ADVOCATETANMOY LAW LIBRARY

Research & Library Database

Home » Sarvarthapedia » Education, Universities and Courses » Social Science » Vidya Samuddesha (विद्यासमुद्देशः) in Koutilya Arthashastra

Vidya Samuddesha (विद्यासमुद्देशः) in Koutilya Arthashastra

Kautilya
The text focuses on the principles and teachings of "Kautalya's Arthashastra" and its emphasis on discipline, knowledge, and governance. It delves into the concept of Vidya (knowledge) encompassing humane conduct, law, punishment, and governance. The text highlights the importance of just punishment in maintaining order and harmony in society. It also emphasizes the role of the ruler in upholding Dharma through the use of punishment. The text concludes by stressing the significance of upholding one's duties in society according to one's Dharma and how the society is governed by the ruler through the use of punishment.

ॐ नमश्शुक्रबृहस्पतिभ्याम्.

विद्यासमुद्देशः । वृद्धसंयोगः । इन्द्रियजयः । अमात्योत्पत्तिः । मन्त्रिपुरोहितोत्पत्तिः । उपधाभिश्शौचाशौचज्ञानममात्यानाम् । गूडपुरुषोत्पत्तिः। गूढपुरुषप्रणिधिः । स्वविषये । कृत्याकृत्यपक्षरक्षणम् । परविषये कृत्याकृत्यपक्षोपग्रहः । मन्त्राधिकारः । दूतप्रणिधिः । राजपुत्ररक्षणम् । अवरुद्धवृत्तम् । अवरुद्धे वृत्तिः । राजप्रणिधिः । निशान्तप्रणिधिः । आत्मरक्षितकम् ॥ इति विनयाधिकारिकं (Discipline) प्रथमाधिकरणम् ॥

कौटिलीयं अर्थशास्त्रम्

विनयाधिकारिकं

विद्यासमुद्देशः (1)

आन्वीक्षकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिश्चेति विद्याः (Vidya) । (4 Subjective Knowledge)

त्रयी वार्ता दण्डनीतिश्चेति मानवाः……..त्रयीविशेषो ह्यान्वीक्षकीति ॥

वार्ता दण्डनीतिश्चेति बार्हस्पत्याः……….संवरणमात्रं हि त्रयी लोकयात्राविद इति ।

दण्डनीतिरेका विद्येत्यौशनसाः……….तस्यां हि सर्वविद्यारम्भाः प्रतिबन्धा इति ॥

चतस्र एव विद्या इति कौटिल्यः । ताभिर्धर्मार्थौ यद्विद्यात्तद्विद्यानां विद्यात्वम् ।

साङ्ख्यं (Sankhya) योगो (Yoga) लोकायतं (Lokayata) चेत्यान्वीक्षकी ।

धर्माधर्मौ त्रय्याम् । अर्थानर्थौ वार्तायाम् । नयानयौ दण्डनीत्यां बलाबले चैतासां हेतुभिरन्वीक्षमाणा लोकस्यो आन्वीक्षकीत्रयीवार्तानां योगक्षेमसाधनो दण्डः । तस्य नीतिर्दण्डनीतिः; अलब्धलाभार्था, लब्धपरिरक्षणी, रक्षितविवर्धनी, वृद्धस्य तीर्थेषु प्रतिपादनी च ।

तस्यामायत्ता लोकयात्रा । तस्माल्लोकयात्रार्थी नित्यमुद्यतदण्डस्स्यात् ।

न ह्येवंविधं वशोपनयनमस्ति भूतानां यथा दण्ड इत्याचार्याः ॥

नेति कौटिल्यः । तीक्ष्णदण्डो हि भूतानामुद्वेजनीयः । मृदुदण्डः परिभूयते । यथार्हदण्डः (Just punishment) पूज्यः । सुविज्ञातप्रणीतो हि दण्डः प्रजा धर्मार्थकामैर्योजयति । दुष्प्रणीतः कामक्रोधाभ्यामज्ञानाद्वानप्रस्थपरिव्राजकानपि कोपयति, किमङ्ग पुनर्गृहस्थान् ? अप्रणीतो हि मात्स्यन्यायमुद्भावयति । बलीयानबलं हि ग्रसते दण्डधराभावे । तेन गुप्तः प्रभवतीति ॥

चतुर्वर्णाश्रमो लोको राज्ञा दण्डेन पालितः ।
स्वधर्मकर्माभिरतो वर्तते स्वेषु वर्त्मसु ॥