मधुमेहस्य लक्षणं चिकित्सा च

Symptoms And Treatment Of Diabetes

Date: Dec 9, 2024

मधुमेहः (Diabetes)

मधुमेहः एकः दीर्घकालिकः रोगः अस्ति, यः तदा घटते यदा पाचकग्रन्थिः (पैन्क्रियास्) पर्याप्तं इन्सुलिनं उत्पादयितुं अशक्तः भवति अथवा शरीरं उत्पादितं इन्सुलिनं प्रभावेन उपयोगं कर्तुं अशक्तं भवति। इन्सुलिनः एकः हार्मोनः अस्ति, यः रक्तशर्करां नियन्त्रयति। रक्तशर्करायाः वृद्धिः (हाइपरग्लायसीमिया), अपि च अयन्त्रितमधुमेहेन सहसा प्रकटः, शरीरस्य विविधान् तन्त्रान् विशेषतः स्नायून् रक्तवाहिनीन् च क्षतिरेकः दायः भवति।

वर्तमानाः स्थितयः
२०२२ तमे वर्षे, अष्टादश-वर्षात् वयोवृद्धाः प्रौढाः १४% जनाः मधुमेहेन पीडिताः आसन्, यः १९९० तमे वर्षे ७% इत्यस्मात् वृद्धि सूचयति। ३०-वर्षेभ्यः वृद्धाः मधुमेहपीडितानां मध्ये ५९% जनाः औषधं न ग्रहीतवन्तः। मधुमेह-चिकित्सायाः परिपूर्णता निम्न-मध्यम-आयवर्गेषु न्यूनतम् अस्ति।

२०२१ तमे वर्षे, मधुमेहेन १.६ मिल्यनं मृत्युकारणं जातं, तत्र ४७% मृत्यवः ७०-वर्षात्पूर्वं घटिताः। अपि च ५.३ लक्षं वृक्क-रोग-मृत्यवः मधुमेहेन सह सम्बन्धिताः आसन्। उच्च रक्तशर्करा च ११% हृदयरोगमृत्यूनां कारणं भवति।

लक्षणानि
मधुमेहे लक्षणानि यदा कदाचित् सहसा प्रकटन्ते। प्रकारे द्वितीये मधुमेहे लक्षणानि मन्दं प्रकटन्ते। लक्षणानि एवम् सन्ति —

1. अतीव तृष्णा।
2. पुनः पुनः मूत्रत्यागे इच्छा।
3. दृष्टेः अस्पष्टता।
4. क्लान्तता।
5. अनैच्छिकं वजनं ह्रासः।

प्रकाराः

1. प्रकारः १ मधुमेहः
   इन्सुलिननिरपेक्षः (जुवेनाइल् अथवा बाल्यकालस्य आरम्भः) रोगः अस्ति, तत्र इन्सुलिनस्य अल्प उत्पादनं भवति।
2. प्रकारः २ मधुमेहः
   शरीरस्य इन्सुलिनस्य प्रभावेण उपयोगे बाधा। अधुना बालकेषु अपि अयं प्रकारः दृश्यते।
3. गर्भकालीन मधुमेहः
   गर्भधारणे समये रक्तशर्करायाः असामान्य वृध्दिः।

निवारणम्

1. उचितं वजनं प्राप्तुं च धारयतु।
2. प्रतिदिनं १५०-मिनिट्-मध्य-व्यायामं कुर्युः।
3. संतुलितं आहारं सेवनं कर्तव्यम्।
4. तम्बाकूपानं त्यजतु।

चिकित्सायाः विधयः
आरम्भे रक्तशर्करायाः परीक्षणं सरलम् अस्ति। औषधानि यथा मेट्फॉर्मिन, सल्फोनिल्यूरियाः च लाभप्रदाः। अपि च, रक्तचापनियन्त्रणाय औषधानि उपयुक्तानि। सर्वेभ्यः मधुमेहपीडितेभ्यः आरोग्याय स्वस्थं जीवनचर्यायाः पालनं अत्यावश्यकम्।

आयुर्वेदस्य दृष्ट्या मधुमेहः (Diabetes in Ayurvedic Perspective)

आयुर्वेदे मधुमेहः एकः प्राचीनरोगः अभिज्ञातः, यः प्रमेह-रोगाणां अन्तर्गतं परिगण्यते। “प्रमेहः” इत्यस्य विस्तृतं वर्णनं चरकसंहितायां, सुश्रुतसंहितायां, तथा अष्टाङ्गहृदयादिषु ग्रन्थेषु प्राप्तम्। प्रमेहस्य विशेषं मधुमेहः “क्षौद्रमेहः” अथवा “मधु-युक्त-मूत्रं” इति परिचितः अस्ति। अयं रोगः मुख्यतया वात, पित्त, कफदोषाणां असन्तुलनात्, विशेषतः कफदोषस्य अतिक्रियां च कारणं भवति।

चरकसंहितायां मधुमेहः

चरकः प्रमेहं त्रयोदश प्रकारे विभजते –

1. कफजप्रमेहः (१० प्रकाराः)
2. पित्तजप्रमेहः (६ प्रकाराः)
3. वातजप्रमेहः (४ प्रकाराः)

चरकस्य वर्णनेन, यदि प्रमेहः अचिकित्सितः भवति, सः “मधुमेहः” नाम्ना प्रसिद्धः भवति। मधुमेहे मूत्रं मधुयुतं भवति, तथा पीडितस्य शरीरं शिथिलं दुरबलं च भवति।

उपायाः –

• चरकः अन्नपानविहारस्य नियन्त्रणं तस्य रोगस्य मूलचिकित्सा इति प्रतिपादयति।
• औषधानि यथा “त्रिफला”, “गुडूची”, तथा “आमलकी”।

उदाहरणम्:

“मधुमेहे तु तिक्तानि कषायाणि च सेवनं, कटुकं लघु चाहारं, पथ्यं प्रशस्तमिष्यते।”
(चरकसंहिता, चिकित्सास्थानम्)

सुश्रुतसंहितायां मधुमेहः

सुश्रुतः मधुमेहं प्रमेहरोगेषु गण्यते। तेन वातपित्तकफदोषाणां असन्तुलनं रोगस्य कारणं प्रतिपादितम्। सुश्रुतः रोगं “मधुयुक्त-मूत्रं” विशेषेण निर्दिशति।

उपायाः –

1. रक्तमोक्षणं (bloodletting therapy)।
2. व्यायामः अनिवार्यः।
3. औषधौषधीय यथा “निम्ब”, “कटुकी”, “शिलाजतु”।

उदाहरणम्:

“मधुमेहे तु पथ्येन व्यायामेन च साध्यते।”
(सुश्रुतसंहिता, निदानस्थानम्)

अष्टाङ्गहृदये मधुमेहः

वाग्भट्टः अष्टाङ्गहृदये प्रमेहं वात-पित्त-कफदोषैः सम्प्रदूषितः तन्मूलकं रोगं व्याख्याति। मधुमेहे विशेषतः “मधुयुक्तं मूत्रं” मुख्यलक्षणं भवति।

उपायाः –

• शोधनं (पञ्चकर्म)
• शमनं (औषधोपचारः)
• अन्न-पथ्यं यथा यव, गोदूम, तथा कटुकद्रव्याणि।

उदाहरणम्:

“प्रमेहं साधयेद्योगैः तिक्तोष्णैरुत व्यायमैः।”
(अष्टाङ्गहृदयम्, चिकी.स्थानम्)

आयुर्वेदीय दृष्ट्याः मधुमेहस्य कारणानि

1. अतिशर्कराः, मधुराहारस्य सेवनं।
2. व्यायामाभावः।
3. मनसः सन्तापः।
4. वंशानुगतदोषाः।

उदाहरणम्:

“अतिमधुरं स्निग्धं च सेवनं प्रमेहहेतुः।”
(चरकसंहिता, सूत्रस्थानम्)

आयुर्वेदीय चिकित्सा साधना

1. पथ्यापथ्यं
   • पथ्यं: यव, गोदूम, कफहरद्रव्याणि।
   • अपथ्यं: मधुर, स्निग्ध, गुरु द्रव्याणि।
2. औषधि
   • त्रिफला: रक्तशुद्धिकारी।
   • शिलाजतु: मधुमेहहरकर्म।
   • गुडूची: इम्युनोमॉड्युलेटर।
3. पञ्चकर्म
   • विरेचनं (purgation therapy)।
   • बस्ति (medicated enema)।

निष्कर्षः

आयुर्वेदीय साहित्ये मधुमेहः केवलं रोगः न, अपितु जीवनशैलीसंबद्धः विकारः इति निर्दिष्टः। आधुनिकचिकित्सायां औषधैः सह आयुर्वेदीय उपायानां प्रयोगः न केवलं रोगनियन्त्रणं, अपितु रोगप्रतिरोधं च साधयति। योगः, व्यायामः, तथा पथ्यपथ्यविधानं दीर्घकालिकं समाधानं इत्यपि विचार्यते।

Bibliography

Indian Writers on Diabetes

1. Dr. V. Mohan
   • Renowned diabetologist and researcher, founder of Dr. Mohan’s Diabetes Specialities Centre, Chennai.
   • Key Works:
     • Diabetes in India: The Hidden Epidemic
     • Research articles on diabetes epidemiology in India and dietary patterns.
2. Dr. Anoop Misra
   • Leading expert in metabolic disorders and diabetes, Chairman of Fortis CDOC Hospital for Diabetes.
   • Key Works:
     • Metabolic Syndrome in South Asians
     • Studies on obesity, diabetes, and metabolic syndrome among Indian populations.
3. Dr. M. Viswanathan
   • Known as the “Father of Diabetology in India,” he established the first diabetes center in India.
   • Key Works:
     • Diabetes: Recent Advances in Diagnosis and Treatment
4. Dr. Shashank Joshi
   • Renowned endocrinologist and President of the Indian Academy of Diabetes.
   • Key Works:
     • Articles on type 2 diabetes management in India.
5. Dr. P. R. Raghavan
   • Researcher focusing on diabetic complications and the development of nutraceutical approaches.
   • Key Works:
     • Research on mitochondrial dysfunction in diabetes.
6. Dr. Arun Bal
   • Expert in diabetic foot care and founder of the Diabetic Foot Society of India.
   • Key Works:
     • Articles on foot ulcer management and prevention strategies.

Foreign Writers on Diabetes

1. Dr. Elliot P. Joslin
   • Pioneer in diabetes care, founder of the Joslin Diabetes Center, USA.
   • Key Works:
     • The Treatment of Diabetes Mellitus
     • Developed the comprehensive management model for diabetes.
2. Dr. Robert H. Lustig
   • Specialist in endocrinology and nutrition, author focused on the link between sugar and diabetes.
   • Key Works:
     • Fat Chance: Beating the Odds Against Sugar, Processed Food, Obesity, and Disease
3. Dr. David Nathan
   • Harvard Medical School professor and leader in diabetes prevention trials.
   • Key Works:
     • Research on intensive glucose control and diabetes prevention programs.
4. Dr. Ralph A. DeFronzo
   • Known for his “triumvirate” hypothesis explaining type 2 diabetes pathophysiology.
   • Key Works:
     • Diabetes: Clinical Management and Pathophysiology
5. Dr. Jean-Claude Mbanya
   • Former President of the International Diabetes Federation, focuses on diabetes in low-resource settings.
   • Key Works:
     • Articles on diabetes care in sub-Saharan Africa.
6. Dr. Richard Kahn
   • Researcher on the economic and policy aspects of diabetes management.
   • Key Works:
     • Articles on cost-effectiveness of diabetes interventions.
7. Dr. C. Ronald Kahn
   • A pioneer in insulin receptor biology and diabetes research.
   • Key Works:
     • Joslin’s Diabetes Mellitus (Co-author).
8. Dr. Tim Noakes
   • Advocate of low-carb diets for managing diabetes.
   • Key Works:
     • The Real Meal Revolution: Changing the World One Meal at a Time
9. Dr. Bernadette Sheridan
   • Renowned for her work on gestational diabetes and diabetes education.
   • Key Works:
     • Diabetes: Your Questions Answered

Collaborative and Organizational Contributions

1. World Health Organization (WHO)
   • Publications:
     • Global Report on Diabetes
     • Studies on diabetes burden and policy frameworks globally.
2. American Diabetes Association (ADA)
   • Publications:
     • Standards of Medical Care in Diabetes (updated annually).
3. International Diabetes Federation (IDF)
   • Publications:
     • Diabetes Atlas (regularly updated statistics and trends).
4. Indian Council of Medical Research (ICMR)
   • Contributions to diabetes epidemiology and prevention in India.
   • Publications:
     • ICMR Guidelines for Management of Type 2 Diabetes.

Read more

• एलर्जीः (Allergy)
• गर्भपातः (Abortion)