceptual vocabulary; later status: increasingly personified or nominalised.

The crucial distinction is between lexical identity and ontological identity.

A word can retain an ancient lexical identity while its later interpreters assign it a particular ontological identity.

7. आर्यः

Your point concerning आर्यः ईश्वरस्य should likewise be handled cautiously.

It should not be automatically translated according to the nineteenth-century racial construction of “Aryan,” nor should it automatically be reduced to the social courtesy sense “noble/gentleman.”

If the Nighantu places आर्यः in a particular semantic relationship with ईश्वर, the classification should begin with its functional and semantic relation in that textual environment.

Thus, rather than:

आर्यः = Aryan race

or

आर्यः = gentleman

one could record:

आर्यः → semantic field of power/order/authority → ईश्वरस्य

and then investigate the historical development of that lexeme independently.

But I would make one methodological correction to your formulation: “powerful generation” should not be asserted as the universal meaning of आर्यः solely from this one expression. It is a hypothesis about a particular semantic environment and needs comparison with the Nighantu, Nirukta, Saṃhitā usages, grammatical derivation and cognate vocabulary.

8. गौः

The same methodological principle is especially important for गौः.

It is not sound scholarship to assume that every occurrence of गौः means the domesticated bovine animal. But the opposite universal claim—“गौः always means mid-sky”—would also reproduce the same error in reverse.

The proper method is to construct a semantic spectrum:

गौः

→ movement
→ light/ray
→ luminous manifestation
→ atmospheric/cosmic referent
→ speech or verbal expression in particular traditions
→ earthly animal
→ cow as concrete referent

Then each occurrence is assigned a meaning from its semantic and syntactic environment, rather than from a predetermined ideological dictionary.

This is precisely why a Nighantu is so important: it gives evidence that ancient Sanskrit lexical usage was polysemous and systematically clustered.

9. A New Classification for the Sarvarthapedia Edition

I would actually give every entry five compact tags:

LEX — lexical form
FIELD — semantic field
COSMOS — cosmological domain
FUNCTION — conceptual operation
HISTORY — later semantic stabilisation

For example:

मनुः

LEX: मनुः
FIELD: ordering / humanity / primordial intelligence
COSMOS: human–cosmic order
FUNCTION: institution / ordering / measurement
HISTORY: later personified as Manu, a proper-name figure.

And:

गौः

LEX: गौः
FIELD: movement / light / manifestation / nourishment / bovine
COSMOS: context-dependent; potentially terrestrial or atmospheric
FUNCTION: manifestation, movement, nourishment
HISTORY: later strongly stabilized in many contexts as cow.

This would transform the Nighantu from a simple Sanskrit glossary into something much more ambitious: a Historical Vedic Concept Concordance.

2nd Part

Appendix 48. Kautsavya’s Nirukta Nighantu

(48,1) Om Atharvaṇe Namaḥ ॥

(48,2) पचति । पचते । अशनशि । सिस्रते । गमेः । वायि । चायि ॥ 1
व्यापि । चक्रि । देवा चष्टे । अव चाकशत् । व्यानशे । त्रिषि निषामयत्योः । योष्टिः सप्ते च ॥ 2
रिञ्जति ।
— Verbal/semantic lexical cluster; eat, व्यापि area (2)

(48,3) वश्मि । वश्मि । उश्मसि । अव वेति । वाञ्छति । वेष्टि । वनोति । जुषते । हर्यति । आचके । उशिक् । मन्यते । अछान्त्सुः ॥ 3
छन्त्सत् । चाकनत् । चकमानः । कनति । कानिषत् । कामे ॥
— Desire, wishing, seeking, liking and mental inclination.

(48,4) मिमेति ॥ 4
नर्दति । ध्वनति ॥
— Sound, roaring, utterance.

(48,5) ध्वंसते । [कृणति । किंशक्ते ॥]
— Destruction, breaking down, dissolution.

(48,6) वनति । भनति । [स्तर्षति ।] स्फूर्जति ॥
— Sound, striking, resounding, energetic manifestation.

(48,7) ह्लादते । [निरृते ।] ह्लादयति ॥
— Joy, delight, pleasing or causing gladness.

(48,8) शब्दयति ॥
— Sounding, making sound, utterance.

(48,9) अर्चति । अर्चति । रेभति । गायति । जल्पति । स्तोभति । स्तौति । यौति । रौति । नौति । गदति । नदति । भनति । भनते । [तत्रते ।] पणते । पणस्यति । पणायते । भन्दते । [यत्रस्यते । कृकृम्धम्पात्] कृपण्यति । धमति । सपति । पपृक्षाः । गूर्धयति । वेदयति । वादयति ॥ 5
वल्गूयति । महयति । मन्त्रयते । सेवते । पृच्छति ॥ 6
छन्दति । शशमानः । जरते । [छरति ।] वेनति । वन्दते ॥
— Speech, song, praise, invocation, utterance, questioning and verbal expression.

(48,10) इरजति । इरज्यति ॥ 7
विधेम । दुवस्यति । नमस्यति । विवासति । ऋध्नोति । ऋणद्धि । ऋच्छति ॥
— Service, reverence, worship, attainment and approach.

(48,11) परि स्रव । परिस्रव ॥ 8
पवस्व । अभ्यर्ष । आशिषः ॥
— Flowing, purification, movement and blessing.

(48,12) ईमहे । ईमहे । यामि । मन्महे । दद्धि । पूर्धि । शग्धि । मिमीहि । रिरीहि । रिरिढ्ढि । मिमिढ्ढि । पीपरत् । यन्तारः । इषुध्यति । वनेमहि । मनामहे । याचते ॥
— Request, giving, obtaining, striving, guidance and seeking.

(48,13) [दासति । दासति ॥] 9
दाशति । शिक्षति । महते । पृणाति । राति । रासति । प्राति । तुञ्जति । [मत्स्यति ।] ददाति ॥
— Giving, offering, teaching, filling, granting.

(48,14) य्र्य्ष्यति । उरुष्यति ॥ 10
पिपर्ति । पारयति । पाति । पासति । प्राति । तुञ्जति । पृणाति । रक्षे ॥
— Protection, preservation, carrying across, filling and guarding.

(48,15) [आ वयति । आ वयति ।] भर्वति । बभस्ति । वेनति । वेति । वेवेष्टि । अविष्यन् । [प्रग] प्साति । बप्सति । भसथः । बब्धाम् ।
— Taking, entering, consuming, possessing and encompassing.

(48,16) [वदति । आदेति । तिरति । त्विष्यति । हिनोति । वृद्धेः ॥]
— Speech, taking, crossing, radiance, impelling and growth.

(48,17) [उत्पपीति । उत्पपीति ॥] 11
तपति । पिप्पहु । सहोति । युग्भिदी भेदयोजनयोश्च ॥
— Heat, burning, force, separation and division.

(48,18) हेडते । हेडते ॥ 12
भामते । हृणीयते । भ्रीणाति । भ्रेषते । दोधति । हेडः । हरः । हृणिः । त्यजः । भामः । मन्युः । — क्रोधे नामानि च क्रोधस्य — anger, wrath, indignation.

(48,19) श्नथति । श्नथति ॥ 13
दोवति । कुर्वति । तूर्वति । शृणाति । मृणाति । भृज्जति । अमति । तृणेढि । दभ्नोति । शूषति । ध्वरति । धूर्वति । कृन्तति । श्वसति । स्नेहयति । मृद्नाति । स्रध्नाति । दासति । स्तृणुते । स्तरते । कृणाति । नि तोजति । नि वपति । अमति । रिति । यातयते । आखण्डल । तडित् । — हिंसायाम् — injury, violence, harming, destruction.

(48,20) इनद्धि । इनद्धि ॥ 14
स्वरति । हृष्यति । पथति । सृजति । ज्योतते । द्योतते । भ्राजते । भ्राशते । दीदयति । साधते । द्युमत् । जमत् । कल्मलीकिनम् । मल्मलाभवन् । जञ्जणाभवन् । अर्चिः । शोचिः । तपः । तेजः । हरः । सृङ्गाणि । ज्वलेज्वलतश्च नामानि ॥
— ज्योतिः / तेजः — light, radiance, brilliance, fire-like luminosity.

(48,21) [इरज्यति । इरज्यति ॥] 15
पत्यते । क्षय्ति । राजति । — ईश्वरे — lordship, sovereignty, divine rulership.

(48,22) [स्वस्त्ययलेपी । स्वपे ॥]
— dream

(48,23) सिषक्ति । सेचति । सेचते ॥
— सेचन — pouring, sprinkling, irrigation.

(48,24) [अबिभस्ते ।] अभि दासते । अभि मन्यते ॥
— Opposition, hostile attitude, treating as an adversary.

(48,25) बिभर्ति । दधति । धारयते ॥
— धारण — bearing, holding, supporting.

(48,26) हृणीयते । भृणीयते ॥
— Feeling, bearing, inward emotional response.

(48,27) वादयते । पुनाति । पणायति । पूजयति । वदति । [कुसी । हूर्छि । सासुद्यति ।] — श्लाघायाम् — praise, commendation, glorification.

(48,28) सूर्क्षति । [रादले । च्व्युच्छति । र प्रसादे । शरुलिप्सायाम् । मुक्षति ।] — सादरे — respectfully, attentively, with regard.
[व्युच्छति । अप्रमादे । शरुलिप्सायाम् । व्याखदि । पृथग्भावे ओषधिकिच्छ्रजीवने । दशस्यति । द्रोहे । पीयति । स्पर्धायाम् । वक्षति । निवासे । इष्टाति । स्वादने ॥]

(48,29) पिबति । — पाने — drinking, taking liquid.

(48,30) धिनोति । — प्रीतौ — pleasure, delight, satisfaction.

(48,31) जिन्वति । — उभयत्र — in both senses / both applications.

(48,32) जिघर्ति । — सेचने — pouring, sprinkling, moistening.

(48,33) [विस्वति ।] — विस्याप्ये — diffusion, spreading, expansion.

(48,34) गोपयति । — गोपने — protection, guarding, concealment.

(48,35) शुम्भति । — शोभने — beauty, splendour, adornment.

(48,36) मुञ्चति । — शुद्धौ च — release; purification.

(48,37) शर्धति । — ध्वंसने — destruction, collapse.

(48,38) मृदति । — सुखने — softening, making pleasant.

(48,39) चक्षुर्भिर्माहते । — दृशिहाने — loss or impairment of sight.

(48,40) विन्दति । — लाभे — gain, acquisition, finding.

(48,41) पुष्यति । — वृद्धौ — growth, increase, prosperity.

(48,42) [कोभति] — क्षये — decline, destruction, loss. दस्यति च — and related taking/appropriation.

(48,43) [स्रोशित च ।] — लितगुतौ — as transmitted in the supplied text.

(48,44) ऋञ्जति । [पार्जन्यः ।] — ऋजुगमने — straight movement, proceeding directly.

(48,45) [वाचौष्टयति ।] — विलासे — play, movement, graceful expression.

(48,46) रदति । — खनने — digging, excavation.

(48,47) [सेवति । आ क्रोशति ।] — स्पर्शे — touch, contact.

(48,48) नसति । र्नचते ॥
— Lexical cluster; explicit semantic headword not supplied.

(48,49) जिघर्ति । — ग्रहणे । गिरणे च — taking, grasping; swallowing.

(48,50) मन्दति । — तृप्तौ — satisfaction, contentment.

(48,51) [अमनि ।] — भावने — thought, feeling, contemplation.

(48,52) चक्रति । — प्रतिवेदने — reporting, informing, making known.

(48,53) जक्षति । — क्षुत्सहने — enduring hunger.

(48,54) श्लिष्यति । — आश्लेषे — embracing, adhesion, close contact.

(48,55) भजति । — प्रेप्सायाम् — seeking, desiring to obtain.

(48,56) सेवति । — सेवायाम् — service, attendance, practice.

(48,57) ह्लादयति । — शीतीभावने — cooling, making cool or soothing.

(48,58) काशति । — प्रकाशने — shining, illumination, manifestation.

(48,59) [दानपनुपरिवस्यते ॥]
— Lexical cluster; no explicit English-equivalent headword supplied.

(48,60) रोदसी ॥ 16
रोदसी । रोधसी । क्षोणी । स्वधे । पुरंधी । ऋतावृतौ । प्रपित्वे । प्रतिष्ठे । प्रशस्ये । उरूची । [सान्तापे] रजसी । विषाणे । धिष्ण्ये । गभीरे । गम्भीरे ॥ 17
ओण्यौ । चंवौ । नप्त्यौ । नप्त्यौ ॥ 18
पार्श्वौ । दूरे अन्ते । अनन्ते । द्यावापृथिव्योः ॥
— रोदसी / द्यावापृथिवी — Heaven and Earth; cosmic spatial pair.

(48,61) अपः । अपः ॥ 19
अप्नः । दंसः । वेपः । वेदः । वेषः । विष्ट्वी । व्रतम् । कर्वरम् । शक्म । क्रतुः । करणानि । करांसि । करिक्रत् । करन्ती । चक्रत् । कर्तुम् । कर्ता । कर्तवे । [थलित । हिंसायाम् । इनद्धि ।] धीः । सवः । शमी । शक्तिः । शिल्पम् । — कर्मणः — action, work, operation, agency.

(48,62) अस्रेमा । अस्रेमा ॥ 20
अनेद्यः । अनिन्द्यः । अबभिशस्तिः । अनवद्यः । उक्थ्यः । सुनीथः । पाकः । — प्रशस्यस्य — that which is praiseworthy, commendable.

(48,63) आगः । आगः । एनः । अंहः । रिपुः । दुरितम् । अशस्तिः । शमलम् । वृजिनम् । — अघस्य — sin, evil, wrong, harmful condition.

(48,64) शिम्बाता । शिम्बाता ॥ 21
शतरा । शातवन्ता । शिल्पम् । शेवृधम् । स्यूमकम् । मयः । द्योतनम् । सुदिनम् । शूषम् । द्युम्नम् । इन्द्रियम् । शेवम् । शिवम् । शुनम् । शम् । भेषजम् । जलाषम् । — सुखस्य — happiness, welfare, well-being, auspicious comfort.

(48,65) निरृतिः । निरृतिः ॥ 22
कृच्छ्रम् । तृप्रम् । — दुःखस्य — sorrow, suffering, distress.

(48,66) तुवि तुवि । पुरु । भूरि । शश्वत् । विश्वम् । व्यानशिः । व्योमनी । शतम् । सहस्रम् । अयुतम् । नियुतम् । प्रयुतम् । अर्बुदम् । अत्यर्बुदम् । असंख्येयम् । सरिरम् । — बहोः — much, many, numerous, immense quantity.

(48,67) ऋहन् । ऋहन् । निघृष्वः । कृशमः । मायुकः । प्रतिष्ठा । कृधुकः । दहरकः । वम्रकः । अर्भकः । [अथुराणः] — ह्रस्वस्य — small, short, little, diminished.

(48,68) महः । महः । ब्रध्नः । ऋष्वः । उक्षः । गभीरः । अभ्वः । तवसः । ऋभुक्षा । उक्षा । [उक्षिता ।] विहायाः । यह्वः । उरु । बृहत् । अम्भृणः । विरप्शी । अद्भुतः । वविषिपुः । वरिषीः । — महतः — great, vast, immense, mighty.

(48,69) नवम् । नवम् ॥ 23
नूतनम् । नूतनम् । नव्यम् । अधुना । इदानीम् । — नवस्य — new, fresh, present, recent.

(48,70) प्रत्नम् ॥ 24
प्रत्नम् । प्रदिवः । प्रवयाः । सनेमि । [मोक्तः । माहुः । यतः ।] — पुराणस्य — ancient, old, primordial.

(48,71) [अधाह्यः] 25
सत्रा । बट् । ऋतम् । अद्धा । — सत्यस्य — truth, reality, truthfulness, that which is in accordance with ṛta.

(48,72) गौः । गौः ॥ 26
ग्मा । ज्मा । क्ष्मा । क्षा । क्षमा । क्षोणी । क्षितिः । अवनिः । उर्वी । मही । रिपः । अदितिः । इडा । निरृतिः । गातुः । भूः । भूमिः । पूषा । गोत्रा । — पृथिव्याः — Earth, terrestrial ground, the Earth principle.
पराणि तदायतनानाम् — other designations of its abodes/regions.

(48,73) [तडित् । तडित् ।] आसात् । अम्बरम् । तुर्वशे । अस्तमीले । उपाके । अर्वाके । अन्तमानाम् । अवमे । उपमे । अन्तिकस्य ॥
— Nearness, distance, spatial position and directional relation.

(48,74) [श्यावी । श्यावी ।] क्षपा । शर्वरी । अक्तुः । उर्वी । ऊर्म्या । रम्या । नम्या । दोषा । नक्ता । तमः । रजः । असिक्नी । तमस्वती । दमस्वती । महस्वती । यशस्वती । घृताची । शिरिणा । मोकी । शोकी । ऊधः । पयः । हिमा । वस्वी । — रात्रेः — night, darkness, nocturnal time.

(48,75) अरणः । अरणः ॥ 27
गरः । क्षोदः । क्षद्म । नभः । अम्भः । कबन्धम् । सलिलम् । वाः । वनम् । घृतम् । मधु । पुरीषम् । पिप्पलम् । क्षीरम् । विषम् । रेतः । शकम् । जह्म । बृबूकम् । बुसम् । तुग्र्याः । सुक्षेमम् । वरुणः । सुरा । अररिन्द्रानि । ध्वस्मन्वत् । जामि । आयुधानि । क्षपः । अहिः । अक्षराः । तृप्तिः । रसः । सरः । पयः । भेषजम् । स्रवः । शवः । सहः । ओजः । सुखम् । क्षत्रम् । आवयाः । शुभम् । यादः । भूतम् । भुवनम् । भविष्यत् । आपः । महत् । व्योम । यशः । सर्णीकम् । स्वर्णीकरम् । गहनम् । गभीरम् । गम्भीरम् । गह्वरम् । कम् । अन्नम् । सु हविः । सद्म । सदनम् । ऋतम् । ऋत । योनिः । ऋतस्य योनिः । सत्यम् । नीरम् । रयिः । सत् । पूर्णम् । सर्वम् । अक्षितम् । सर्पिः । अपः । पवित्रम् । अमृतम् । इन्दुः । हेम । सर्गाः । शम्बरम् । अभ्वम् । वपुः । अम्बु । तोयम् । तूयम् । कृपीटम् । अक्षरम् । क्षराः । वारि । जलम् । चूर्णाः । संस्त्यानाः । धानाप्यम् । विस्रुतम् । जलाषम् ॥ 28
कर्बुरम् । काष्ठाः । इदम् । शुक्रम् । मेध्यम् । पावकम् । पावनम् । ह्रादनम् । ह्लादनम् । पार्वम् । अम्भः । भूरी । — उदकस्य — water, liquid, fluid, sacred/cleansing water.

(48,76) अवनयः । अवनयः ॥ 29
यह्व्यः । खाः । सीराः । स्रोत्याः । एन्यः । धुनयः । रुजानाः । वक्षणाः । खादो अर्णाः । रोधचक्राः । हरितः । योषितः । स्वसृतः । अर्णवाः । सिन्धवः । कुल्याः । वहाः । उर्व्यः । इरावत्यः । पार्वत्यः । ओजस्वत्यः । सरस्वत्यः । हरस्वत्यः । अजिराः । मातरः । — नदीनाम् — rivers, streams, flowing waters. [मधुः । वथः]

(48,77) काटः । काटः । खातः । अवतः । अवटः । क्रिविः । सूदः । उत्सः । ऋश्यदः । कारोतरः । कुशयः । केवतः । [त्रपुः] — कूपस्य — well, pit, water-source.

(48,78) नराः । नराः ॥ 30
जन्तवः । विशः । क्षितयः । कृष्टयः । चर्षणयः । नहुषः । अरयः । अर्याः । मर्याः । मर्ताः । व्राताः । पूर्वाः । तुर्वशाः । द्रुह्यवः । आयवः । यदवः । अनवः । पूरवः । जगतः । तस्थुषः । पञ्चजनाः । विवस्वन्तः । मानवः । — मनुष्याणाम् — human beings, people, mankind.

(48,79) निर्णिक् । निर्णिक् ॥ 31
वव्रिः । वर्पः । वपुः । अमतिः । अप्सः । रप्सु । पिष्टम् । शष्यम् । कृशनम् । पेशः । मरुत् । — रूपस्य — form, appearance, visible shape.

(48,80) जठरम् ॥ 32
जठरम् । [परीसानम् । जगृतम् । गर्दनम् ।] कृदरम् । उदरम् । [दर्दुरम् ।] — उदरस्य — belly, abdomen, stomach.

(48,81) आयती । आयती । च्यवाना । अभीशू । अप्नवाना । विनङ्गृसौ । गभस्ती । बाहू । भुरिजौ । शक्वरी । भरित्रे । — बाह्वोः — arms, forearms, powers of grasping.

(48,82) [अग्रुवः । अग्रुवः ॥] 33
अण्व्यः । व्रिशः । शर्याः । रशनाः । धीतयः । अथर्यः । विपः । कक्ष्याः । हरितः । स्वसारः । जामयः । योक्त्राणि । योजनानि । धुरः । शाखाः । अभीशवः । दीधितयः । — अङ्गुलीनाम् — fingers, digits and their functional extensions. 34

(48,83) [व्रजिः । धुनिः । तर्थाः ।] तक्वा । रिपुह् । रिभ्वा । रिक्वा । रिह्वा । तायुः । तस्करः । वनर्गुः । मलिम्लुचः । अघशंसः । वृकः । — स्तेनस्य — thief, robber, one who takes secretly.

(48,84) धीः । धीः । मेधा । केतुः । चेतः । चित्तम् । क्रतुः । असुः । शची । वयुनम् । माया । — बुद्धेः — intelligence, understanding, cognition, mental power. 35

(48,85) विप्रः । विप्रः । विग्रः । गृत्सः । धीरः । [रेनुः ।] वेनः । मेधाः । कण्वः । ऋभुः । नवेदाः । कविः । मनीषी । मन्धाता । मनश्चित् । आकेनिपासः । उशिजः । कीस्तासः । अद्धातयः । मतयः । मतुथाः । मेधाविनः ॥
— बुद्धिमत् / ज्ञानी — wise person, seer, thinker, intellectual, possessor of insight.

(48,86) मेना । मेना । ग्ना । योषा । नना । अङ्गना । रतयः । — स्त्रीणाम् — women, female persons.

(48,87) तुक् । तुक् । तोकम् । तनयम् । तक्म । शेषः । प्रजा । बीजम् । अप्नः । गयः । जाः । यहुः । सूनुः । नपात् । — अपत्यस्य — offspring, child, progeny, descendant. 37

(48,88) [कङ्कम् ।] अन्धः । सिनम् । श्रवः । शवः । शाहः । वनः । अन्नम् । वाजः । पयः । पृक्षः । पितुः । सुतम् । क्षु । धासिः । इडा । इषम् । ऊर्जः । रसः । स्वधा । अर्कः । नेमः । ससम् । नमः । वयः । सूनृता । ब्रह्म । कीलालम् । — अन्नस्य — food, nourishment, sustenance, edible offering. 38

(48,89) गर्तः । हर्म्यम् । नीरम् । पस्त्यम् । दुरोणम् । दुर्याः । स्वसराणि । अमा । दमः । कृत्तिः । योनिः । वर्म । शर्म । शरणम् । वरूथम् । क्षया । छन्दः । छदिः । छर्दिः । छाया । वेश्म । अज्मः । कुलायम् । तुकः । — गृहस्य — house, dwelling, shelter, habitation. 39

(48,90) मघम् । मघम् । रेक्णः । रिक्थम् । वेदः । श्वात्रम् । रत्नम् । रयिः । क्षत्रम् । क्षेत्रम् । भगः । मीढम् । द्युम्नम् । इन्द्रियम् । वसु । रायः । राधः । दानः । वृत्रम् । दानम् । वृतम् । वामम् । — धनस्य — wealth, property, riches, resources. 40

(48,91) हेम । हेम । चन्द्रम् । रुक्मम् । अरः । पेशः । कृशनम् । लोहम् । कनकम् । काञ्चनम् । हरितम् । भर्गः । अमृतम् । मरुत् । दत्रम् । जातरूपम् । हिरण्यम् । — सुवर्णस्य — gold, precious yellow metal, golden substance. 41

(48,92) अघ्न्या । अघ्न्या । उस्रा । उस्रिया । स्त्री । मही । अदितिः । इडा । निरृतिः । — गोः — cow, bovine, sacred cattle.

(48,93) अत्यः । अत्यः । हयः । अर्वा । वाजी । सप्तिः । वह्निः । दधिक्राः । दधिक्रावा । एतग्वः । एतशः । पैद्वः । दौर्गहः । उच्चैःश्रवसः । तार्क्ष्यः । आशुः । ब्रध्नः । अरुषः । मांश्चत्वः । अव्यथयः । श्येनासः । सुपर्णाः । नराः । वार्याणाम् । हंसासः । — अश्वानाम् — horses, swift steeds, horse-types. 43

(48,94) रोहितः — Agni; नियुतः — Vāyu; हरी — Indra; विश्वरूपा — Bṛhaspati; पृषत्यः — Maruts; रासभाः — Aśvins; अरुण्यः गावः — Uṣas; हरयः — Āditya; हरितः — Sūrya; श्यावाः — Savitṛ; अजाः — Pūṣan ॥ 44
— देवताविशिष्टाः वाहन/रूपनामानि — deity-associated forms and designations.

(48,95) अध्वरः । अध्वरः । वेषः । वेदः । विदथः । सवनम् । होत्रा । इष्टिः । देवताता । मखः । विष्णुः । इन्दुः । प्रजापतिः । घर्मः । क्रतुः । कर्म । — यज्ञस्य — sacrifice, Vedic ritual, sacrificial action.

(48,96) भरताः । भरताः ॥ 45
कुरवः । वाघतः । वृक्तवर्हिषः । सबाधः । यतस्रुचः । वृकः । मरुतः ॥ 46
देवयवः । ऋत्विजः ॥
— यज्ञसम्बद्धाः — sacrificers, ritual communities, priests and ritual participants.

(48,97) रेभः । रेभः । जरिता । कारुः । कीरिः । सूरिः । नदः । नादः । छन्दस्यः । [क्वोसनः ।] रुद्रः । कृपण्युः । स्तामुः । स्तोतुः ॥ 47
— स्तोतुः / गायकस्य — singer, chanter, poet, praiser.

(48,98) अम्बरम् । अम्बरह्म् । वियत् । व्योम । बर्हिः । स्वः । आकाशम् । आपः । पृथिवी । भूः । स्वयंभूः । अध्वा । ब्रध्नः । [पीरिठम् । पीठम् ।] सगरः । सलिलम् । समुद्रः । — अन्तरिक्षस्य — mid-space, sky, cosmic expanse, atmosphere.
पराणि तदायतनानाम् — other designations of its cosmic abodes. 48

(48,99) आताः । आताः । आशाः । आष्ठाः । उपराः । काष्ठाः । व्योम । ककुभः । — दिशाम् — directions, quarters, spatial orientation. 49

(48,100) सस्निः । सस्निः । अलातृणः । क्वणन् कुणारुः । दानवः । उदधिः । सिरिः । वृत्रः । पर्वतः । चमसः । अहिः । अभ्रम् । बलाहकः । दृतिः । ओदनः । वृषन्धिः । वृत्रः । कोशः । असुरः । — मेघस्य — cloud, rain-cloud, atmospheric water mass. 50

(48,101) अद्रिः । अद्रिः । ग्रावा । गोत्रः । वलः । अश्नः । पुरुभोजाः । वलिशानः । अश्मा । गिरिः । व्रजः । चरुः । वराहः । शम्बरः । रौहिणः । रैवतः । परिघः । उपरः । उपलः । सानौ । रुद्रः । — पर्वतस्य — mountain, hill, rocky elevation.

(48,102) गौः । गौः । गौरी । गान्धर्वी । गभीरा । गम्भीरा । मन्द्रा । मन्द्राजनी । वाशी । वाणी । वाणीची । वाणः । पविः । भारती । धमनिः । मेडिः । सूर्या । सरस्वती । निवित् । स्वाहा । वग्नुः । उपब्दिः । काकुः । मायुः । जिह्वा । घोषः । श्लोकः । शब्दः । स्वरः । स्वनः । ऋक् । होत्रा । गीः । गाथा । गणः । धेना । ग्नाः । विपा । नना । कशा । धिषणा । नौः । अक्षरम् । मही । अदितिः । शची । अनुष्टुप् । रसः । विराट् । — वाचः — speech, voice, language, utterance, sacred verbal expression. 52

(48,103) ओजः । ओजः । पाजः । शवः । शर्धः । त्वक्षः । बाधः । नृम्णम् । तरः । तविषी । शुष्मम् । शुष्णम् । दक्षः । वीडु । च्यौत्नम् । द्युम्नम् । इन्द्रियम् । सहः । वयः । वधः । वर्गः । मज्मना । पौंस्यानि । धर्णसि । स्यन्द्रासः । द्रविणम् । — बलस्य — strength, force, vigour, power, potency. 53

(48,104) विद्युत् । विद्युत् । नेमिः । पविः । वज्रः । सृकः । वधः । अर्कः । शम्बः । कुलिशः । कुत्सः । सायकः । त्रपुषी । — वज्रस्य — thunderbolt, weapon of force, vajra.

(48,105) रणः । रणः । विवाक् । वदनुः । विखादः । भरे । क्रन्दः । आहावः । समईके । ममसत्यम् । नेमधितिः । सङ्का । समनम् । स्पृधः । पृत्सु । समत्सु । समरणे । समोहे । संख्ये । वृत्रतूर्ये । समर्ये । आणौ । प्रतरणे । मंतसा । समनीके । खाय । सेने । खले । खजे । पौंस्ये । महाधने । पृतना । ज्येष्ठः । — संग्रामस्य — battle, war, combat, military conflict. 55

(48,106) नु । नु । मक्षु । द्रवत् । ओषम् । जीराः । जूर्णिः । शूर्ताः । शूघनाः । शीभम् । तृषु । तूयम् । तूर्णिः । अजिरम् । भुरण्युः । आशु । प्राशु । तूतुजानः । तूतुजिः । तुज्यमानासः । अज्राः । साचीवित् । द्युगत् । ताजत् । तरणिः । वातरंहा । — क्षिप्रस्य — swift, rapid, immediate, fast-moving. 56

(48,107) निण्यम् । निण्यम् । अपीच्यम् । सस्वः । हिरुक् । [तत्र । तत्तन्त । तायतम् ।] — अन्तर्हितस्य — hidden, concealed, inward, invisible.

(48,108) स्वः । स्वः । पृश्निः । नाकः । गौः । विष्टप् । इष्टम् । नभः । — दिवः — heaven, sky, celestial realm. अन्तरिक्षस्य च — and mid-space.
पराणि तदायतनानाम् — other names of their abodes. 57

(48,109) [हिरुक् । हिरुक् ।] आके । पराचैः । आरे । परावते । — दूरस्य — far, distant, remote. 58

(48,110) विभावरी । विभावरि । सूनरी । भावती । सुनरी । भास्वरी । अहना । द्योतना । श्वेत्या । अरुषी । सूनृतावरी । — उषसः — dawn, daybreak, luminous morning.

(48,111) वस्तोः । वस्तोः । भानुः । वासरम् । स्वसराणि । घ्रंसः । घर्मः । घृणिः । दिवा । दिनम् । दिवेदिवे । द्यविद्यवि । — अह्नः — day, daytime, daily period. 60

(48,112) दीधितयः । गभस्तयः । वनम् । उस्राः । वसवः । मरीचयः । सप्त ऋषयः । साध्यासः । सुपर्णासः । मयूखाः । — रश्मीनाम् — rays, beams, luminous emanations. 61

(48,113) खेदयः । खेदयः । किरणाः । गावः । अभीशवः । [रश्मीन् ।] — रश्मीनां च — rays, light-beams and their extensions. 62

(48,114) आर्यः । आर्यः । राष्ट्री । नियुत्वान् । इनः । — ईश्वरस्य — lord, ruler, sovereign, divine authority. 63

(48,115) संयोगः । संयोगः । आशुशुक्षणिः । जहा । शिताम । मेहना । मूषः । मन्दू । ईर्मान्तासः । कायमानः । विद्रधे । तुग्वनि । च्यवनः । कश्यपः । नू चित् । अकूपारस्य । अप्रायुवः । रजः । जुहुरे । क्राणा । विषुणः । जामिः । जसुरिः । चयसे । अन्धः । दुग्धम् । आहनः । नदः । अर्कः । सचा । चित् । पवित्रम् । पृथुज्रयाः । काणुका । अध्रिगुः । आङ्गूषः । आपान्तमन्युः । श्मशा । वाजगन्ध्यम् । पाकस्थामा कौरयाणः । व्रन्दी । निष्षपी । क्षुम्पम् । निचुम्पुणः । जोषवाकम् । कुटस्य । केपयः । सललूकम् । अस्कृधोयुः । निशृम्भाः । उपलप्रक्षिणी । उपसि । सवीमनि । विदथानि । श्रायन्त इव । अमूरः । विजामातुः । अमवान् । अमीवा । अमतिः । रिशादसः । आनुषक् । गिर्वणाः । अम्यक् । यादृश्मिन् । शुरुधः । अप्रतिष्कुतः । द्विबर्हाः । उराणः । जवारु । ततनुष्टिम् । इलीबिशः । कियेधाः । तुरीपम् । प्रतद्वसू । दिविष्टिषु । दूतः । ऋचीषमः । अनर्शरातिम् ॥ 64
अनर्वा । जढवः । बकुरः । बेकनाटान् । अभि धेतन । सदान्वे । पराशरः । करूडती । दनः ॥
— Extended technical lexical cluster; the supplied passage does not provide a single explicit semantic headword.

(48,116) इक्षुणा । कीलालम् । विजाम्नि । दोषा । [अष्टमर्त्यः] 65
ज्येष्ठम् । विश्वाहा । विवसवान् । वाते । अन्धः । विपश्यन् । अया चिष्ठा । शमोप्यात् । गुल्फः । बिष्कले खर्गला । प्रतोदः । वेदः । पुच्छधौ । अपाष्ठः । मेदी । मर्यः । वालिनि । यातारम् । सगणाः । मल्वः । अम्नः । नीलागलसाला । ऐलबः । नीललोहितः । श्वापदः । कुनखी । कुरीरम् । तादुरि । दुरोणे । तितौ । किमीदी । वामस्य । एकचक्रम् । अमतिः । सुमतिः । [दयते । दयन्ति । व्रीहि । वृत्ते] 66
ईडे । ईडे । क्षयति । तपति । रजति । — अनेकार्थाः — words of multiple meanings; polysemous expressions.

(48,117) प्रपित्वे । अभीके । — प्राप्तस्य — that which has been reached, attained, arrived.

(48,118) तिरः । सतः । — अप्राप्तस्य — that which has not been reached or attained.

(48,119) त्वः । नेमः । — अर्धस्य — half, half-part, division into two.

(48,120) ऋक्षाः । स्तृभिः । — नक्षत्राणाम् — stars, lunar constellations.

(48,121) वम्रीभिः । उपजिह्विका । — सीमिकानाम् — as supplied; technical designation.

(48,122) रम्भः । पिनाकम् । — दण्डस्य — staff, rod, stick.

(48,123) शेपः । वैतसः । — पुंस्प्रजननस्य — male reproductive organ / male generation.

(48,124) [परंगतिविलीके] — स्त्रीप्रजननस्य — female reproductive function / generation.

(48,125) अनेन । अनया । [पनस्य]
— by this; by this feminine form — demonstrative reference.

(48,126) मकि । ह्वकिर् । — प्रतिषेधस्य — prohibition, negation, prevention.

(48,127) वरूथम् । [असग्रम्] — चर्मणोऽरुत्साहस्य — protective covering; skin/armour-like protection.

(48,128) पणिः — प्रकलविद्वणिजः — merchant/trader; commercial person.

(48,129) श्वघ्नी । — कितवस्य । अक्षधूर्तस्य — gambler, dice-cheat.

(48,130) [मृण्यः] — सीमिकस्य — technical designation as transmitted.

(48,131) कुटस्य । कुलिशः ॥
— technical lexical pair; exact semantic classification not explicitly supplied.

(48,132) अग्निः । जातवेदाः । वैश्वानरः । द्रविणोदाः । वनस्पतिः — सूक्तभाञ्जि — those assigned/distributed among the Sūkta section; Agni-related designations.

(48,133) इध्मः । तनूनपात् । नराशंसः । देवीर्द्वारः । उषासानक्ता । दैव्या होतारा । तिस्रो देवीः । त्वष्टा । वनस्पतिः । स्वाहाकृतयः — निपातभाञ्जि — designations belonging to the Nipat section.

(48,134) इन्द्रः । विष्णुः । सोमः । पर्जन्यः । ऋतुः । अग्नायी । पृथिवी । इडा । भृगवः । अथर्वाणः — संस्तविकाः — objects/persons of praise or invocation.
तस्यैकवद्-बहुवत्-स्त्रीवत् च — with singular, plural and feminine forms.

(48,135) वहनम् च हविषामावाहनम् च देवानाम्, यच्च दाएष्टिविषयिकं तत् — अस्य कर्म — its function/action: carrying and conveying offerings to the gods, and the associated ritual act.

(48,136) अयं लोकः । वसन्तः । प्रातःसवनम् । गायत्री । त्रिवृत् । रथंतरम् — तद्भक्तीनि — corresponding divisions/associations: this world, spring, morning pressing, Gāyatrī, Trivṛt, Rathantara. 67

(48,137) वायुः । वरुणः । इन्द्रः । रुद्रः । पर्जन्यः । बृहस्पतिः । ब्रह्मणस्पतिः । वास्तोष्पतिः । क्षेत्रस्य पतिः । कः । यमः । अपां नपात् । मित्रः । विश्वकर्मा । मन्युः । तार्क्ष्यः । दधिक्राः । सरस्वान् । अग्निः । असुनीतिः । वाजः । कुतः । वातः । ऋतः । मृत्युः । धाता । विधाता । पुरूरवाः । गन्धर्वाः । अनड्वान् । प्राणाः । स्तम्भः । व्रात्यः — सूक्तभाञ्जि — Sūkta-associated divine and cosmic designations.

(48,138) प्रजापतिः । चन्द्रमाः । सोमः । इन्दुः । अदितिः । धेनवः । अहिर्बुध्न्यः — निपातभाञ्जि — Nipat-associated divine/cosmic designations.

(48,139) सरस्वती । वाक् । अदितिः । उर्वशी । गौः । धेनुः । सरमा । उषा । इन्द्राणी । पृथिवी । दस्य । गोधुकसा । विराट् । अघ्न्या । सिनीवाली । कुहूः । अनुमतिः । राका । यमी । सरण्यूः । पथ्या । रोदसी । देवपत्न्यः । मरुतः । रुद्राः । ऋभवः । अङ्गिरसः । भृगवः । अथर्वाणः — संस्तविकाः — objects of praise, invocation and ritual enumeration.
तस्यैकवद्-बहुवद्-स्त्रीवत् च — with singular, plural and feminine forms.

(48,140) स्नेहानुप्रदानम्, वृत्रवधः, या च का च बलकृतिः — तदस्य कर्म — its action/function: bestowing affection, slaying Vṛtra, and every form of exertion or production of force.

(48,141) अन्तरिक्षलोकः । ग्रीष्मः । मध्यंदिनम् । सवनम् । त्रिष्टुप् । पञ्चदशः । बृहत् — तद्भक्तीनि — corresponding divisions: mid-space, summer, midday pressing, Triṣṭubh, fifteenfold structure, Bṛhat. 68

(48,142) आदित्यः । सविता । भगः । सूर्यः । पूषा । विष्णुः । केशी । विश्वानरः । वृषाकपिः । कालः । ब्रह्मचारी । रोहितः — सूक्तभाञ्जि — Sūkta-associated solar, temporal and divine designations.

(48,143) दध्यङ् । अथर्वा । यमः । अज एकपात् । मनुः । विवस्वान् । दक्षः । अर्यमा । वैश्वानरः । सुपर्णः — निपातभाञ्जि — Nipat-associated ancestral, divine and cosmic designations.

(48,144) उषाः । सूर्या । वृषाकपायी । साध्याः । वसवः । आदित्याः । सप्त ऋषयः । वाजिनः । विश्वे देवा: — संस्तविकाः — objects of praise, invocation and liturgical enumeration.
तस्यैकवद्-बहुवत्-स्त्रीवत् च — with singular, plural and feminine forms.

(48,145) रसादानम्, रश्मिभिः रसाधारणम्, यच्च प्रवल्हितम् — तदस्य कर्म — its action/function: taking in essence, sustaining essence through rays, and the stated associated activity.

(48,146) अस्य लोकः । वर्षास् । तृतीयसवनम् । जगती । सप्तदशः । वैरूपम् — तद्भक्तीनि — corresponding divisions: this world, rainy season, third pressing, Jagatī, seventeenfold structure, Vairūpa.

(48,147) एतेषामेव लोकानाम् ऋतु-छन्दः-स्तोम-पृष्ठानाम् आनुपूर्वेण भक्तिशेषः — अनुकल्पः — the remaining corresponding sequence/alternative arrangement of worlds, seasons, metres, stomas and pṛṣṭhas.

(48,148) देवताद्वन्द्वे च पूर्वस्यापरः संस्तविकः ॥ पूर्वस्यापरः संस्तविकः ॥ 69
— देवताद्वन्द्वस्य संस्तविकः — in a pair of deities, the latter is treated as the associated object of praise/invocation.

---