Rig Veda Shakala Samhita: Sarvarthapedia Commentary
Vedic Shastrartha (शास्त्रार्थः): Rigveda Shakala Samhita
ऋग्वेद-प्रथमसूक्त-विषयकः शास्त्रार्थः
Śāstrārtha on Rigveda Mandala 1, Sukta 1
स्थानम्: विद्वत्सभा (The Assembly of Scholars)
वादिनौ: भट्टाचार्यः (पूर्वपक्षी – The Opponent/Analytical Challenger) तथा पण्डितः (उत्तरपक्षी – The Proponent/Defender of Traditional Commentary)
ऋग्वेद के प्रथम सूक्त पर हुए इस शास्त्रार्थ में अग्नि के स्वरूप और अर्थ पर विचार होता है। भट्टाचार्य प्रश्न उठाते हैं कि यदि अग्नि केवल भौतिक अग्नि है, तो उसे पुरोहित, ऋत्विज, होता और ऋतस्य गोपा कैसे कहा जा सकता है। पण्डित उत्तर देते हैं कि वैदिक अग्नि का अर्थ केवल दृश्य अग्नि तक सीमित नहीं; उसके आधिभौतिक, आधिदैविक और आध्यात्मिक तीन स्तर हैं। अग्नि प्रकाश, चेतना, यज्ञ और ऋत का धारक है। अङ्गिरस् और कविक्रतुः जैसे पद उसके व्यापक अर्थ को प्रकट करते हैं। अन्ततः अग्नि को जीव के निकट, पिता के समान कल्याणकारी और मार्गदर्शक चेतना के रूप में समझाया जाता है।
भट्टाचार्यः (पूर्वपक्षम् उपस्थापयन्):
भोः महाभाग पण्डितवर्य! ऋग्वेदस्य प्रथमे सूक्ते ऋषिः मधुच्छन्दाः अग्निं स्तौति। प्रथममन्त्रे कथ्यते—“अग्निमीळे पुरोहितं यज्ञस्य देवमृत्विजम्। होतारं रत्नधातमम्॥” अत्र मम संशयः वर्तते। अग्निः तावत् जडः भौतिकः पदार्थः दृश्यते। तत् कथं जडस्याग्नेः ‘पुरोहितत्वं’ ‘ऋत्विजत्वं’ वा सम्भवति? पुरोहितः तु चेतनः पुरुषः भवति यः यज्ञं सञ्चालयति। अपि च, तृतीयमन्त्रे “अग्निना रयिमश्नवत्” इति उच्यते। भौतिकेन अग्निना कथमथवा कुतः धनस्य (रयेः) प्राप्तिः जायते? किं वेदः केवलं भौतिकसमृद्धये जडपूजां शिक्षयति? अत्र भवतः कः सिद्धान्तः?
पण्डितः (उत्तरपक्षं स्थापयन्):
साधु पृष्टं भट्टाचार्यवर्यैः। परन्तु भवतः शङ्का वेदस्य आधिभौतिकदृष्ट्या एव अस्ति, या सायणाचार्यसम्मत-आधिदैविक-आध्यात्मिकपक्षं न स्पृशति। शृणोतु—अग्निः न केवलं भौतिकं काष्ठदहनशीलम् अङ्गारं, अपि तु सः ‘पुरोहितः’ अस्ति। पुरः हितं दधाति इति पुरोहितः। सृष्टिप्रक्रियायाः आदौ यः देवः अग्रे तिष्ठति, यः जगद्रक्षणाय पुरस्तात् निहितः, सः परमात्मा एव अग्निस्वरूपः। यास्काचार्यः निरुक्ते प्राह—“अग्निः कस्मात्? अग्रणीर्भवति” इति। अतः सः चेतनः जगन्नियन्ता। स एव यज्ञस्य होता (आह्वाता) अस्ति। यदा जीवात्मा यज्ञानुष्ठानं करोति, तदा अन्तःस्थितः स एव दिव्यप्रकाशः देवान् आह्वयति।
भट्टाचार्यः (प्रतिवादं कुर्वन्):
अस्तु, चेतनाग्निरूपेण भवदुक्तं व्याख्यानं स्वीकृतं चेदपि, पञ्चममन्त्रे उक्तम्—“अग्नि होता कविक्रतुः सत्यश्चित्रश्रवस्तमः”। अत्र ‘कविक्रतुः’ इति पदस्य अर्थः क्रान्तदर्शी, प्रज्ञावान् वा भवति। यदि अग्निः परमात्मा, तर्हि षष्ठे मन्त्रे “यदङ्ग दाशुषे त्वमग्ने भद्रं करिष्यसि। तवेत् तत् सत्यमङ्गिरः॥” इति वाक्ये तस्य नाम ‘अङ्गिरः’ इति किमर्थम्? अङ्गिराः तु कश्चन ऋषिः आसीत्। परमात्मा कथं ऋषिः भवितुमर्हति? अपि च, अष्टममन्त्रे “गोपामृतस्य दीदिविम्” इति विशेषणमस्ति। ऋतस्य (सत्यस्य/नियमस्य) गोपा (रक्षकः) अग्निः कथं, यदा तु सः स्वयमेव दाहकः विनाशकश्च वर्तते?
पण्डितः (समाधानं ददानः):
भट्टाचार्यमहोदयाः! वेदे पदानि यौगिकार्थे प्रयुज्यन्ते, न तु केवलं रूढ्यर्थे। ‘अङ्गिरः’ इति पदस्य निर्वचनं पश्यन्तु—“अङ्गारेषु अङ्गति (प्रकाशते) इति अङ्गीराः”। अथवा अङ्गानां रसः इति अङ्गिरः। सः केवलं ऋषिमात्रं न, अपि तु सर्वेषां प्राणिनाम् अङ्गेषु प्राणरूपेण विचरन् प्रकाशः अङ्गिरः उच्यते। यदुक्तं ‘ऋतस्य गोपा’ इति—तद् अतीव सुन्दरम्। अग्निः अस्याः सृष्टेः प्राकृतिकनियमस्य (ऋतस्य) आधारः अस्ति। सूर्यमण्डले यः दाहकः प्रकाशकश्च नियमः अस्ति, तेनैव ऋतुचक्रं चलति। यदि अग्निः नियमबद्धः न स्यात्, तर्हि सृष्टिः क्षणेनैव भस्मीभूता स्यात्। अतः सः ऋतस्य रक्षकः (गोपा) अस्ति, विनाशकः न।
भट्टाचार्यः (पुनः सूक्ष्मप्रश्नं प्रच्छन्):
भवता ऋतस्य रक्षकत्वं सुचारुतया प्रतिपादितम्। परन्तु नवममन्त्रस्य मर्म कः? “स नः पितेव सूनवेऽग्ने सूपायनो भव। सचस्व नः स्वस्तये॥” अत्र जीवः अग्निं प्रति ‘पितेव सूनवे’ (पुत्राय पिता इव) सुलभः भवितुं प्रार्थयति। यदि अग्निः भीषणा शक्तिः, ऋतस्य कठोरः रक्षकः, तर्हि तस्य पितृवत् सौम्यता वात्सल्यं च कथं घटेत? किमत्र जीव-ब्रह्मणोः सम्बन्धः ज्ञाप्यते?
पण्डितः (अन्तिमं सिद्धान्तं घोषयन्):
एवमेव! अयमेव वेदस्य परमः रहस्यमयः आध्यात्मिकः पक्षः। अग्निः दूरे स्थिता कापि भयावहा शक्तिः न। सः अस्माकं हृदये ‘स्वे दमे’ (अष्टममन्त्रानुसारं स्वगृहे बुद्धावाविर्भूतः) वर्धते। यथा पिता पुत्रस्य अपराधं विस्मृत्य तस्य कल्याणादि करोति, तथैव अग्निस्वरूपः परमात्मा जीवात्मनः बुद्धौ प्रकाशं दत्त्वा तं कुमार्गात् निवारयति। ‘सूपायनः’ अर्थात् सुलभः भवति। यदा वयम् “दोषावस्तर्धिया वयम्। नमो भरन्त एमसि” (सप्तममन्त्रानुसारं रात्रौ दिवसे च बुद्ध्या नमस्कारं कुर्मः), तदा सः परमात्मा अस्मान् ‘स्वस्तये’ (कल्याणाय) युनक्ति। अतः भौतिकः अग्निः आधिदैविकदेवता भवति, आधिदैविकदेवता च अन्ते सच्चिदानन्दमयी आध्यात्मिकशक्तिः सिद्ध्यति।
भट्टाचार्यः (सन्तुष्टो भूत्वा शिरः कम्पयति):
साधु पण्डितवर्य! साधु! भवतः श्रुतिसम्मत-तर्केण व्याकरणनिष्ठ-व्याख्यानेन च मम संशयः छिन्नः। ऋग्वेदस्य प्रथमसूक्तं न केवलं यज्ञप्रक्रियायाः स्तुतिः, अपि तु भौतिक-वैज्ञानिक-आध्यात्मिकज्ञानानां त्रिवेणीसङ्गमः अस्ति। एष एव निश्चयः।
(इति शास्त्रार्थः सम्पन्नः। सभा करतलध्वनिना वर्धते।)
ঋগ্বেদের প্রথম সূক্তকে কেন্দ্র করে এই শাস্ত্রার্থে অগ্নির স্বরূপ ও গভীর অর্থ নিয়ে আলোচনা করা হয়েছে। ভট্টাচার্য প্রশ্ন তোলেন—অগ্নি যদি কেবল ভৌতিক অগ্নি হয়, তবে তাকে পুরোহিত, ঋত্বিজ, হোতা এবং ঋতস্য গোপা বলা যায় কীভাবে? পণ্ডিতের উত্তর, বৈদিক অগ্নি কেবল দৃশ্যমান অগ্নির মধ্যে সীমাবদ্ধ নয়; তার আধিভৌতিক, আধিদৈবিক ও আধ্যাত্মিক—এই তিনটি স্তর রয়েছে। অগ্নি প্রকাশ, চেতনা, যজ্ঞ ও ঋত-এর ধারক। অঙ্গিরস ও কবিক্রতুঃ-এর মতো পদ তার বিস্তৃত তাৎপর্য প্রকাশ করে। শেষ পর্যন্ত অগ্নিকে জীবের নিকটবর্তী, পিতার মতো কল্যাণকারী ও পথপ্রদর্শক চেতনা হিসেবে ব্যাখ্যা করা হয়েছে।
