Panini and his works (850 BCE)

Panini and his works: पाणिनि दाक्षीपुत्र, सालटुरा (पुराना गांधार) में जन्मे थे। उन्होंने व्याकरण (Vyakarana) को पूरी तरह समझने वालों के लिए अपने सूत्र बनाए थे। उन्होंने वाक्यों को शुद्ध शब्दों से धो देने वाली शिक्षा देकर अज्ञान की अंधकार से भरी दुनिया को ज्ञान की दीपिका से रोशन किया था। उनके सूत्रों का बहुत महत्व है, जो शब्दों का अर्थ और उपयोग तय करते हैं।

पाणिनि दाक्षीपुत्र

Salatura (Old Gandhara)

• येनाक्षरसमाम्नायमधिगम्य महेश्वरात् । कृत्स्नं व्याकरणं प्रोक्तं तस्मै पाणिनये नमः
• येन धौता गिरः पुंसां विमलैः शब्दवारिभिः । तमश्चाज्ञानजं भिन्नं तस्मै पाणिनये नमः॥
• येन धौता गिरः पुंसां विमलैः शब्दवारिभिः । तमश्चाज्ञानजं भिन्नं तस्मै पाणिनये नमः
• अज्ञानान्धस्य लोकस्य ज्ञानाञ्जनशलाकया । चक्षुरुन्मीलितं येन तस्मै पाणिनये नमः॥

अथ पाणिनिशब्दानुशासनम् । ध्वनिः शब्दः ॥

पुराकल्प एतदासीत् – संस्कारोत्तरकालं ब्राह्मणा व्याकरणं स्माधीयते, तेभ्यस्तत्तत्स्थानकरणनादानुप्रदानज्ञेभ्यो वैदिकाः शब्दा उपदिश्यन्ते । अद्यत्वे न तथा । वेदमधीत्य त्वरिता वक्तारो भवन्ति । ‘वेदान्नो वैदिकाः शब्दाः सिद्धाः, लोकाच्च लौकिकाः, ‘अनर्थकं व्याकरणम्’ इति । तेभ्य एवं विप्रतिपन्नबुद्धिभ्योऽध्येतृभ्य आचार्य इदं शास्त्रमन्वाचष्टे – इमानि प्रयोजनान्यध्येयं व्याकरणम् – इति ॥ (Mahabhashya)

Panini and his works

सूत्रपाठः

संज्ञा च परिभाषा च विधिर्नियम एव च । अतिदेशोऽधिकारश्च षड्विधं सूत्रलक्षणम् ॥
प्रतिषेधोऽनुवादश्च विभाषा च निपातनम् । एतच्चतुष्टयं क्षिप्त्वा दशधा सूत्रमुच्यते ॥

धातुपाठः

गणपाठः

उणादिपाठः

लिङ्गानुशासनम्

फिट्सूत्राणि

फिट्सूत्राणि पाणिनेरपि पूर्ववर्त्तीनि इति आचार्यचन्द्रगोमिमतम्

पाणिनीयशिक्षा

अथ शिक्षां प्रवक्ष्यामि पाणिनीयं मतं यथा । शास्त्रानुपूर्वं तद्विद्याद्यथोक्तं लोकवेदयोः, आत्मा बुद्ध्या समेत्यार्थान् मनो युङ्क्ते विवक्षया । मनः कायाग्निमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम्, मारुतस्तूरसि चरन्मन्द्रं जनयति स्वरम् ।