Vakyapadiyam of Bhartrihari (Brahma-Vakya-Pada Kandam)

वाक्यपदीयम्  ब्रह्मकाण्डम्

भर्तृहरिः ( 1 2 3 Kandam) 4th Century

श्री भर्तृहरि (Sphot Philosophy)

१.१ अनादिनिधनं ब्रह्म शब्दतत्त्वं यदक्षरम् । विवर्ततेऽर्थभावेन प्रक्रिया जगतो यतः ॥
१.२ एकमेव यदाम्नातं भिन्नं शक्तिव्यपाश्रयात् । अपृथक्त्वेऽपि शक्तिभ्यः पृथक्त्वेनेव वर्तते ॥
१.३ अध्याहितकलां यस्य कालशक्तिमुपाश्रिताः । जन्मादयो विकाराः षड्भावभेदस्य योनयः ॥
१.४ एकस्य सर्वबीजस्य यस्य चेयमनेकधा । भोक्तृभोक्तव्यरूपेण भोगरूपेण च स्थितिः ॥
१.५ प्राप्त्युपायोऽनुकारश्च तस्य वेदो महर्षिभिः । एकोऽप्यनेकवर्त्मेव समाम्नातः पृथक्पृथक् ॥

१.६ भेदानां बहुमार्गत्वं कर्मण्येकत्र चाङ्गता । शब्दानां यतशक्तित्वं तस्य शाखासु दृश्यते ॥
१.७ स्मृतयो बहुरूपाश्च दृष्टादृष्टप्रयोजनाः । तमेवाश्रित्य लिङ्गेभ्यो वेदविद्भिः प्रकल्पिताः ॥
१.८ तस्यार्थवादरूपाणि निश्चित्य स्वविकल्पजाः । एकत्विनां द्वैतिनां च प्रवादा बहुधा मताः ॥
१.९ सत्या विशुद्धिस्तत्रोक्ता विद्यैवेकपदागमा । युक्ता प्रणवरूपेण सर्ववादाविरोधिनी ॥
१.१० विधातुस्तस्य लोकानाम् अङ्गोपाङ्गनिबन्धनाः । विद्याभेदाः प्रतायन्ते ज्ञानसंस्कारहेतवः ॥
१.११ आसन्नं ब्रह्मणस्तस्य तपसाम् उत्तमं तपः । प्रथमं छन्दसाम् अङ्गम् आहुर्व्याकरणं बुधाः ॥
१.१२ प्राप्तरूपविभागाया यो वाचः परमो रसः । यत्तत्पुण्यतमं ज्योतिस्तस्य मार्गोऽयम् आन्जससः ॥
१.१३ अर्थप्रवृत्तितत्त्वानां शब्दा एव निबन्धनम् । तत्त्वावबोधः शब्दानां नास्ति व्याकरणादृते ॥
१.१४ तद्द्वारम् अपवर्गस्य वाङ्मलानां चिकित्सितम् । पवित्रं सर्वविद्यानाम् अधिविद्यं प्रकाशते ॥
१.१५ यथार्थजातयः सर्वाः सर्वाकृतिनिबन्धनाः । तथैव लोके विद्यानां एषा विद्या परायणम् ॥
१.१६ इदम् आद्यं पदस्थानं सिद्धिसोपानपर्वणाम् । इयं सा मोक्षमाणानाम् अजिह्मा राजपद्धतिः ॥
१.१७ अत्रातीतविपर्यासः केवलाम् अनुपश्यति । छन्दस्यश्छन्दसां योनिम् आत्मा छन्दोमयीं तनुम् ॥
१.१८ प्रत्यस्थमितभेदाया यद्वाचो रूपं उत्तमम् । यदस्मिन्नेव तमसि ज्योतिः सुद्धं विवर्तते ॥
१.१९ वैकृतं समति क्रान्ता मूर्तिव्यापारदर्शनम् । व्यतीत्यालोकतमसी प्रकाशं यं उपासते ॥
१.२० यत्र वाचो निमेत्तानि चिह्नानीवाक्षरस्मृतेः । शब्दपूर्वेण योगेन भासन्ते प्रतिबिम्बवत् ॥
१.२१ अथर्वणां अङ्गिरसां सांनां ऋग्यजुषस्य च । यस्मिन्नुच्चावचा वर्णाः पृथक्स्थितपरिग्रहाः ॥
१.२२ यदेकं प्रक्रियाभेदैर्बहुधा प्रविभज्यते । तद्व्याकरणं आगम्य परं ब्रह्माधिगम्यते ॥
१.२३ नित्याः शब्दार्थसंबन्धास्तत्राम्नाता महर्षिभिः । सूत्राणां सानुतन्त्राणां भाष्याणां च प्रणेतृभिः ॥
१.२४ अपोद्धारपदार्थाः ये ये चार्थाः स्थितलक्षणाः । अन्वाख्येयाश्च ये शब्दा ये चापि प्रतिपादकाः ॥
१.२५ कार्यकारणभावेन योग्यभावेन च स्थिताः । धर्मे ये प्रत्यये चाङ्गं संबन्धाः साध्वसाधुषु ॥
१.२६ ते लिङ्गैश्च स्वशब्दैश्च शास्त्रेऽस्मिन्नुपवर्णिताः । स्मृत्यर्थं अनुगम्यन्ते के चिदेव यथागमम् ॥
१.२७ शिष्टेभ्य आगमात्सिद्धाः साधवो धर्मसाधनम् । अर्थप्रत्यायनाभेदे विपरीतास्त्वसाधवः ॥
१.२८ नित्यत्वे कृतकत्वे वा तेषां आदिर्न विद्यते । प्राणिनां इव सा चैषा व्यवस्थानित्यतोच्यते ॥
१.२९ नानर्थिकां इमां कश्चिद्व्यवस्थां कर्तुं अर्हति । तस्मान्निबध्यते शिष्टैः साधुत्वविषया स्मृतिः ॥
१.३० न चागमादृते धर्मस्तर्केण व्यवतिष्ठते । ऋषीणां अपि यज्ज्ञानं तदप्यागमपूर्वकम् ॥
१.३१ धर्मस्य चाव्यवच्छिन्नाः पन्थानो ये व्यवस्थिताः । न तांल्लोकप्रसिद्धत्वात्कश्चित्तर्केण बाधते ॥
१.३२ अवस्थादेशकालानां भेदाद्भिन्नासु शक्तिषु । भावानां अनुमानेन प्रसिद्धिरतिदुर्लभा ॥
१.३३ निर्ज्ञातशक्तेर्द्रव्यस्य तां तानर्थक्रियां प्रति । विशिष्टद्रव्यसंबन्धे सा शक्तिः प्रतिबध्यते ॥
१.३४ यत्नेनानुमितोऽप्यर्थः कुशलैरनुमातृभिः । अभियुक्ततरैरन्यैरन्यथैवोपपाद्यते ॥
१.३५ परेषां असमाख्येयं अभ्यासादेव जायते । मणिरूप्यादिविज्ञानं तद्विदां नानुमानिकम् ॥
१.३६ प्रत्यक्षं अनुमानं च व्यतिक्रम्य व्यवस्थिताः । पितृरक्षःपिशाचानां कर्मजा एव सिद्धयः ॥
१.३७ आविर्भूतप्रकाशानां अनुपप्लुतचेतसाम् । अतीतानागतज्ञानं प्रत्यक्षान्न विशिष्यते ॥
१.३८ अतीन्द्रियानसंवेद्यान्पश्यन्त्यार्षेण चक्षुषा । ये भावान्वचनं तेषां नानुमानेन बाधते ॥
१.३९ यो यस्य स्वं इव ज्ञानं दर्शनं नातिशङ्कते । स्थितं प्रत्यक्षपक्षे तं कथं अन्यो निवर्तयेत् ॥
१.४० इदं पुण्यं इदं पापं इत्येतस्मिन्पदद्वये । आचण्डालमनुष्याणां अल्पं शास्त्रप्रयोजनम् ॥
१.४१ चैतन्यं इव यश्चायं अविच्छेदेन वर्तते । आगमस्तं उपासीनो हेतुवादैर्न बाध्यते ॥
१.४२ हस्तस्पर्शादिवान्धेन विषमे पथि धावता । अनुमानप्रधानेन विनिपातो न दुर्लभः ॥
१.४३ तस्मादकृतकं शास्त्रं स्मृतिं च सनिबन्धनाम् । आश्रित्यारभ्यते शिष्टैः साधुत्वविषया स्मृतिः ॥
१.४४ द्वावुपादानशब्देषु शब्दौ शब्दविदो विदुः । एको निमित्तं शब्दानां अपरोऽर्थे प्रयुज्यते ॥
१.४५ अविभक्तो विभक्तेभ्यो जायतेऽर्थस्य वाचकः । शब्दस्तत्रार्थरूपात्मा संबन्धं उपगच्छति ॥
१.४६ आत्मभेदं तयोः के चिदस्तीत्याहुः पुराणगाः । बुद्धिभेदादभिन्नस्य भेदं एके प्रचक्षते ॥
१.४७ अरणिस्थं यथा ज्योतिः प्रकाशान्तरकारणम् । तद्वच्छब्दोऽपि बुद्धिस्थः श्रुतीनां कारणं पृथक् ॥
१.४८ वितर्कितः पुरा बुद्ध्या क्व चिदर्थे निवेशितः । करणेभ्यो विवृत्तेन ध्वनिना सोऽनुगृह्यते ॥
१.४९ नादस्य क्रमजातत्वान्न पूर्वो न परश्च सः । अक्रमः क्रमरूपेण भेदवानिव जायते ॥
१.५० प्रतिबिम्बं यथान्यत्र स्थितं तोयक्रियावशात् । तत्प्रवृत्तिं इवान्वेति स धर्मः स्फोटनादयोः ॥
१.५१ आत्मरूपं यथा ज्ञाने ज्ञेयरूपं च दृश्यते । अर्थरूपं तथा शब्दे स्वरूपं च प्रकाशते ॥
१.५२ आण्डभावं इवापन्नो यः क्रतुः शब्दसंज्ञकः । वृत्तिस्तस्य क्रियारूपा भागशो भजते क्रमम् ॥
१.५३ यथैकबुद्धिविषया मूर्तिराक्रियते पटे । मूर्त्यन्तरस्य त्रितयं एवं शब्देऽपि दृश्यते ॥
१.५४ यथा प्रयोक्तुः प्राग्बुद्धिः शब्देष्वेव प्रवर्तते । व्यवसायो ग्रहीतॄणां एवं तेष्वेव जायते ॥
१.५५ अर्थोपसर्जनीभूतानभिधेयेषु केषु चित् । चरितार्थान्परार्थत्वान्न लोकः प्रतिपद्यते ॥
१.५६ ग्राह्यत्वं ग्राहकत्वं च द्वे शक्ती तेजसो यथा । तथैव सर्वशब्दानां एते पृथगवस्थिते ॥
१.५७ विषयत्वं अनापन्नैः शब्दैर्नार्थः प्रकाश्यते । न सत्तयैव तेऽर्थानां अगृहीताः प्रकाशकाः ॥
१.५८ अतोऽनिर्ज्ञातरूपत्वात्किं आहेत्यभिधीयते । नेन्द्रियाणां प्रकाश्येऽर्थे स्वरूपं गृह्यते तथा ॥
१.५९ भेदेनावगृहीतौ द्वौ शब्दधर्मावपोद्धृतौ । भेदकारेषु हेतुत्वं अविरोधेन गच्छतः ॥
१.६० वृद्ध्यादयो यथा शब्दाः स्वरूपोपनिबन्धनाः । आदैच्प्रत्यायितैः शब्दैः संबन्धं यान्ति संज्ञिभिः ॥
१.६१ अग्निशब्दस्तथैवायं अग्निशब्दनिबन्धनः । अग्निश्रुत्यैति संबन्धं अग्निशब्दाभिधेयया ॥
१.६२ यो य उच्चार्यते शब्दो नियतं न स कार्यभाक् । अन्यप्रत्यायने शक्तिर्न तस्य प्रतिबध्यते ॥
१.६३ उच्चरन्परतन्त्रत्वाद्गुणः कार्यैर्न युज्यते । तस्मात्तदर्थैः कार्याणां संबन्धः परिकल्प्यते ॥
१.६४ सामान्यं आश्रितं यद्यदुपमानोपमेययोः । तस्य तस्योपमानेषु धर्मोऽन्यो व्यतिरिच्यते ॥
१.६५ गुणः प्रकर्षहेतुर्यः स्वातन्त्र्येणोपदिश्यते । तस्याश्रिताद्गुणादेव प्रकृष्टत्वं प्रतीयते ॥
१.६६ तस्याभिधेयभावेन यः शब्दः समवस्थितः । तसाप्युच्चारणे रूपं अन्यत्तस्माद्विविच्यते ॥
१.६७ प्राक्सम्ज्ञिनाभिसंबन्धात्संज्ञा रूपपदार्थिका । षष्ट्याश्च प्रथमायाश्च निमित्तत्वाय कल्पते ॥
१.६८ तत्रार्थवत्त्वात्प्रथमा संज्ञाशब्दाद्विधीयते । अस्येते व्यतिरेकश्च तदर्थादेव जायते ॥
१.६९ स्वं रूपं इति कैश्चित्तु व्यक्तिः संज्ञोपदिश्यते । जातेः कार्याणि संसृष्टा जातिस्तु प्रतिपद्यते ॥
१.७० संज्ञिनीं व्यक्तिं इच्छन्ति सूत्रे ग्राह्यां अथापरे । जातिप्रत्यायिता व्यक्तिः प्रदेशेषूपतिष्ठते ॥
१.७१ कार्यत्वे नित्यतायां वा के चिदेकत्ववादिनः । कार्यत्वे नित्यतायां वा के चिन्नानात्ववादिनः ॥
१.७२ पदभेदेऽपि वर्णानां एकत्वं न निवर्तते । वाक्येषु पदं एकं च भिन्नेष्वप्युपलभ्यते ॥
१.७३ न वर्णव्यतिरेकेण पदं अन्यच्च विद्यते । वाक्यं वर्णपदाभ्यां च प्रविभागो न कश्चन ॥
१.७४ पदे न वर्णा विद्यन्ते वर्णेष्ववयवा न च । वाक्यात्पदानां अत्यन्तं प्रविभागो न कश्चन ॥
१.७५ भिन्नदर्शनं आश्रित्य व्यवहारोऽनुगम्यते । तत्र यन्मुख्यं एकेषां तत्रान्येषां विपर्ययः ॥
१.७६ स्फोतस्याभिन्नकालस्य ध्वनिकालानुपातिनः । ग्रहणोपाधिभेदेन वृत्तिभेदं प्रचक्षते ॥
१.७७ स्वभावभेदान्नित्यत्वे ह्रस्वदीर्घप्लुतादिषु । प्राकृतस्य ध्वनेः कालः शब्दस्येत्युपचर्यते ॥
१.७८ शब्दस्य ग्रहणे हेतुः प्राकृतो ध्वनिरिष्यते । स्थितिभेदनिमित्तत्वं वैकृतः प्रतिपद्यते ॥
१.७९ शब्दस्योर्ध्वं अभिव्यक्तेर्वृत्तिभेदं तु वैकृतः । ध्वनयः समुपोहन्ते स्फोटात्मा तैर्न भिद्यते ॥
१.८० इन्द्रियस्यैवसंस्कारः शब्दस्यैवोभवस्य वा । क्रियते ध्वनिभिर्वादास्त्रयोऽभिव्यक्तिवादिनाम् ॥
१.८१ इन्द्रियस्यैव संस्कारः समाधानाञ्जनादिभिः । विषयस्य तु संस्कारः तद्गन्धप्रतिपत्तये ॥
१.८२ चक्षुषः प्राप्यकारित्वे तेजसा तु द्वयोरपि । विषयेन्द्रिययोरिष्टा संस्कारः स क्रमो ध्वनेः ॥
१.८३ स्फोटरूपाविभागेन ध्वनेर्ग्रहणं इष्यते । कैश्चित्ध्वनिरसंवेद्यः स्वतन्त्रोऽन्यैः प्रकल्पितः ॥
१.८४ यथानुवाकः श्लोको वा सोढत्वं उपगच्छते । आवृत्त्या न तु स ग्रन्थः प्रत्यावृत्ति निरूप्यते ॥
१.८५ प्रत्ययैरनुपाख्येयैर्ग्रहणानुगुणैस्तथा । ध्वनिप्रकाशिते शब्दे स्वरूपं अवधार्यते ॥
१.८६ नादैराहितबीजायां अन्त्येन ध्वनिना सह । आवृत्तपरिपाकायां बुद्धौ शब्दोऽवधार्यते ॥
१.८७ असतश्चान्तराले याञ् छब्दानस्तीति मन्यते । प्रतिपत्तुरशक्तिः सा ग्रहणोपाय एव सः ॥
१.८८ भेदानुकारो ज्ञानस्य वाचश्चोपप्लवो ध्रुवः । क्रमोपसृष्टरूपा वाग्ज्ञानं ज्ञेयव्यपाश्रयम् ॥
१.८९ ज्ञेयेन न विना ज्ञानं व्यवहारेऽवतिष्ठते । नालब्धक्रमया वाचा कश्चिदर्थोऽभिधीयते ॥
१.९० यथाद्यसंख्याग्रहणं उपायः प्रतिपत्तये । संख्यान्तराणां भेदेऽपि तथा शब्दान्तरश्रुतिः ॥
१.९१ प्रत्येकं व्यञ्जका भिन्न वर्णवाक्यपदेषु ये । तेषां अत्यन्तभेदेऽपि संकीर्णा इव शक्तयः ॥
१.९२ यथैव दर्शनैः पूर्वैर्दूरात्संतमसेऽपि वा । अन्यथाकृत्य विषयं अन्यथैवाध्यवस्यति ॥
१.९३ व्यज्यमाने तथा वाक्ये वाक्याभिव्यक्तिहेतुभिः । भागावग्रहरूपेण पूर्वं बुद्धिः प्रवर्तते ॥
१.९४ यथानुपूर्वीनियमो विकारे क्षीरबीजयोः । तथैव प्रतिपत्तॄणां नियतो बुद्धिषु क्रमः ॥
१.९५ भागवत्स्वपि तेष्वेव रूपभेदो ध्वनेः क्रमात् । निर्भागेष्वभ्युपायो वा भागभेदप्रकल्पनम् ॥
१.९६ अनेकव्यक्त्यभिव्यङ्ग्या जातिः स्फोट इति स्मृता । कैश्चित्व्यक्तय एवास्य ध्वनित्वेन प्रकल्पिताः ॥
१.९७ अविकारस्य शब्दस्य निमित्तैर्विकृतो ध्वनिः । उपलब्धौ निमित्तत्वं उपयाति प्रकाशवत् ॥
१.९८ न चानित्येष्वभिव्यक्तिर्नियमेन व्यवस्थिता । आश्रयैरपि नित्यानां जातीनां व्यक्तिरिष्यते ॥
१.९९ देशादिभिश्च संबन्धो दृष्टः कायवतां अपि । देशभेदविकल्पेऽपि न भेदो ध्वनिशब्दयोः ॥
१.१०० ग्रहणग्राह्ययोः सिद्धा योग्यता नियता यथा । व्यङ्ग्यव्यञ्जकभावेऽपि तथैव स्फोटनादयोः ॥
१.१०१ सदृशग्रहणानां च गन्धादीनां प्रकाशकम् । निमित्तं नियतं लोके प्रतिद्रव्यं अवस्थितम् ॥
१.१०२ प्रकाशकानां भेदांश्च प्रकाश्योऽर्थोऽनुवर्तते । तैलोदकादिभेदे तत्प्रत्यक्षं प्रतिबिम्बके ॥
१.१०३ विरुद्धपरिमाणेषु वज्रादर्शतलादिषु । पर्वतादिसरूपाणां भावानां नास्ति संभवः ॥
१.१०४ तस्मादभिन्नकालेषु वर्णवाक्यपदादिषु । वृत्तिकालः स्वकालश्च नादभेदाद्विभज्यते ॥
१.१०५ यः संयोगविभागाभ्यां करणैरुपजन्यते । स स्फोटः शब्दजाः शब्दा ध्वनयोऽन्यैरुदाहृताः ॥
१.१०६ अल्पे महति वा शब्दे स्फोटकालो न भिद्यते । परस्तु शब्दसंतानः प्रचयापचयात्मकः ॥
१.१०७ दूरात्प्रभेव दीपस्य ध्वनिमात्रं तु लक्ष्यते । घण्टादूनां च शब्देषु व्यक्तो भेदः स दृश्यते ॥
१.१०८ द्रव्याभिघातात्प्रचितौ भिन्नौ दीर्घप्लुतावपि । कम्पे तूपरते जाता नादा वृत्तेर्विशेषकाः ॥
१.१०९ अनवस्थितकम्पेऽपि करणे ध्वनयोऽपरे । स्फोटादेवोपजायन्ते ज्वाला ज्वालान्तरादिव ॥
१.११० वायोरणूनां ज्ञानस्य शब्दत्वापत्तिरिष्यते । कैश्चिद्दर्शनभेदो हि प्रवादेष्वनवस्थितः ॥
१.१११ लब्धक्रियाः प्रयत्नेन वक्तुरिच्च्चानुवर्तिना । स्थानेष्वभिहतो वायुः शब्दत्वं प्रतिपद्यते ॥
१.११२ तस्य कारणसामर्थ्याद्वेगप्रचयधर्मणः । संनिपाताद्विभज्यन्ते सारवत्योऽपि मूर्तयः ॥
१.११३ अणवः सर्वशक्तित्वाद्भेदसंसर्गवृत्तयः । छायातपतमःशब्द- भावेन परिणामिनः ॥
१.११४ स्वशक्तौ व्यज्यमानायां प्रयत्नेन समीरिताः । अभ्राणीव प्रचीयन्ते शब्दाख्याः परमाणवः ॥
१.११५ अथायं आन्तरो ज्ञाता सूक्ष्मवागात्मनि स्थितः । व्यक्तये स्वस्य रूपस्य शब्दत्वेन विवर्तते ॥
१.११६ स मनोभावं आपद्य तेजसा पाकं आगतः । वायुं आविशति प्राणं अथासौ समुदीर्यते ॥
१.११७ अन्तःकरणतत्त्वस्य वायुराश्रयतां गतः । तद्धर्मेण समाविष्टस्तेजसैव विवर्तते ॥
१.११८ विभजन्स्वात्मनो ग्रन्थीञ् छ्रुतिरूपैः पृथग्विधैः । प्राणो वर्णानभिव्यज्य वर्णेष्वेवोपलीयते ॥

१.११९ आत्मा बुद्ध्या समर्थ्यार्थान्मनो युङ्क्ते विवक्षया । मनः कायाग्निं आहन्ति स प्रेरयति मारुतम् ॥
१.१२० अजस्रवृत्तिर्यः शब्दः सूक्ष्मत्वान्नोपलभ्यते । व्यजनाद्वायुरिव स स्वनिमित्तात्प्रतीयते ॥
१.१२१ तस्य प्राणे च या शक्तिर्या च बुद्धौ व्यवस्थिता । विवर्तमाना स्थानिषु सैषा भेदं प्रपद्यते ॥
१.१२२ शब्देष्वेवाश्रिता शक्तिर्विश्वस्यास्य निबन्धनी । यन्नेत्रः प्रतिभात्मायं भेदरूपः प्रतायते ॥
१.१२३ शब्दादिभेदः शब्देन व्याख्यातो रूप्यते यतः । तस्मादर्थविधाः सर्वाः शब्दमात्रासु निश्रिताः ॥
१.१२४ (षड्गादिभेदः अ) शब्दस्यपरिणामोऽयं इत्याम्नायविदो विदुः । छन्दोभ्य एव प्रथमं एतद्विश्वं प्रवर्तते ॥
१.१२५ विभज्य बहुधात्मानं स च्छन्दस्यः प्रजापतिः । छन्दोमयीभिर्मात्राभिर्बहुधैव विवेश तम् ॥
१.१२६ साध्वी वाग्भूयसी येषु पुरुषेषु व्यवस्थिता । अधिकं वर्तते तेषु पुण्यं रूपं प्रजापतेः ॥
१.१२७ प्राजापत्यं महत्तेजस्तत्पात्रैरिव संवृत्तम् । शरीरभेदे विदुषां स्वां योनिं उपधावति ॥
१.१२८ यदेतन्मण्डलं भास्वद्धाम चित्रस्य राधसः । तद्भावं अभिसंभूय विद्यायां प्रविलीयते ॥
१.१२९ इतिकर्तव्यता लोके सर्वा शब्दव्यपाश्रया । यां पूर्वाहितसंस्कारो बालोऽपि प्रतिपद्यते ॥
१.१३० आद्यः कारणविन्यासः प्राणस्योर्ध्वं समीरणम् । स्थानानां अभिघातश्च न विना शब्दभावनाम् ॥
१.१३१ न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादृते । अनुविद्धं इव ज्ञानं सर्वं शब्देन भासते ॥
१.१३२ वाग्रूपता चेतुत्क्रामेदवबोधस्य शाश्वती । न प्रकाशः प्रकाशेत सा हि प्रत्यवमर्शिनी ॥
१.१३३ सा सर्वविद्याशिल्पानां कलानां चोपबन्धनी । तद्वशादभिनिष्पन्नं सर्वं वस्तु विभज्यते ॥
१.१३४ सैषा संसारिणां संज्ञा बहिरन्तश्च वर्तते । तन्मात्रां अव्यतिक्रान्तं चैतन्यं सर्वजातिषु ॥
१.१३५ अर्थक्रियासु वाक्सर्वान्समीहयति देहिनः । तदुत्क्रान्तौ विसंज्ञोऽयं दृश्यते काष्टकुड्यवत् ॥
१.१३६ भेदोद्ग्राहविवर्तेन लब्धाकारपरिग्रहा । आम्नाता सर्वविद्यासु वागेव प्रकृतिः परा ॥
१.१३७ एकत्वं अनतिक्रान्ता वाङ्नेत्रा वाङ्निबन्धनाः । पृथक्प्रत्यवभासन्ते वाग्विभागा गवादयः ॥
१.१३८ षड्द्वारं षडधिष्ठानां [षट्प्र]बोधां षडव्ययाम् । ते मृत्युं अतिवर्तन्ते ये वै वाचं उपासते ॥
१.१३९ प्रविभागे यथा कर्ता तया कार्ये प्रवर्तते । अविभागे तथा सैव कार्यत्वेनावतिष्ठते ॥
१.१४० प्रविभज्यात्मनात्मानं सृष्ट्वा भावान्पृथग्विधान् । सर्वेश्वरः सर्वमयः स्वप्ने भोक्ता प्रवर्तते ॥
१.१४१ स्वमात्रा परमात्रा वा श्रुत्या प्रक्रम्यते यथा । तथैव रूढतां एति तया ह्यर्थो विधीयते ॥
१.१४२ अत्यन्तं अतथाभूते निमित्ते श्रुत्यपाश्रयात् । दृश्यतेऽलातचक्रादौ वस्त्वाकारनिरूपणा ॥
१.१४३ अपि प्रयोक्तुरात्मानं शब्दं अन्तरवस्थितम् । प्राहुर्महान्तं ऋषभं येन सायुज्यं इष्यते ॥
१.१४४ तस्माद्यः शब्दसंस्कारः सा सिद्धिः परमात्मनः । तस्य प्रवृत्तितत्त्वज्ञस्तद्ब्रह्मामृतं अश्नुते ॥
१.१४५ प्राणवृत्तिं अतिक्रान्ते वाचस्तत्त्वे व्यवस्थितः । क्रमसंहारयोगेन संहृत्यात्मानं आत्मनि ॥
१.१४६ वाचः संस्कारं आधाय वाचं ज्ञाने निवेश्य च । विभज्य बन्धनान्यस्याः कृत्वा तां छिन्नबन्धनाम् ॥
१.१४७ ज्योतिरान्तरं आसाद्य च्छिन्नग्रन्थिपरिग्रहः । कारणज्योतिषैकत्वं छित्त्वा ग्रन्थीन्प्रवर्तते ॥
१.१४८ न जात्वकर्तृकं कश्चिदागमं प्रतिपद्यते । बीजं सर्वागमापाये त्रय्येवातो व्यवस्थिता ॥
१.१४९ अस्तं यातेषु वादेषु कर्तृष्वन्येष्वसत्स्वपि । श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं लोको न व्यतिवर्तते ॥
१.१५० ज्ञाने स्वाभाविके नार्थः शास्त्रैः कश्चन विद्यते । धर्मो ज्ञानस्य हेतुश्चेत्तस्याम्नायो निबन्धनम् ॥
१.१५१ वेदशास्त्राविरोधी च तर्कश्चक्शुरपश्यताम् । रूपमात्राद्धि वाक्यार्थः केवलं नातितिष्ठति ॥
१.१५२ सतोऽविवक्षा पारार्थ्यं व्यक्तिरर्थस्य लैङ्गिकी । इति न्यायो बहुविधस्तर्केण प्रविभज्यते ॥
१.१५३ शब्दानां एव सा शक्तिस्तर्को यः पुरुषाश्रयः । स शब्दानुगतो न्यायोऽनागमेष्वनिबन्धनः ॥
१.१५४ यदुदुम्बरवर्णानां घटीनां मण्डलं महत् । पीतं न गमयेत्स्वर्गं किं तत्क्रतुगतं नयेत् ॥
१.१५५ रूपादयो यथा दृष्टाः पर्यर्थं यतशक्तयः । शब्दास्तथैव दृश्यन्ते विषापहरणादिषु ॥
१.१५६ यथैषां तत्र सामर्थ्यं धर्मेऽप्येवं प्रतीयताम् । साधूनां साधुभिस्तस्माद्वाच्यं अभ्युदयार्थिनाम् ॥
१.१५७ सर्वोऽदृष्टफलानर्थानागमात्प्रतिपद्यते । विपरीतं च सर्वत्र शक्यते वक्तुं आगमे ॥
१.१५८ साधुत्वज्ञानविषया सेयं व्याकरणस्मृतिः । अविच्छेदेन शिष्टानां इदं स्मृतिनिबन्धनम् ॥
१.१५९ वैखर्या मध्यमायाश्च पश्यन्त्याश्चैतदद्भुतम् । अनेकतीर्थभेदायास्त्रय्या वाचः परं परम् ॥
१.१६० गौरिव प्रक्षरत्येका रसं उत्तमशालिनी । दिव्यादिव्येन रूपेण भारती गौः शुचिस्मिता ॥
१.१६१ एतयोरन्तरं पश्य सूक्ष्मयोः स्पन्दमानयोः । प्राणापानान्तरे नित्यं एका सर्वस्य तिष्ठति ॥
१.१६२ अन्या त्वप्रेर्यमाणैव विना प्राणेन वर्तते । जायते हि ततः प्राणो वाचं आप्याययन्पुनः ॥
१.१६३ प्राणेनाप्यायिता सैवं व्यवहारनिबन्धनी । सर्वस्योच्छ्वासं आसाद्य न वाग्वदति कर्हि चित् ॥
१.१६४ घोषिणी जातनिर्घोषा अघोषा च प्रवर्तते । तयोरपि च घोषिण्या निर्घोषैव गरीयसी ॥
१.१६५ स्थानेषु विवृते वायौ कृतवर्णपरिग्रहा । वैखरी वाक्प्रयोक्तॄणां प्राणवृत्तिनिबन्धना ॥
१.१६६ केवलं बुद्ध्युपादान- क्रमरूपानुपातिनी । प्राणवृत्तिं अतिक्रम्य मध्यमा वाक्प्रवर्तते ॥
१.१६७ अविभागा तु पश्यन्ती सर्वतः संहृतक्रमा । स्वरूपज्योतिरेवान्तः सूक्ष्मा वागनपायिनी ॥
१.१६८ पीयूषापूर्यमाणापि नित्यं आगन्तुभिर्मलैः । अन्त्या कलेव सोमस्य नात्यन्तं अभिधीयते ॥
१.१६९ यस्यां दृष्टस्वरूपायां अधिकारो निवर्तते । पुरुषे षोडशकले तां आहुरमृतां कलाम् ॥
१.१७० प्राप्तोपरागरूपा सा विप्लवैरनुषङ्गिभिः । वैखरी सत्त्वमात्रेव गुणैर्न व्यवकीर्यते ॥
१.१७१ तद्विभागाविभागाभ्यां क्रियमाणां अवस्थितम् । स्वभावज्ञैस्तु भावानां दृश्यन्ते शब्दशक्तयः ॥
१.१७२ अनादिं अव्यवच्छिन्नां श्रुतिं आहुरकर्तृकाम् । शिष्टैर्निबध्यमाना तु न व्यवच्छिद्यते स्मृतिः ॥
१.१७३ अविभागाद्विवृत्तानां अभिख्या स्वप्नवच्छ्रुतौ । भावतत्त्वं तु विज्ञाय लिङ्गेभ्यो विहिता स्मृतिः ॥
१.१७४ कायवाग्बुद्धिविषया ये मलाः समवस्थिताः । चिकित्सालक्षणाध्यात्म- शास्त्रैस्तेषां विशुद्धयः ॥
१.१७५ शब्दः संस्कारहीनो यो गौरिति प्रयुयुक्ष्यते । तं अपभ्रंशं इच्छन्ति विशिष्टार्थनिवेशिनम् ॥
१.१७६ अस्वगोण्यादयः शब्दाः साधवो विषयान्तरे । निमित्तभेदात्सर्वत्र साधुत्वं च व्यवस्थितम् ॥
१.१७७ ते साधुष्वनुमानेन प्रत्ययोत्पत्तिहेतवः । तादात्म्यं उपगम्येव शब्दार्थस्य प्रकाशकाः ॥
१.१७८ न शिष्टैरनुगम्यन्ते पर्याया इव साधवः । ते यतः स्मृतिशास्त्रेण तस्मात्साक्षादवाचकाः ॥
१.१७९ अंब्वंब्विति यथा बालः शिक्षमाणोऽपभाषते । अव्यक्तं तद्विदां तेन व्यक्तौ भवति निश्चयः ॥
१.१८० एवं साधौ प्रयोक्तव्ये योऽपभ्रंशः प्रयुज्यते । तेन साधुव्यवहितः कश्चिदर्थोऽभिधीयते ॥
१.१८१ पारंपर्यादपभ्रंशा विगुणेष्वभिधातृषु । प्रसिद्धिं आगता येन तेषां साधुरवाचकः ॥
१.१८२ दैवी वाग्व्यतिकीर्णेयं अशक्तैरभिधातृभिः । अनित्यदर्शिनां त्वस्मिन्वादे बुद्धिविपर्ययः ॥
१.१८३ उभयेषां अविच्छेदादन्यशब्दविवक्षया । योऽन्यः प्रयुज्यते शब्दो न सोऽर्थस्याभिधायकः ॥

भर्तृहरिः ( 1 2 3 Kandam)