Vajrajalatantre Yoganusashane Bhaswatitantra Bhashyam

Bhaswatitantra Bhashyam

वज्रजालतन्त्रे योगानुशासने भास्वतीतन्त्रभाष्यं

श्री पातञ्जल योगानुशासनम्

Yoga Sutra (प्रथमः समाधिपादः)

आरभ्यते योगानुशासनम् –

योग अनु शासनम् इति योगानुशासनम् | शिष्यस्य मनः शरीरं च प्रशिक्षितुं पतञ्जलिः युगपुरातनस्य पारम्परिकस्य योग-अनुशासनस्य पुनर्निर्माणं करोति । पतञ्जलिपूर्वं आचार्यः कः आसीत् ? अथर्वाङ्गिरसः, शुनकः, विश्वामित्रः इत्यादयः इति अस्माभिः श्रुतम्। शासनम् अनुसरणं इत्यर्थः । यदा यदा कश्चन शिष्यः पित्रा आचार्यस्य हस्ते समर्पितः भवति स्म तदा तदा उपाध्यायस्य कर्तव्यं भवति स्म यत् शिष्यं गुरुकुलस्य नियमानाम् अनुसरणं कर्तुं प्रशिक्षितुं अतिरिक्तं (लघु) अनु-शासनं च शिक्षयति स्म येन ते वैदिकज्ञानं धारयितुं समर्थाः भवेयुः ।

योगशासनं वेदाङ्गशिक्षस्य भागः आसीत् । शिष्याः युवानः मनः नियन्त्रयितुं उपदिष्टाः आसन् । मनः एव सर्वम् । मनः स्मृतिः । मनः चिन्तयति। मनः ऊर्जा अस्ति। मनः तृतीयचक्षुः । मनः अन्तः ज्योतिः । मनः एव प्रजापतिः । मनः पुरुषः । मनः चैतन्यम्। मनसा विना शरीरं धारयितुं न शक्नोति। प्राणः मनसा सह संयोगेन जीवं करोति। प्राण इति वायुः । मनः प्राणगतेः उपोत्पादः । प्राणस्य मनसः स्रोतः सन् अपि मनः प्राणं नियन्त्रयितुं अपि शक्नोति । अतः चन्द्रेण सह मनः उपम्यते प्राणः सूर्येण सह। सूर्यचन्द्रयोः संयोगः अमबश्य उच्यते। अमबश्य इति समाधिः । ‘ऋचं वाचं प्रपद्ये, मनो यजुः प्रपद्ये, साम प्राणं प्रपद्ये’ ।

अतः इदानीं  योगं विवक्ष्यामः

योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः (1.2)

योग समाधि । चित्त साधना । वृत्ति बिभूति । निरोध किवल्यं स्वरूपं वा, इत्यादि तन्त्रम् अधिकृत्य योगार्थं विबक्षते ।

चित्त साधना वा वित्तवसनं वा द्वौ पन्थौ सामान्यतया विद्यते। वित्तवसनस्य कृते कामशास्त्रस्य उपयोगिता अस्ति। कामशास्त्रं विना न कश्चित् योगशास्त्रं ज्ञातुं शक्नोति इति श्रूयते । योगशास्त्रे चिन्तितं विना ब्रह्म जिज्ञासः विनाशकारी अस्ति। अतः बाल्यकालात् एव योगानुशासनम् अनुसरणं कर्तव्यम् ।

वृत्तिः परिधि इत्यर्थः । प्राणगत्या मनसः परिधिः वर्धते न्यूनीभवति वा। निरोध इत्यर्थः मनसः पूर्णप्रलयः प्राणेन सह विलयः वा ।

यदि कश्चित् योगं प्राप्नोति तर्हि किं भविष्यति ?

व्याख्यायते – .

तदा द्रष्टुः स्वरूपेऽवस्थानम् (1.3)

स्वरूपेऽवस्थानम् इति परिणामः स्यात्।

स्वरूपेऽवस्थानम् इति परिणामः स्यात्। पुनः ४.३४ इत्यत्र उक्तम् : “पुरुषार्थशुन्यानन प्रतिप्रतिप्रसवः कैवल्य्यप्रतिष्ठा वा चितिशक्तिरिति” ।

भट्टाचार्य तन्मयकृत वज्रजालतन्त्रे योगानुशासने भास्वतीतन्त्रभाष्यं ।