वेदस्य गुह्यार्थः: ऋग्वेदस्य अयं सूक्तं मधुच्छन्दा वैश्वामित्रेण रचितम्। वायुः, इन्द्र-वायू, मित्रा-वरुणौ च आवाह्य, एषः मन्त्रः दैवीय सौहार्दस्य, प्राणशक्तेः च अनुशासनस्य प्रतीकः अस्ति। एतस्य गुह्यार्थः निम्नवत् संस्कृतभाषायाम् वर्णितः।
गायत्री छन्दस्य महत्त्वम्
एषः सूक्तं गायत्री छन्दः मध्ये रचितम्, यः मनःशुद्धेः, आत्मिकोत्थानस्य, तथा सार्वत्रिक ऊर्जा-संलयनस्य साधनं भवति। एते मन्त्राः दैवीय शक्तीनां आवाहनम् एव न, अपि तु साधकस्य आन्तरिक सामंजस्यं च सार्वत्रिक चेतना च दिशन्ति।
मधुच्छन्दा वैश्वामित्रः।
१-३ वायुः, ४-६ इन्द्र-वायु, ७-९ मित्रा-वरुणौ। गायत्री।
वाय॒वा या॑हि दर्शते॒मे सोमा॒ अरं॑कृताः।
तेषां॑ पाहि श्रु॒धी हव॑म्॥१॥
वाय॑ उ॒क्थेभि॑र्जरन्ते॒ त्वामच्छा॑ जरि॒तार॑:।
सु॒तसो॑मा अह॒र्विद॑:॥२॥
वायो॒ तव॑ प्रपृञ्च॒ती धेना॑ जिगाति दा॒शुषे॑।
उ॒रू॒ची सोम॑पीतये॥३॥
इन्द्र॑वायू इ॒मे सु॒ता उप॒ प्रयो॑भि॒रा ग॑तम्।
इन्द॑वो वामु॒शन्ति॒ हि॥४॥
वाय॒विन्द्र॑श्च चेतथः सु॒तानां॑ वाजिनीवसू।
तावा या॑त॒मुप॑ द्र॒वत्॥५॥
वाय॒विन्द्र॑श्च सुन्व॒त आ या॑त॒मुप॑ निष्कृ॒तम्।
म॒क्ष्वि॑त्तथा धि॒या न॑रा॥६॥
मि॒त्रं हु॑वे पू॒तद॑क्षं॒ वरु॑णं च रि॒शाद॑सम्।
धियं॑ घृ॒ताचीं॒ साध॑न्ता॥७॥
ऋ॒तेन॑ मित्रावरुणावृतावृधावृतस्पृशा।
क्रतुं॑ बृ॒हन्त॑माशाथे॥८॥
क॒वी नो॑ मि॒त्रावरु॑णा तुविजा॒ता उ॑रु॒क्षया॑।
दक्षं॑ दधाते अ॒पस॑म्॥९॥
१-३: वायोः (प्राणशक्तेः) आवाहनम्
- वाय॒वा या॑हि दर्शते: वायुः, जीवनस्य प्रेरकः, सोमरसस्य समीपे आगन्तुम् आवाह्यते।
- गुह्यार्थः: वायुः प्राणशक्तेः प्रतीकः। अयं मन्त्रः जीवनशक्तेः दैवीय उद्देश्येन सह समन्वयम् सूचयति।
४-६: इन्द्र-वायू आवाहनम्
- इन्द्र॑वायू इ॒मे सु॒ता उप॒ प्रयो॑भि॒रा ग॑तम्: इन्द्रः (वीर्यस्य देवः) वायुः च सोमरसस्य आस्वादार्थम् आवाह्यते।
- गुह्यार्थः: इन्द्रः साहसस्य प्रतीकः, वायुः च जीवनशक्तेः। तयोः संयोगः मानवस्य उन्नतिकारकः बलं च सूचयति।
७-९: मित्र-वरुणयोः (सामाजिक-सौहार्दस्य) आवाहनम्
- मि॒त्रं हु॑वे पू॒तद॑क्षं: मित्रः (सौहार्दस्य देवः) वरुणः (ऋतस्य संरक्षकः) च धार्मिकता धारणार्थम् आवाह्येते।
- गुह्यार्थः: मित्रः मित्रभावस्य प्रतीकः, वरुणः च सामाजिक न्यायस्य। तयोः योगः वैश्विक संतुलनम् च सूचयति।
1-3: Invocation of Vayu (The Wind God)
- वाय॒वा या॑हि दर्शते: This calls upon Vayu, the bringer of movement and vitality, to approach where the Soma (divine elixir) is prepared.
- Hidden Meaning: Vayu represents the life force (Prana). The invocation symbolizes the alignment of life energy with divine intentions.
- Keywords: Vedic prayers, Vayu deity, Soma offering, Prana energy.
4-6: Invocation of Indra-Vayu
- इन्द्र॑वायू इ॒मे सु॒ता उप॒ प्रयो॑भि॒रा ग॑तम्: Indra (God of Thunder) and Vayu are invited to partake of the Soma and energize the devotees.
- Hidden Meaning: Indra represents courage and strength, while Vayu signifies vitality. Together, they symbolize the synergy of power and life for human progress.
- Keywords: Indra-Vayu, Vedic synergy, divine courage, sacred Soma.
7-9: Invocation of Mitra-Varuna (Cosmic Order)
- मि॒त्रं हु॑वे पू॒तद॑क्षं: The hymn calls upon Mitra (God of Friendship) and Varuna (Guardian of Cosmic Order) to sustain harmony and righteousness.
- Hidden Meaning: Mitra symbolizes universal friendship and compassion, while Varuna represents divine law and morality. Together, they govern cosmic balance and inner discipline.
- Keywords: Mitra-Varuna, cosmic law, universal harmony, dharma in Rigveda.
Note: The hymn, composed by Madhuchhanda, the daughter of Vishwamitra
Date: 22/11/2024
Read more:
Agnim Ele (Rig 1.1) Agni Suktam by Lady Madhuchhanda