Encyclopedia of Ancient and Modern India
Encyclopedia of Sanatan Dharma
Ancient Vedic Tarpan Vidhi
The Tarpan Vidhi (तर्पणविधिः), preserved in the Atharva Pariśiṣṭa 800 BCE (अथर्वपरिशिष्ट, ४३), sets out a sequence of water offerings through which the practitioner honours the Devas (देवाः), Risis (ऋषयः), Acāryas (आचार्याः), Ancestors (पितरः), and the wider order of existence. The rite begins after bathing (स्नान) and ritual purification (उपस्पर्शन), with offerings addressed to deities, the Vedas (वेदाः), sacred utterance (छन्दांसि), and the powers that sustain the cosmic order (ऋत). It then extends beyond the divine realm to the sky and earth (द्यावापृथिवी), planets and constellations (ग्रह-नक्षत्र), rivers, oceans, mountains, plants, and all living beings (भूतानि). The text next turns to the ancient sages and teachers, naming lineages of seers and transmitters of Vedic knowledge, including women sages such as Gārgī (गार्गी), Vācaknavī (वाचक्नवी), Sulabhā (सुलभा), and Maitreyī (मैत्रेयी). The prescribed change in the position of the sacred thread (यज्ञोपवीत) marks a transition in the rite, directing attention towards the ancestral realm (पितृलोक) and the ṛṣis associated with Vedic traditions. The offerings then invoke the Vasus (वसवः), Rudras (रुद्राः), Ādityas (आदित्याः), and the divine ancestors (देवपितरः), followed by names associated with Yama (यम), the lord of the departed and the moral order. In its closing passage, the text describes offerings of water mixed with sesame seeds (तिलोदक), the invocation of the ancestors through Vedic formulas, their remembrance in a ritually pure place, and their formal dismissal (विसर्जन). Tarpan here is not merely the act of pouring water: it is a ritual expression of gratitude, remembrance, and continuity between the living, the ancestral lineages, the custodians of knowledge, and the encompassing world of beings. The closing verse places particular emphasis on faith (श्रद्धा) in the performance of the rite.
वैदिक तर्पणविधिः · अथर्वपरिशिष्टम् ४३
Easy Reading Text
परिशिष्ट ४३ — तर्पणविधिः
१. देवतादि-तर्पणम् (४३.१)
(४३,१.१) ओमथ तर्पणविधिमनुक्रमिष्यामः ॥ (Now I shall recite the Tarpan Vidhi)
(४३,१.२) स्नातोपस्पर्शनकालेऽवगाह्य देवतास्तर्पयति ॥
(४३,१.३–१०)
वसूनां नमो
ब्रह्मणे नमो
वैश्रवणाय नमो
धर्माय नमः
कामाय नमो
लोकाय अमो
देवाय नमो
वेदाय नम
(४३,१.११–१८)
ऋषिभ्यो नम
आर्षेयेभ्यो नमो
अङ्गिरोभ्यो नम
आङ्गिरसेभ्यो नमो
अथर्वेभ्यो नम
आथर्वणेभ्यो नमो
मरुद्भ्यो नमो
मारुतेभ्यो अमो
(४३,१.१९–२९)
वसुभ्यो नमो
रुद्रेभ्यो नम
आदित्येभ्यो नमः
सिद्धेभ्यो नमः
साध्येभ्यो नम
आप्येभ्यो नमो
अश्विभ्यां नमो
गुरुभ्यो नमो
गुरुपत्नीभ्यो नमः
पितृभ्यो नमो
मातृभ्यो नमः ॥
२. देवता, वेद, प्रकृति एवं समस्त भूतों का तर्पण (४३.२)
(४३,२.१–१०)
अग्निस्तृप्यतु ॥
वायुस्तृप्यतु ॥
सूर्यस्तृप्यतु ॥
विष्णुस्तृप्यतु ॥
प्रजापतिस्तृप्यतु ॥
विरूपाक्षस्तृप्यतु ॥
सहस्राक्षस्तृप्यतु ॥
सोमस्तृप्यतु ॥
ब्रह्मा तृप्यतु ॥
देवास्तृप्यन्तु ॥
(४३,२.११–२०)
वेदास्तृप्यन्तु ॥
ऋषयस्तृप्यन्तु ॥
आर्षेयास्तृप्यन्तु ॥
सर्वाणि छन्दांसि तृप्यन्तु ॥
ओम्कारवषट्कारौ तृप्यताम् ॥
महाव्याहृतयस्तृप्यन्तु ॥
सावित्री तृप्यन्तु ॥
गायत्री तृप्यतु ॥
द्यावापृथिव्यौ तृप्यताम् ॥
यज्ञास्तृप्यन्तु ॥
(४३,२.२१–३०)
ग्रहास्तृप्यन्तु ॥
नक्षत्राणि तृप्यन्तु ॥
अन्तरिक्षं तृप्यतु ॥
अहोरात्राणि तृप्यन्तु ॥
संख्यास्तृप्यन्तु ॥
संध्यास्तृप्यन्तु ॥
समुद्रास्तृप्यन्तु ॥
नद्यस्तृप्यन्तु ॥
गिरयस्तृप्यन्तु ॥
केषेत्रौषधिवनस्पतयस्तृप्यन्तु ॥
(४३,२.३१–४०)
गन्धर्वाप्सरसस्तृप्यन्तु ॥
नागास्तृप्यन्तु ॥
वयांसि तृप्यन्तु ॥
सिद्धास्तृप्यन्तु ॥
साध्यास्तृप्यन्तु ॥
विप्रास्तृप्यन्तु ॥
यक्षास्तृप्यन्तु ॥
रक्षांसि तृप्यन्तु ॥
मन्त्रास्तृप्यन्तु ॥
भूतान्येवमादीनि तृप्यन्तु ॥
(४३,२.४१–५४)
श्रुतिं तर्पयामि ॥
स्मृतिं तर्पयामि ॥
धृतिं तर्पयामि ॥
रतिं तर्पयामि ॥
गतिं तर्पयामि ॥
मतिं तर्पयामि ॥
दिशं तर्पयामि ॥
विदिशं तर्पयामि ॥
श्रद्धामेधे तर्पयामि ॥
धारणां तर्पयामि ॥
गोब्राह्मणांस्तर्पयामि ॥
स्थावरजङ्गमानि तर्पयामि ॥
सर्वान् देवांस्तर्पयामि ॥
सर्वभूतानि तर्पयामि ॥
३. सनकादि एवं मानस ऋषियों का तर्पण (४३.३)
(४३,३.१) यज्ञोपवीतं ग्रीवायामवलम्ब्य सनकादिमनुष्यांस्तर्पयति ॥ सनकस्तृप्यतु
(४३,३.२–७)
सनन्दनस्तृप्यतु ॥
सनातनस्तृप्यतु ॥
कपिलस्तृप्यतु ॥
वोढस्तृप्यतु ॥
आसुरिस्तृप्यतु ॥
पञ्चशिखस्तृप्यतु ॥
(४३,३.८–२४)
सनन्दनं तर्पयामि ॥
ससनकं तर्पयामि ॥
विद्वांसं सनातनं तर्पयामि ॥
सनत्कुमारं तर्पयामि ॥
सनकं तर्पयामि ॥
सहदेवं सनातनं तर्पयामि ॥
प्लुतिं तर्पयामि ॥
पुलस्त्यं तर्पयामि ॥
पुलहं तर्पयामि ॥
भृगुं तर्पयामि ॥
अङ्गिरसं तर्पयामि ॥
मरीचिं तर्पयामि ॥
क्रतुं तर्पयामि ॥
दक्षं तर्पयामि ॥
अत्रिं तर्पयामि ॥
वसिष्ठं तर्पयामि ॥
मानसांस्तर्पयामि ॥
(४३,३.२५) अञ्जली द्विर्द्विः ॥
४. ऋषि, आचार्य एवं पितृवंश का तर्पण (४३.४)
(४३,४.१) अथापसव्यं कृत्वा पित्र्यां दिशमीक्षमाणः शतर्चिनाद्यृषींस्तर्पयति ॥ शतर्चिनस्तृप्यन्तु ॥
(४३,४.२–१२)
माध्यमिकास्तृप्यन्तु ॥
गृत्समदस्तृप्यतु ॥
विश्वामित्रस्तृप्यतु ॥
अघमर्षणस्तृप्यतु ॥
वामदेवस्तृप्यतु ॥
अत्रिस्तृप्यतु ॥
भरद्वाजस्तृप्यतु ॥
वसिष्ठस्तृप्यतु ॥
प्रगाथास्तृप्यन्तु ॥
पावमान्यस्तृप्यन्तु ॥
क्षुद्रसूक्तमहासुक्तौ तृप्यताम् ॥
(४३,४.१३–२७)
शुनस्तृप्यतु ॥
जैमिनिस्तृप्यतु ॥
वैशम्पायनस्तृप्यतु ॥
पाणिनिस्तृप्यतु ॥
पैलस्तृप्यतु ॥
सुमन्तुस्तृप्यतु ॥
भाष्यगार्ग्यौ तृप्यताम् ॥
बभ्रुबाभ्रव्यौ तृप्यताम् ॥
मण्डुमाण्डव्यौ तृप्यताम् ॥
गार्गी तृप्यतु ॥
वाचक्नवी तृप्यतु ॥
वडवा तृप्यतु ॥
प्रातिथेयी तृप्यतु ॥
सुलभा तृप्यतु ॥
मैत्रेयी तृप्यतु ॥
(४३,४.२८–४६)
कहोलं तर्पयामि ॥
कौषीतकिं तर्पयामि
महाकौषीतकिं तर्पयामि ॥
सुयज्ञं तर्पयामि ॥
शाङ्खायनं तर्पयामि ॥
महाशाङ्खायनं तर्पयामि ॥
आश्वलायनं तर्पयामि ॥
ऐतरेयं तर्पयामि ॥
महैतरेयं तर्पयामि ॥
पैठीनसिं तर्पयामि ॥
मधुछन्दांसि तृप्यन्तु ॥
भारद्वाजं तर्पयामि ॥
जातूकर्ण्यं तर्पयामि ॥
पैङ्ग्यं तर्पयामि ॥
महापैङ्ग्यं तर्पयामि ॥
शाकलं तर्पयामि ॥
बाष्कलं तर्पयामि ॥
गार्ग्यं तर्पयामि ॥
माण्डुकेयं तर्पयामि ॥
(४३,४.४७–५७)
पैङ्ग्यस्तृप्यतु ॥
महापैङ्ग्यस्तृप्यतु ॥
मदमित्रं तर्पयामि ॥
महामदमित्रं तर्पयामि ॥
औदवाहं तर्पयामि ॥
सौयामिं तर्पयामि ॥
शौनकिं तर्पयामि ॥
पैठीनसिं तर्पयामि ॥
महापैठीनसिं तर्पयामि ॥
शाकपूणिं तर्पयामि ॥
ये चान्य आचार्यास्तान् सर्वांस्तर्पयामि ॥
(४३,४.५८–६१)
प्रतिपुरुषं पितरः ॥
पितृवंशस्तृप्यतु ॥
मातृवंशस्तृप्यतु ॥
अञ्जलीं त्रींस्त्रीन् ॥
५. वसु, रुद्र, आदित्य एवं देवपितरों का तर्पण (४३.५)
(४३,५.१–८) — वसवः
धरस्तृप्यतु ॥
ध्रुवस्तृप्यतु ॥
सोमस्तृप्यतु ॥
आपस्तृप्यतु ॥
अनलस्तृप्यतु ॥
अनिलस्तृप्यतु ॥
प्रत्यूषस्तृप्यतु ॥
प्रभासस्तृप्यतु ॥ इति वसवः ॥
(४३,५.९–१९) — रुद्राः
मृगव्याधस्तृप्यतु ॥
सर्पस्तृप्यतु ॥
निरृतिर्महाशयस्तृप्यतु ॥
अज एकपात्तृप्यतु ॥
अहिर्बुध्न्यस्तृप्यतु ॥
पिनाकी परंतपस्तृप्यतु ॥
भुवनस्तृप्यतु ॥
ईश्वरस्तृप्यतु ॥
कपाली महाद्युतिस्तृप्यतु ॥
स्थाणुस्तृप्यतु ॥
भवो भगवांस्तृप्यतु ॥ इति रुद्राः
(४३,५.२०–३१) — आदित्यादि देवताः
भगस्तृप्यतु ॥
अंशस्तृप्यतु ॥
अर्यमा तृप्यतु ॥
मित्रस्तृप्यतु ॥
वरुणस्तृप्यतु ॥
सविता तृप्यतु ॥
धाता तृप्यतु ॥
त्वष्टा तृप्यतु ॥
पूषा तृप्यतु ॥
विवस्वान्महाबलस्तृप्यतु ॥
इन्द्रस्तृप्यतु ॥
विष्णुस्तृप्यतु ॥
(४३,५.३२–४०) — देवपितरः
कव्यवालं तर्पयामि ॥
अनलं तर्पयामि ॥
अनिलं तर्पयामि ॥
सोमं तर्पयामि ॥
यमं तर्पयामि ॥
अर्यमणं तर्पयामि ॥
अग्निष्वात्तांस्तर्पयामि ॥
सोमपांस्तर्पयामि ॥
बर्हिषदस्तर्पयामि ॥ इति देवपितरः ॥
(४३,५.४१–५६) — यम एवं यमसम्बन्धी नाम
यमाय नमो
धर्मराजाय नमो
मृत्यवे नमो
अन्तकाय नमो
वैवस्वताय नमः
कालाय नमश्
चित्राय नमश्
चित्रगुप्ताय नमः
सर्वभूतक्षयाय नमः
कृताय नमः
कृतान्ताय नमो
महोदराय नमो
धात्रे नमो
विधात्रे नमो
यमेभ्यो नमो
यमदूतेभ्यो नमः ॥
(४३,५.५७–६४) — यमदूताः
विश्वेशास्तृप्यन्तु ॥
सिकतास्तृप्यन्तु ॥
पृश्निजास्तृप्यन्तु ॥
नीलास्तृप्यन्तु ॥
शृङ्गिणस्तृप्यन्तु ॥
श्वेतास्तृप्यन्तु ॥
कृष्णास्तृप्यन्तु ॥
अजास्तृप्यन्तु ॥ इति यमदूताः ॥
६. पितृतर्पण की विधि एवं समापन (४३.६)
यां कां चित्सरितं गत्वा कृष्णपक्षे चतुर्दशीम् ।
एकैकस्य तिलैर्मिश्रान् दद्यात्त्रीनुदकाञ्जलीन् ॥ (४३,६.१)
आ यातेति हि तिसृभिः पितॄनावाहयेत्ततः ।
उदीरतामिति तिसृभिः पितृभ्यो दद्यात्तिलोदकम् ॥ (४३,६.२)
नाभिमात्रे जले स्थित्वा चिन्तयेन्मनसा पितॄन् ।
तथा मातामहेभ्यश्च शुचौ देशेऽथ बर्हिषि ॥ (४३,६.३)
परा यातेत्येतया पितॄंस्तृप्तान् विसर्जयेत् ।
मनो न्वा ह्वामहीत्येवं पञ्चभिर्मन उपाह्वयेत ॥ (४३,६.४)
एतद्धि तर्पणं श्रेष्ठं स्वयमुक्तं स्वयंभुवा ।
श्रद्धधानः समाचष्टे ब्रह्मलोकं स गच्छति ॥ (४३,६.५)
Vedic Tarpan Vidhi from Atharva Parisistha
(परिशिष्ट_४३. तर्पणविधिः)
(४३,१.१) ओमथ तर्पणविधिमनुक्रमिष्यामः ॥
(४३,१.२) स्नातोपस्पर्शनकालेऽवगाह्य देवतास्तर्पयति ॥
(४३,१.३) वसूनां नमो
(४३,१.४) ब्रह्मणे नमो
(४३,१.५) वैश्रवणाय नमो
(४३,१.६) धर्माय नमः
(४३,१.७) कामाय नमो
(४३,१.८) लोकाय अमो
(४३,१.९) देवाय नमो
(४३,१.१०) वेदाय नम
(४३,१.११) ऋषिभ्यो नम
(४३,१.१२) आर्षेयेभ्यो नमो
(४३,१.१३) अङ्गिरोभ्यो नम
(४३,१.१४) आङ्गिरसेभ्यो नमो
(४३,१.१५) अथर्वेभ्यो नम
(४३,१.१६) आथर्वणेभ्यो नमो
(४३,१.१७) मरुद्भ्यो नमो
(४३,१.१८) मारुतेभ्यो अमो
(४३,१.१९) वसुभ्यो नमो
(४३,१.२०) रुद्रेभ्यो नम
(४३,१.२१) आदित्येभ्यो नमः
(४३,१.२२) सिद्धेभ्यो नमः
(४३,१.२३) साध्येभ्यो नम
(४३,१.२४) आप्येभ्यो नमो
(४३,१.२५) अश्विभ्यां नमो
(४३,१.२६) गुरुभ्यो नमो
(४३,१.२७) गुरुपत्नीभ्यो नमः
(४३,१.२८) पितृभ्यो नमो
(४३,१.२९) मातृभ्यो नमः ॥
(४३,२.१) अग्निस्तृप्यतु ॥
(४३,२.२) वायुस्तृप्यतु ॥
(४३,२.३) सूर्यस्तृप्यतु ॥
(४३,२.४) विष्णुस्तृप्यतु ॥
(४३,२.५) प्रजापतिस्तृप्यतु ॥
(४३,२.६) विरूपाक्षस्तृप्यतु ॥
(४३,२.७) सहस्राक्षस्तृप्यतु ॥
(४३,२.८) सोमस्तृप्यतु ॥
(४३,२.९) ब्रह्मा तृप्यतु ॥
(४३,२.१०) देवास्तृप्यन्तु ॥
(४३,२.११) वेदास्तृप्यन्तु ॥
(४३,२.१२) ऋषयस्तृप्यन्तु ॥
(४३,२.१३) आर्षेयास्तृप्यन्तु ॥
(४३,२.१४) सर्वाणि छन्दांसि तृप्यन्तु ॥
(४३,२.१५) ओम्कारवषट्कारौ तृप्यताम् ॥
(४३,२.१६) महाव्याहृतयस्तृप्यन्तु ॥
(४३,२.१७) सावित्री तृप्यन्तु ॥
(४३,२.१८) गायत्री तृप्यतु ॥
(४३,२.१९) द्यावापृथिव्यौ तृप्यताम् ॥
(४३,२.२०) यज्ञास्तृप्यन्तु ॥
(४३,२.२१) ग्रहास्तृप्यन्तु ॥
(४३,२.२२) नक्षत्राणि तृप्यन्तु ॥
(४३,२.२३) अन्तरिक्षं तृप्यतु ॥
(४३,२.२४) अहोरात्राणि तृप्यन्तु ॥
(४३,२.२५) संख्यास्तृप्यन्तु ॥
(४३,२.२६) संध्यास्तृप्यन्तु ॥
(४३,२.२७) समुद्रास्तृप्यन्तु ॥
(४३,२.२८) नद्यस्तृप्यन्तु ॥
(४३,२.२९) गिरयस्तृप्यन्तु ॥
(४३,२.३०) केषेत्रौषधिवनस्पतयस्तृप्यन्तु ॥
(४३,२.३१) गन्धर्वाप्सरसस्तृप्यन्तु ॥
(४३,२.३२) नागास्तृप्यन्तु ॥
(४३,२.३३) वयांसि तृप्यन्तु ॥
(४३,२.३४) सिद्धास्तृप्यन्तु ॥
(४३,२.३५) साध्यास्तृप्यन्तु ॥
(४३,२.३६) विप्रास्तृप्यन्तु ॥
(४३,२.३७) यक्षास्तृप्यन्तु ॥
(४३,२.३८) रक्षांसि तृप्यन्तु ॥
(४३,२.३९) मन्त्रास्तृप्यन्तु ॥
(४३,२.४०) भूतान्येवमादीनि तृप्यन्तु ॥
(४३,२.४१) श्रुतिं तर्पयामि ॥
(४३,२.४२) स्मृतिं तर्पयामि ॥
(४३,२.४३) धृतिं तर्पयामि ॥
(४३,२.४४) रतिं तर्पयामि ॥
(४३,२.४५) गतिं तर्पयामि ॥
(४३,२.४६) मतिं तर्पयामि ॥
(४३,२.४७) दिशं तर्पयामि ॥
(४३,२.४८) विदिशं तर्पयामि ॥
(४३,२.४९) श्रद्धामेधे तर्पयामि ॥
(४३,२.५०) धारणां तर्पयामि ॥
(४३,२.५१) गोब्राह्मणांस्तर्पयामि ॥
(४३,२.५२) स्थावरजङ्गमानि तर्पयामि ॥
(४३,२.५३) सर्वान् देवांस्तर्पयामि ॥
(४३,२.५४) सर्वभूतानि तर्पयामि ॥
(४३,३.१) यज्ञोपवीतं ग्रीवायामवलम्ब्य सनकादिमनुष्यांस्तर्पयति ॥ सनकस्तृप्यतु
(४३,३.२) सनन्दनस्तृप्यतु ॥
(४३,३.३) सनातनस्तृप्यतु ॥
(४३,३.४) कपिलस्तृप्यतु ॥
(४३,३.५) वोढस्तृप्यतु ॥
(४३,३.६) आसुरिस्तृप्यतु ॥
(४३,३.७) पञ्चशिखस्तृप्यतु ॥
(४३,३.८) सनन्दनं तर्पयामि ॥
(४३,३.९) ससनकं तर्पयामि ॥
(४३,३.१०) विद्वांसं सनातनं तर्पयामि ॥
(४३,३.११) सनत्कुमारं तर्पयामि ॥
(४३,३.१२) सनकं तर्पयामि ॥
(४३,३.१३) सहदेवं सनातनं तर्पयामि ॥
(४३,३.१४) प्लुतिं तर्पयामि ॥
(४३,३.१५) पुलस्त्यं तर्पयामि ॥
(४३,३.१६) पुलहं तर्पयामि ॥
(४३,३.१७) भृगुं तर्पयामि ॥
(४३,३.१८) अङ्गिरसं तर्पयामि ॥
(४३,३.१९) मरीचिं तर्पयामि ॥
(४३,३.२०) क्रतुं तर्पयामि ॥
(४३,३.२१) दक्षं तर्पयामि ॥
(४३,३.२२) अत्रिं तर्पयामि ॥
(४३,३.२३) वसिष्ठं तर्पयामि ॥
(४३,३.२४) मानसांस्तर्पयामि ॥
(४३,३.२५) अञ्जली द्विर्द्विः ॥
(४३,४.१) अथापसव्यं कृत्वा पित्र्यां दिशमीक्षमाणः शतर्चिनाद्यृषींस्तर्पयति ॥ शतर्चिनस्तृप्यन्तु ॥
(४३,४.२) माध्यमिकास्तृप्यन्तु ॥
(४३,४.३) गृत्समदस्तृप्यतु ॥
(४३,४.४) विश्वामित्रस्तृप्यतु ॥
(४३,४.५) अघमर्षणस्तृप्यतु ॥
(४३,४.६) वामदेवस्तृप्यतु ॥
(४३,४.७) अत्रिस्तृप्यतु ॥
(४३,४.८) भरद्वाजस्तृप्यतु ॥
(४३,४.९) वसिष्ठस्तृप्यतु ॥
(४३,४.१०) प्रगाथास्तृप्यन्तु ॥
(४३,४.११) पावमान्यस्तृप्यन्तु ॥
(४३,४.१२) क्षुद्रसूक्तमहासुक्तौ तृप्यताम् ॥
(४३,४.१३) शुनस्तृप्यतु ॥
(४३,४.१४) जैमिनिस्तृप्यतु ॥
(४३,४.१५) वैशम्पायनस्तृप्यतु ॥
(४३,४.१६) पाणिनिस्तृप्यतु ॥
(४३,४.१७) पैलस्तृप्यतु ॥
(४३,४.१८) सुमन्तुस्तृप्यतु ॥
(४३,४.१९) भाष्यगार्ग्यौ तृप्यताम् ॥
(४३,४.२०) बभ्रुबाभ्रव्यौ तृप्यताम् ॥
(४३,४.२१) मण्डुमाण्डव्यौ तृप्यताम् ॥
(४३,४.२२) गार्गी तृप्यतु ॥
(४३,४.२३) वाचक्नवी तृप्यतु ॥
(४३,४.२४) वडवा तृप्यतु ॥
(४३,४.२५) प्रातिथेयी तृप्यतु ॥
(४३,४.२६) सुलभा तृप्यतु ॥
(४३,४.२७) मैत्रेयी तृप्यतु ॥
(४३,४.२८) कहोलं तर्पयामि ॥
(४३,४.२९) कौषीतकिं तर्पयामि
(४३,४.३०) महाकौषीतकिं तर्पयामि ॥
(४३,४.३१) सुयज्ञं तर्पयामि ॥
(४३,४.३२) शाङ्खायनं तर्पयामि ॥
(४३,४.३३) महाशाङ्खायनं तर्पयामि ॥
(४३,४.३४) आश्वलायनं तर्पयामि ॥
(४३,४.३५) ऐतरेयं तर्पयामि ॥
(४३,४.३६) महैतरेयं तर्पयामि ॥
(४३,४.३७) पैठीनसिं तर्पयामि ॥
(४३,४.३८) मधुछन्दांसि तृप्यन्तु ॥
(४३,४.३९) भारद्वाजं तर्पयामि ॥
(४३,४.४०) जातूकर्ण्यं तर्पयामि ॥
(४३,४.४१) पैङ्ग्यं तर्पयामि ॥
(४३,४.४२) महापैङ्ग्यं तर्पयामि ॥
(४३,४.४३) शाकलं तर्पयामि ॥
(४३,४.४४) बाष्कलं तर्पयामि ॥
(४३,४.४५) गार्ग्यं तर्पयामि ॥
(४३,४.४६) माण्डुकेयं तर्पयामि ॥
(४३,४.४७) पैङ्ग्यस्तृप्यतु ॥
(४३,४.४८) महापैङ्ग्यस्तृप्यतु ॥
(४३,४.४९) मदमित्रं तर्पयामि ॥
(४३,४.५०) महामदमित्रं तर्पयामि ॥
(४३,४.५१) औदवाहं तर्पयामि ॥
(४३,४.५२) सौयामिं तर्पयामि ॥
(४३,४.५३) शौनकिं तर्पयामि ॥
(४३,४.५४) पैठीनसिं तर्पयामि ॥
(४३,४.५५) महापैठीनसिं तर्पयामि ॥
(४३,४.५६) शाकपूणिं तर्पयामि ॥
(४३,४.५७) ये चान्य आचार्यास्तान् सर्वांस्तर्पयामि ॥
(४३,४.५८) प्रतिपुरुषं पितरः ॥
(४३,४.५९) पितृवंशस्तृप्यतु ॥
(४३,४.६०) मातृवंशस्तृप्यतु ॥
(४३,४.६१) अञ्जलीं त्रींस्त्रीन् ॥
(४३,५.१) धरस्तृप्यतु ॥
(४३,५.२) ध्रुवस्तृप्यतु ॥
(४३,५.३) सोमस्तृप्यतु ॥
(४३,५.४) आपस्तृप्यतु ॥
(४३,५.५) अनलस्तृप्यतु ॥
(४३,५.६) अनिलस्तृप्यतु ॥
(४३,५.७) प्रत्यूषस्तृप्यतु ॥
(४३,५.८) प्रभासस्तृप्यतु ॥ इति वसवः ॥
(४३,५.९) मृगव्याधस्तृप्यतु ॥
(४३,५.१०) सर्पस्तृप्यतु ॥
(४३,५.११) निरृतिर्महाशयस्तृप्यतु ॥
(४३,५.१२) अज एकपात्तृप्यतु ॥
(४३,५.१३) अहिर्बुध्न्यस्तृप्यतु ॥
(४३,५.१४) पिनाकी परंतपस्तृप्यतु ॥
(४३,५.१५) भुवनस्तृप्यतु ॥
(४३,५.१६) ईश्वरस्तृप्यतु ॥
(४३,५.१७) कपाली महाद्युतिस्तृप्यतु ॥
(४३,५.१८) स्थाणुस्तृप्यतु ॥
(४३,५.१९) भवो भगवांस्तृप्यतु ॥ इति रुद्राः
(४३,५.२०) भगस्तृप्यतु ॥
(४३,५.२१) अंशस्तृप्यतु ॥
(४३,५.२२) अर्यमा तृप्यतु ॥
(४३,५.२३) मित्रस्तृप्यतु ॥
(४३,५.२४) वरुणस्तृप्यतु ॥
(४३,५.२५) सविता तृप्यतु ॥
(४३,५.२६) धाता तृप्यतु ॥
(४३,५.२७) त्वष्टा तृप्यतु ॥
(४३,५.२८) पूषा तृप्यतु ॥
(४३,५.२९) विवस्वान्महाबलस्तृप्यतु ॥
(४३,५.३०) इन्द्रस्तृप्यतु ॥
(४३,५.३१) विष्णुस्तृप्यतु ॥
(४३,५.३२) कव्यवालं तर्पयामि ॥
(४३,५.३३) अनलं तर्पयामि ॥
(४३,५.३४) अनिलं तर्पयामि ॥
(४३,५.३५) सोमं तर्पयामि ॥
(४३,५.३६) यमं तर्पयामि ॥
(४३,५.३७) अर्यमणं तर्पयामि ॥
(४३,५.३८) अग्निष्वात्तांस्तर्पयामि ॥
(४३,५.३९) सोमपांस्तर्पयामि ॥
(४३,५.४०) बर्हिषदस्तर्पयामि ॥ इति देवपितरः ॥
(४३,५.४१) यमाय नमो
(४३,५.४२) धर्मराजाय नमो
(४३,५.४३) मृत्यवे नमो
(४३,५.४४) अन्तकाय नमो
(४३,५.४५) वैवस्वताय नमः
(४३,५.४६) कालाय नमश्
(४३,५.४७) चित्राय नमश्
(४३,५.४८) चित्रगुप्ताय नमः
(४३,५.४९) सर्वभूतक्षयाय नमः
(४३,५.५०) कृताय नमः
(४३,५.५१) कृतान्ताय नमो
(४३,५.५२) महोदराय नमो
(४३,५.५३) धात्रे नमो
(४३,५.५४) विधात्रे नमो
(४३,५.५५) यमेभ्यो नमो
(४३,५.५६) यमदूतेभ्यो नमः ॥
(४३,५.५७) विश्वेशास्तृप्यन्तु ॥
(४३,५.५८) सिकतास्तृप्यन्तु ॥
(४३,५.५९) पृश्निजास्तृप्यन्तु ॥
(४३,५.६०) नीलास्तृप्यन्तु ॥
(४३,५.६१) शृङ्गिणस्तृप्यन्तु ॥
(४३,५.६२) श्वेतास्तृप्यन्तु ॥
(४३,५.६३) कृष्णास्तृप्यन्तु ॥
(४३,५.६४) अजास्तृप्यन्तु ॥ इति यमदूताः ॥
(४३,६.१) यां कां चित्सरितं गत्वा कृष्णपक्षे चतुर्दशीम् । एकैकस्य तिलैर्मिश्रान् दद्यात्त्रीनुदकाञ्जलीन् ॥
(४३,६.२) आ यातेति हि तिसृभिः पितॄनावाहयेत्ततः । उदीरतामिति तिसृभिः पितृभ्यो दद्यात्तिलोदकम् ॥
(४३,६.३) नाभिमात्रे जले स्थित्वा चिन्तयेन्मनसा पितॄन् । तथा मातामहेभ्यश्च शुचौ देशेऽथ बर्हिषि ॥
(४३,६.४) परा यातेत्येतया पितॄंस्तृप्तान् विसर्जयेत् । मनो न्वा ह्वामहीत्येवं पञ्चभिर्मन उपाह्वयेत ॥
(४३,६.५) एतद्धि तर्पणं श्रेष्ठं स्वयमुक्तं स्वयंभुवा । श्रद्धधानः समाचष्टे ब्रह्मलोकं स गच्छति ॥
Sarvarthapedia Knowledge Network: Vedic Tarpan Vidhi (तर्पणविधिः)
The Tarpan Vidhi preserved in Atharva Pariśiṣṭa 43 (800 BCE) can be organised in Sarvarthapedia as a connected knowledge network linking ritual practice, Vedic cosmology, ancestral remembrance, ṛṣi lineages, sacred knowledge, and the continuity of life. Its central node is Tarpan (तर्पण)—the act of offering water and expressing reverence to the beings and traditions named in the text.
The network below follows the supplied passage and distinguishes its explicit textual connections from broader conceptual relationships useful for Sarvarthapedia.
1. Core Node
Tarpan Vidhi (तर्पणविधिः)
- Source node: Atharva Pariśiṣṭa (अथर्वपरिशिष्ट), Section 43.
- Primary function: A prescribed sequence of offerings and invocations.
- Ritual medium: Water (उदक); water mixed with sesame seeds (तिलोदक) appears in the ancestral rite.
- Ritual participants and recipients: Devas (देवाः), ṛṣis (ऋषयः), ācāryas (आचार्याः), pitṛs (पितरः), and other classes of beings.
- Key actions: Invocation (आवाहन), offering (तर्पण), remembrance (स्मरण), and dismissal (विसर्जन).
- Governing value: Faith or reverential commitment (श्रद्धा).
Core relationships: Tarpan Vidhi → Vedic Ritual Tarpan Vidhi → Deva Tarpan Tarpan Vidhi → Ṛṣi Tarpan Tarpan Vidhi → Pitṛ Tarpan Tarpan Vidhi → Vedic Knowledge Transmission Tarpan Vidhi → Cosmic and Living Order
2. Cluster: Ritual Structure and Procedure
Node: Snāna and Upasparśana (स्नान, उपस्पर्शन)
The text begins by situating the rite after bathing and ritual purification.
See also:
- Vedic Ritual Purification
- Daily Ritual Practice
- Sacred Water (आपः)
- Tarpan Procedure
Connections: Purification → Preparation for Ritual Water → Ritual Medium Ritual Sequence → Correct Ordering of Offerings
Node: Yajñopavīta (यज्ञोपवीत)
The text specifies a change in the sacred-thread position before particular offerings to sages and ancestral recipients.
See also:
- Vedic Ritual Attire
- Ācāra (आचार)
- Ṛṣi Tarpan
- Pitṛ Tarpan
Connections: Yajñopavīta Position → Ritual Procedure Ritual Procedure → Distinction Between Offering Sequences
The precise ritual implications should be linked to the relevant textual and customary sources rather than inferred solely from this passage.
Node: Añjali (अञ्जलि)
The passage specifies repeated water offerings, including distinct counts in the sections concerning sages and ancestors.
See also:
- Udaka (उदक)
- Tilodaka (तिलोदक)
- Ritual Offering
- Tarpan Mantras
Connections: Añjali → Offering Offering → Recipient Recipient → Prescribed Invocation
3. Cluster: Devas and Cosmic Order
Node: Deva Tarpan (देवतर्पणम्)
The opening lists offerings or salutations addressed to Vasus, Brahman, Vaiśravaṇa, Dharma, Kāma, the Vedas, the Maruts, Rudras, Ādityas, Siddhas, Sādhyas, the Aśvins, teachers, parents, and others.
See also:
- Devas (देवाः)
- Vasus (वसवः)
- Rudras (रुद्राः)
- Ādityas (आदित्याः)
- Maruts (मरुतः)
- Dharma (धर्म)
- Vedic Deity Lists
Connections: Deva Tarpan → Divine Recipients Vasus → Deva Tarpan Rudras → Deva Tarpan Ādityas → Deva Tarpan Dharma → Ethical and Cosmic Order
Node: Universal Recipients (विश्वात्मक तर्पण)
Section 43.2 extends the invocations to the sun, air, fire, Viṣṇu, Prajāpati, the Vedas, metres, Sāvitrī, Gāyatrī, heaven and earth, sacrifices, planets, constellations, rivers, oceans, mountains, plants, and living beings.
See also:
- Agni (अग्नि)
- Vāyu (वायु)
- Sūrya (सूर्य)
- Viṣṇu (विष्णु)
- Dyāvāpṛthivī (द्यावापृथिवी)
- Graha and Nakṣatra (ग्रह, नक्षत्र)
- Rivers and Oceans
- Oṣadhi and Vanaspati (औषधि, वनस्पति)
- Bhūta (भूत)
Connections: Universal Tarpan → Natural and Cosmic Categories Vedic Recitation → Sacred Speech Cosmic Categories → Ritual Recognition of the Wider World
This cluster presents the rite as extending beyond individual ancestors or particular deities to a broad range of cosmic, natural, and living categories named in the text.
4. Cluster: Ṛṣis, Teachers, and Transmission of Knowledge
Node: Ṛṣi Tarpan (ऋषितर्पणम्)
Sections 43.3 and 43.4 name sages, teachers, Vedic authorities, and lineages. The list includes Sanaka, Sanandana, Sanātana, Kapila, Pulastya, Pulaha, Bhṛgu, Aṅgiras, Marīci, Kratu, Dakṣa, Atri, and Vasiṣṭha.
See also:
- Ṛṣi (ऋषि)
- Ṛṣi Paramparā (ऋषिपरम्परा)
- Vedic Schools (शाखाः)
- Ācārya (आचार्य)
- Oral Transmission (मौखिकपरम्परा)
- Vedic Exegesis
Connections: Ṛṣi Tarpan → Sages and Seers Sages → Vedic Hymns and Knowledge Ācāryas → Teaching Lineages Teaching Lineages → Preservation of Śruti
The names of Pāṇini, Jaimini, Vaiśampāyana, Paila, Sumantu, Śākala, and others connect the ritual text to the wider history of grammatical, interpretive, and Vedic traditions. These relationships make the passage a useful source for studying how ritual remembrance brings multiple knowledge lineages into a single liturgical sequence.
Node: Women Sages (ऋषिकाः)
The text includes Gārgī, Vācaknavī, Vaḍavā, Prātitheyī, Sulabhā, and Maitreyī.
See also:
- Vedic Women
- Gārgī Vācaknavī (गार्गी वाचक्नवी)
- Maitreyī (मैत्रेयी)
- Women in Vedic Intellectual Traditions
- Vedic Dialogue Literature
Connections: Women Sages → Ṛṣi Tarpan Women Sages → Vedic Knowledge Vedic Knowledge → Teaching and Inquiry Teaching and Inquiry → Intellectual History
Sarvarthapedia note: Preserve the names as given in the passage. Do not assume that paired or adjacent names necessarily refer to one person; the text and specialist scholarship should be consulted when identifying individuals.
5. Cluster: Ancestors, Lineage, and Remembrance
Node: Pitṛ Tarpan (पितृतर्पणम्)
The ancestral section names the paternal and maternal lines and describes offerings made with sesame-mixed water. It also gives instructions for invoking the ancestors, remembering them, making the offerings, and dismissing them.
See also:
- Pitṛ (पितृ)
- Pitṛloka (पितृलोक)
- Pitṛvaṃśa (पितृवंश)
- Mātṛvaṃśa (मातृवंश)
- Tilodaka (तिलोदक)
- Śrāddha (श्राद्ध)
- Ancestral Memory
Connections: Pitṛ Tarpan → Ancestral Remembrance Pitṛvaṃśa → Paternal Lineage Mātṛvaṃśa → Maternal Lineage Tilodaka → Ancestral Offering Ancestral Remembrance → Continuity Between Generations
Node: Yama and the Departed (यमः)
Section 43.5 invokes Yama, Dharmarāja, Mṛtyu, Antaka, Vaivasvata, Kāla, Citragupta, and other names or beings associated with the domain of death and the departed.
See also:
- Yama (यम)
- Dharmarāja (धर्मराज)
- Mṛtyu (मृत्यु)
- Kāla (काल)
- Citragupta (चित्रगुप्त)
- Devapitṛs (देवपितरः)
- Vedic Conceptions of Death
Connections: Yama → The Departed Yama → Dharma Devapitṛs → Ancestral Ritual Death → Ancestral Remembrance Ancestral Remembrance → Tarpan Vidhi
This cluster should distinguish the text’s named recipients from later theological explanations of their roles. That distinction helps keep the knowledge graph grounded in its source.
6. Cluster: Sacred Speech, Memory, and Mental Faculties
Node: Śruti and Smṛti (श्रुति, स्मृति)
Section 43.2 includes explicit offerings to Śruti, Smṛti, Dhṛti, Mati, Śraddhā, Medhā, and Dhāraṇā.
See also:
- Śruti (श्रुति)
- Smṛti (स्मृति)
- Medhā (मेधा)
- Dhṛti (धृति)
- Mati (मति)
- Śraddhā (श्रद्धा)
- Dhāraṇā (धारणा)
- Vedic Learning
Connections: Śruti → Vedic Revelation and Recitation Smṛti → Remembered Tradition Medhā → Understanding and Retention Dhṛti → Steadfastness Śraddhā → Commitment to Practice Dhāraṇā → Holding and Sustaining Attention
These links form a conceptual cluster around the faculties and traditions that make the transmission of knowledge possible. The text names them as recipients of the offering; the meanings attached to the connections are interpretive links for Sarvarthapedia.
Node: Mantra and Vedic Recitation (मन्त्र, पाठ)
The passage refers to the Vedas, metres (छन्दांसि), Omkāra, Vaṣaṭkāra, Mahāvyāhṛtis, Sāvitrī, Gāyatrī, and specific formulas used in the ancestral rite.
See also:
- Mantra (मन्त्र)
- Chandas (छन्दस्)
- Oṃkāra (ओंकार)
- Gāyatrī (गायत्री)
- Sāvitrī (सावित्री)
- Vedic Recitation
- Ritual Speech
Connections: Mantra → Invocation Invocation → Ritual Recipient Vedic Recitation → Preservation of Text Śruti → Recitation and Transmission Tarpan Vidhi → Mantric Procedure
7. Cluster: Water, Nature, and the Living World
Node: Āpas and Udaka (आपः, उदक)
Water is the central medium of the rite. The closing section specifically describes sesame-mixed water (तिलोदक) offered to ancestors.
See also:
- Āpas (आपः)
- Udaka (उदक)
- Tilodaka (तिलोदक)
- Sacred Rivers
- Water in Vedic Ritual
- Ritual Purification
Connections: Water → Offering Water → Purification Tilodaka → Pitṛ Tarpan River → Ritual Setting Ritual Medium → Relationship Between Practitioner and Recipient
Node: Sthāvara-Jaṅgama (स्थावर-जङ्गम)
The text includes plants, herbs, trees, rivers, mountains, oceans, birds, and other beings within its wider series of invocations.
See also:
- Oṣadhi (औषधि)
- Vanaspati (वनस्पति)
- Nadī (नदी)
- Samudra (समुद्र)
- Giri (गिरि)
- Bhūta (भूत)
- Living and Non-living Categories
Connections: Sthāvara → Stationary Forms of Life Jaṅgama → Moving Beings Nature → Cosmic Categories Cosmic Categories → Universal Tarpan
This node can link the text to Sarvarthapedia’s wider treatment of Vedic classifications of the natural world without claiming that the passage presents a modern ecological theory.
8. Cluster: Time, Direction, and Ritual Setting
Node: Kāla and Ritual Occasion (काल)
Section 43.6 refers to the dark fortnight (कृष्णपक्ष), the fourteenth lunar day (चतुर्दशी), and going to a river or other suitable setting.
See also:
- Tithi (तिथि)
- Kṛṣṇapakṣa (कृष्णपक्ष)
- Caturdaśī (चतुर्दशी)
- Vedic Calendar
- Ritual Occasion
Connections: Kāla → Ritual Timing Tithi → Ritual Occasion River → Ritual Setting Ritual Setting → Performance of Tarpan
Node: Direction and Ritual Orientation (दिक्)
The passage refers to looking towards the ancestral direction (पित्र्यां दिशम्) during a particular sequence.
See also:
- Dik (दिक्)
- Ritual Orientation
- Yajñopavīta
- Pitṛ Tarpan
- Vedic Ritual Procedure
Connections: Direction → Ritual Orientation Ritual Orientation → Offering Sequence Offering Sequence → Recipient Category
9. Cluster: Faith, Reciprocity, and Ritual Purpose
Node: Śraddhā (श्रद्धा)
The concluding verse describes the rite as a significant form of Tarpan and associates its performance with faith (श्रद्धा).
See also:
- Śraddhā (श्रद्धा)
- Tarpan (तर्पण)
- Pitṛ Tarpan
- Ritual Intention
- Dharma (धर्म)
Connections: Śraddhā → Ritual Commitment Ritual Commitment → Tarpan Tarpan → Honouring Recipients Honouring Recipients → Ancestral and Intellectual Continuity
The text’s closing statement concerning Brahmaloka (ब्रह्मलोक) should be indexed as the result promised by the passage itself, rather than treated as an independently verified historical or empirical claim.
Sarvarthapedia Cross-Reference Map
Primary Knowledge Graph
- Tarpan Vidhi (तर्पणविधिः)
- Atharva Pariśiṣṭa 43
- Deva Tarpan
- देवतर्पणम्
- Ṛṣi Tarpan
- ऋषितर्पणम्
- Pitṛ Tarpan
- पितृतर्पणम्
- Universal Recipients
- देव, प्रकृति, भूत
- Shared Concepts
- जल · मन्त्र · श्रद्धा · परम्परा · स्मरण · ऋत
Cross-Cluster Edges
- Tarpan Vidhi ↔ Vedic Ritual: sequence, offering, invocation, and dismissal.
- Tarpan Vidhi ↔ Vedic Cosmology: deities, celestial bodies, heaven and earth, natural categories.
- Tarpan Vidhi ↔ Ṛṣi Paramparā: sages, teachers, and transmission of Vedic learning.
- Tarpan Vidhi ↔ Pitṛ Tarpan: paternal and maternal lineages, sesame-water offerings, remembrance.
- Ṛṣi Paramparā ↔ Śruti and Smṛti: preservation and transmission of knowledge.
- Śraddhā ↔ Ritual Intention: the faith explicitly emphasised in the concluding verse.
- Āpas ↔ Ritual Purification: bathing, water offerings, and the ritual setting.
- Kāla ↔ Ritual Procedure: the time and setting specified in the closing instructions.
- Yama ↔ Pitṛ Tarpan: the text’s juxtaposition of Yama-related invocations and ancestral rites.
- Sthāvara-Jaṅgama ↔ Universal Recipients: the inclusion of natural forms and living beings.
Index for Sarvarthapedia
Texts and Rituals
- Atharva Pariśiṣṭa (अथर्वपरिशिष्ट)
- Tarpan Vidhi (तर्पणविधिः)
- Deva Tarpan (देवतर्पणम्)
- Ṛṣi Tarpan (ऋषितर्पणम्)
- Pitṛ Tarpan (पितृतर्पणम्)
- Tilodaka (तिलोदक)
- Śrāddha (श्राद्ध)
Vedic Knowledge and Lineages
- Ṛṣi (ऋषि)
- Ācārya (आचार्य)
- Ṛṣi Paramparā (ऋषिपरम्परा)
- Śruti (श्रुति)
- Smṛti (स्मृति)
- Chandas (छन्दस्)
- Mantra (मन्त्र)
- Gārgī Vācaknavī (गार्गी वाचक्नवी)
- Maitreyī (मैत्रेयी)
Cosmology and the Natural World
- Devas (देवाः)
- Vasus (वसवः)
- Rudras (रुद्राः)
- Ādityas (आदित्याः)
- Yama (यम)
- Āpas (आपः)
- Dyāvāpṛthivī (द्यावापृथिवी)
- Graha and Nakṣatra (ग्रह, नक्षत्र)
- Sthāvara-Jaṅgama (स्थावर-जङ्गम)
Philosophy and Ritual Concepts
- Dharma (धर्म)
- Ṛta (ऋत)
- Śraddhā (श्रद्धा)
- Medhā (मेधा)
- Dhṛti (धृति)
- Kāla (काल)
- Pitṛvaṃśa (पितृवंश)
- Mātṛvaṃśa (मातृवंश)
- Brahmaloka (ब्रह्मलोक)
You are right. The earlier list was incomplete, particularly in its treatment of Vedic scholars, teachers, grammarians, women scholars, and named lineages. In the Tarpanavidhi passage, names such as पाणिनिः (Pāṇini), जैमिनिः (Jaimini), वैशम्पायनः (Vaiśampāyana), पैलः (Paila), सुमन्तुः (Sumantu), गार्गी (Gārgī) and मैत्रेयी (Maitreyī) should be extracted explicitly rather than lost among collective categories such as ऋषयः (ṛṣayaḥ) or आचार्याः (ācāryāḥ).
I’ll reorganize the names by the categories you specified, keeping the Sanskrit forms highlighted and the English transliteration alongside them. I’ll distinguish individually named figures from groups, titles, and ritual categories, and retain source forms where the supplied text appears irregular.
Complete Name Extraction from Atharvaveda Pariśiṣṭa 43 — तर्पणविधिः
1. Names of Devatas and Divine Figures
अग्निः (Agni), वायुः (Vāyu), सूर्यः (Sūrya), विष्णुः (Viṣṇu), प्रजापतिः (Prajāpati), विरूपाक्षः (Virūpākṣa), सहस्राक्षः (Sahasrākṣa), सोमः (Soma), ब्रह्मा (Brahmā), वैश्रवणः (Vaiśravaṇa), धर्मः (Dharma), कामः (Kāma), लोकः (Loka), देवः (Deva), इन्द्रः (Indra), यमः (Yama), मित्रः (Mitra), वरुणः (Varuṇa), सविता (Savitṛ), धाता (Dhātṛ), त्वष्टा (Tvaṣṭṛ), पूषा (Pūṣan), विवस्वान् (Vivasvān), भगः (Bhaga), अंशः (Aṃśa), अर्यमा (Aryaman), ईश्वरः (Īśvara), भवः (Bhava), स्थाणुः (Sthāṇu), कपाली (Kapālī), पिनाकी (Pinākī), अज एकपात् (Aja Ekapāt), अहिर्बुध्न्यः (Ahirbudhnya), निरृतिः (Nirṛti), ध्रुवः (Dhruva), धरः (Dhara), अनलः (Anala), अनिलः (Anila), प्रत्युषः (Pratyūṣa), प्रभासः (Prabhāsa), मृगव्याधः (Mṛgavyādha), सर्पः (Sarpa), भुवनः (Bhuvana), कपाली महाद्युतिः (Kapālī Mahādyuti), पिनाकी परन्तपः (Pinākī Parantapa), निरृति महाशयः (Nirṛti Mahāśaya), विवस्वान् महाबलः (Vivasvān Mahābala).
Divine classes and associated collectives
वसवः (Vasavaḥ), रुद्राः (Rudrāḥ), आदित्याः (Ādityāḥ), मरुतः (Marutaḥ), साध्याः (Sādhyāḥ), सिद्धाः (Siddhāḥ), आप्याः (Āpyāḥ), अश्विनौ (Aśvinau), देवाः (Devāḥ), विश्वेदेवाः (Viśvedevāḥ), गन्धर्वाः (Gandharvāḥ), अप्सरसः (Apsarasaḥ), नागाः (Nāgāḥ), यक्षाः (Yakṣāḥ), रक्षांसि (Rakṣāṃsi), भूतानि (Bhūtāni), स्थावरजङ्गमानि (Sthāvarajaṅgamāni).
The text also invokes ब्रह्मणे (Brahmaṇe), गुरुभ्यः (Gurubhyaḥ), गुरुपत्नीभ्यः (Gurupatnībhyaḥ), पितृभ्यः (Pitṛbhyaḥ) and मातृभ्यः (Mātṛbhyaḥ). These are respectively an invocation to Brahman/Brahmā according to context, teachers, teachers’ wives, ancestors, and mothers; they should not all be treated as individual proper names.
2. Rishis and Ancient Sages — Section 43.3
सनकः (Sanaka), सनन्दनः (Sanandana), सनातनः (Sanātana), कपिलः (Kapila), वोढः (Voḍha), आसुरिः (Āsuri), पञ्चशिखः (Pañcaśikha), सनत्कुमारः (Sanatkumāra), सहदेवः (Sahadeva), प्लुतिः (Pluti), पुलस्त्यः (Pulastya), पुलहः (Pulaha), भृगुः (Bhṛgu), अङ्गिराः (Aṅgiras), मरीचिः (Marīci), क्रतुः (Kratu), दक्षः (Dakṣa), अत्रिः (Atri), वसिष्ठः (Vasiṣṭha), मानसाः (Mānasāḥ).
The list contains figures associated with different strands of ancient Indian sage traditions. मानसाः (Mānasāḥ) is retained in the plural form used in the supplied text; it is not automatically converted into the name of one individual.
3. Vedic Seers and Named Sage Traditions — Section 43.4
शतर्चिः / शतर्चिः (Śatarcin), माध्यमिकाः (Mādhyamikāḥ), गृत्समदः (Gṛtsamada), विश्वामित्रः (Viśvāmitra), अघमर्षणः (Aghamarṣaṇa), वामदेवः (Vāmadeva), अत्रिः (Atri), भरद्वाजः (Bharadvāja), वसिष्ठः (Vasiṣṭha), प्रागाथाः (Prāgāthāḥ), पवमान्यः (Pāvamānyāḥ), क्षुद्रसूक्त (Kṣudrasūkta), महासूक्त (Mahāsūkta).
Some of these are individual names, while प्रागाथाः (Prāgāthāḥ), पवमान्यः (Pāvamānyāḥ), क्षुद्रसूक्त (Kṣudrasūkta) and महासूक्त (Mahāsūkta) refer to hymn, textual, or recitational categories rather than necessarily to individual people. They are included because they occur in the named Vedic-learning sequence.
4. Vedic Scholars, Teachers, Grammarians and Transmitters
This is the category in which the earlier extraction was most incomplete. The supplied passage contains a substantial catalogue of teachers and scholastic traditions.
शुनः (Śuna), जैमिनिः (Jaimini), वैशम्पायनः (Vaiśampāyana), पाणिनिः (Pāṇini), पैलः (Paila), सुमन्तुः (Sumantu), भाष्यगार्ग्यः (Bhāṣya-Gārgya), बभ्रुबाभ्रव्यौ (Babhru-Bābhravya), मण्डु-माण्डव्यौ (Maṇḍu-Māṇḍavya), कहोलः (Kahola), कौषीतकिः (Kauṣītaki), महाकौषीतकिः (Mahākauṣītaki), सुयज्ञः (Suyajña), शाङ्खायनः (Śāṅkhāyana), महाशाङ्खायनः (Mahāśāṅkhāyana), आश्वलायनः (Āśvalāyana), ऐतरेयः (Aitareya), महैतरेयः (Mahaitareya), पैठीनसिः (Paiṭhīnasi), मधुच्छन्दाः (Madhucchandas), जातूकर्ण्यः (Jātūkarṇya), पैङ्ग्यः (Paiṅgya), महापैङ्ग्यः (Mahāpaiṅgya), शाकलः (Śākala), बाष्कलः (Bāṣkala), गार्ग्यः (Gārgya), माण्डुकेयः (Māṇḍukeya), मदमित्रः (Madamitra), महामदमित्रः (Mahāmadamitra), औदवाहः (Audavāha), सौयामिः (Sauyāmi), शौनकः (Śaunaka), महापैठीनसिः (Mahāpaiṭhīnasi), शाकपूणिः (Śākapūṇi).
The list also includes अन्ये आचार्याः (Anye Ācāryāḥ), meaning “other teachers,” as a collective category.
Important scholarly names
पाणिनिः (Pāṇini) is particularly significant because he is the celebrated Sanskrit grammarian associated with the Aṣṭādhyāyī. जैमिनिः (Jaimini) is associated with the Mīmāṃsā tradition and the Sāmaveda lineage; वैशम्पायनः (Vaiśampāyana) with the Yajurvedic transmission; पैलः (Paila) with the Ṛgvedic transmission; and सुमन्तुः (Sumantu) with Atharvavedic tradition in later accounts.
5. Women Scholars and Female Teachers
The passage is notable for naming women within its scholastic sequence. The names should be preserved individually rather than reduced to a general category of female sages.
गार्गी (Gārgī), वाचक्नवी (Vācaknavī), वडवा (Vaḍavā), प्रातिथेयी (Prātitheyī), सुलभा (Sulabhā), मैत्रेयी (Maitreyī).
The text’s paired sequences include:
- गार्गी-वाचक्नवी (Gārgī–Vācaknavī)
- वडवा-प्रातिथेयी (Vaḍavā–Prātitheyī)
- सुलभा-मैत्रेयी (Sulabhā–Maitreyī)
6. Other Named Persons in the Scholastic Catalogue
गर्ग्यः (Gārgya), भाष्यगार्ग्यः (Bhāṣya-Gārgya), बभ्रुः (Babhru), बाभ्रव्यः (Bābhravya), मण्डुः (Maṇḍu), माण्डव्यः (Māṇḍavya), कहोलः (Kahola), सुयज्ञः (Suyajña), शाङ्खायनः (Śāṅkhāyana), महाशाङ्खायनः (Mahāśāṅkhāyana), ऐतरेयः (Aitareya), महैतरेयः (Mahaitareya), पैठीनसिः (Paiṭhīnasi), महापैठीनसिः (Mahāpaiṭhīnasi), पैङ्ग्यः (Paiṅgya), महापैङ्ग्यः (Mahāpaiṅgya), शाकलः (Śākala), बाष्कलः (Bāṣkala), माण्डुकेयः (Māṇḍukeya), मदमित्रः (Madamitra), महामदमित्रः (Mahāmadamitra), औदवाहः (Audavāha), सौयामिः (Sauyāmi).
Some of these may be personal names, names of teachers or textual lineages, or paired designations.
7. Vasus, Rudras and Ādityas — Section 43.5
The eight Vasus
धरः (Dhara), ध्रुवः (Dhruva), सोमः (Soma), आपः (Āpas), अनलः (Anala), अनिलः (Anila), प्रत्युषः (Pratyūṣa), प्रभासः (Prabhāsa).
Rudra names in the supplied passage
मृगव्याधः (Mṛgavyādha), सर्पः (Sarpa), निरृतिः (Nirṛti), अज एकपात् (Aja Ekapāt), अहिर्बुध्न्यः (Ahirbudhnya), पिनाकी परन्तपः (Pinākī Parantapa), भुवनः (Bhuvana), ईश्वरः (Īśvara), कपाली महाद्युतिः (Kapālī Mahādyuti), स्थाणुः (Sthāṇu), भवः भगवान् (Bhava Bhagavān).
Āditya-associated names
भगः (Bhaga), अंशः (Aṃśa), अर्यमा (Aryaman), मित्रः (Mitra), वरुणः (Varuṇa), सवितृ (Savitṛ), धातृ (Dhātṛ), त्वष्टृ (Tvaṣṭṛ), पूषन् (Pūṣan), विवस्वान् महाबलः (Vivasvān Mahābala), इन्द्रः (Indra), विष्णुः (Viṣṇu).
These names are presented in the source’s divine genealogical and ritual groupings. Some recur elsewhere in the text and are therefore listed in more than one category.
8. Devapitṛs and Ancestor-Related Divine Names
कव्यवालः (Kavyavāla), अनलः (Anala), अनिलः (Anila), सोमः (Soma), यमः (Yama), अर्यमा (Aryaman), अग्निष्वात्ताः (Agniṣvāttāḥ), सोमपाः (Somapāḥ), बर्हिषदः (Barhiṣadaḥ).
Here, अग्निष्वात्ताः (Agniṣvāttāḥ), सोमपाः (Somapāḥ) and बर्हिषदः (Barhiṣadaḥ) are classes of Pitṛs, not simply the personal names of individual historical persons.
9. Names and Epithets of Yama — Section 43.5
यमः (Yama), धर्मराजः (Dharmarāja), मृत्युः (Mṛtyu), अन्तकः (Antaka), वैवस्वतः (Vaivasvata), कालः (Kāla), चित्रः (Citra), चित्रगुप्तः (Citragupta), सर्वभूतक्षयः (Sarvabhūtakṣaya), कृतः (Kṛta), कृतान्तः (Kṛtānta), महोदरः (Mahodara), धाता (Dhātā), विधाता (Vidhātā).
Some of these are names, while others are epithets or personifications associated with death, time, judgment, and the administration of Yama’s realm. They should not automatically be counted as separate historical individuals.
Named Yamadūtas or associated figures
विश्वेशः (Viśveśa), सिकता (Sikatā), पृश्निजः (Pṛśnija), नीलः (Nīla), शृङ्गिन् (Śṛṅgin), श्वेतः (Śveta), कृष्णः (Kṛṣṇa), अजः (Aja).
These forms are retained from the supplied text. Their exact identities and whether every item is intended as a personal name require textual comparison before assigning biographies.
10. Other Named or Conceptual Entities in Section 43.2
The following are present in the passage but should be distinguished from human personal names:
ॐकारः (Oṃkāra), वषट्कारः (Vaṣaṭkāra), महाव्याहृतयः (Mahāvyāhṛtayaḥ), सावित्री (Sāvitrī), गायत्री (Gāyatrī), द्यावापृथिवी (Dyāvāpṛthivī), श्रुतिः (Śruti), स्मृतिः (Smṛti), धृतिः (Dhṛti), रतिः (Rati), गतिः (Gati), मतिः (Mati), श्रद्धा (Śraddhā), मेधा (Medhā), धारणा (Dhāraṇā).
These include sacred formulae, meters or invocations, paired cosmic domains, and abstract or personified concepts. Their presence is important for a complete name-and-entity index, but they do not all belong in a list of historical persons.
11. Lineages and Ancestral Categories
पितृवंशः (Pitṛvaṃśa), मातृवंशः (Mātṛvaṃśa), पितरः (Pitaraḥ), मातरः (Mātaraḥ), मातामहाः (Mātāmahāḥ), देवपितरः (Devapitaraḥ).
These are lineage and ancestor categories rather than individual names. Section 43.6 continues with the ritual treatment of ancestors and the dismissal formula; it does not add a comparable new catalogue of named scholars.
