अथ को वेदः – What is Veda

वेदलक्षणविचारः

अथ को वेदः ? इति चेत् । उच्यते – अपौरुषेयं वाक्यं वेदः । स च विधि- मन्त्र- नामधेय-निषेध-अर्थवादभेदात् पञ्चविधः ।

विधिमीमांसा

तत्र अज्ञातार्थज्ञापको वेदभागो विधिः । स च तादृशप्रयोजनवत् अर्थविधानेन अर्थवान् यादृशं च अर्थं प्रमाणान्तरेण अप्राप्तं विधत्ते यथा- “अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकाम” इति विधिः मानान्तरेण अप्राप्तं स्वर्गप्रयोजनवद् होमं विधत्ते अग्निहोत्रहोमेन स्वर्गं भावयेत् इति वाक्यार्थबोधः ।

यत्र कर्म मानान्तरेण प्राप्तं तत्र तदुद्देशेन गुणमात्रं विधत्ते – यथा “दध्ना जुहोति” इत्यत्र होमस्य अग्निहोत्रं जुहुयात् इत्यनेन प्राप्तत्वात् होमोद्देशेन दधिमात्रविधानं ‘दध्ना होमं भावयेत्’ इति । यत्र तु उभयम् प्राप्तं तत्र विशिष्टं विधत्ते – यथा “ सोमेन यजेत्” इत्यत्र सोमयागयोः अप्राप्तत्वात् सोमविशिष्टयागविधानम् । सोमपदे मत्वर्थलक्षणया सोमवता यागेन ईष्टं भावयेत् इति वाक्यर्थबोधः ।


अर्थसंग्रहः – Artha Samgraha

Rig Veda First Mandala-ऋग्वेद- in Devanagari Script

अग्निमीळे पुरोहितं यज्ञस्य देवमृत्विजम् । होतारं रत्नधातमम् ॥
अग्निः पूर्वेभिरृषिभिरीड्यो नूतनैरुत । स देवां एह वक्षति ॥
अग्निना रयिमश्नवत्पोषमेव दिवेदिवे । यशसं वीरवत्तमम् ॥
अग्ने यं यज्ञमध्वरं विश्वतः परिभूरसि । स इद्देवेषु गच्छति ॥
अग्निर्होता कविक्रतुः सत्यश्चित्रश्रवस्तमः । देवो देवेभिरा गमत् ॥
यदङ्ग दाशुषे त्वमग्ने भद्रं करिष्यसि । तवेत्तत्सत्यमङ्गिरः ॥
उप त्वाग्ने दिवेदिवे दोषावस्तर्धिया वयम् । नमो भरन्त एमसि ॥
राजन्तमध्वराणां गोपामृतस्य दीदिविम् । वर्धमानं स्वे दमे ॥
स नः पितेव सूनवेऽग्ने सूपायनो भव । सचस्वा नः स्वस्तये ॥ [1]

अपश्यं त्वा मनसा चेकितानं- Apasyam tva manasa chekitanam Suktam-10/183

अपश्यं त्वा मनसा चेकितानं तपसो जातं तपसो विभूतम् ।
इह प्रजामिह रयिं रराणः प्र जायस्व प्रजया पुत्रकाम ॥१०,१८३.०१
अपश्यं त्वा मनसा दीध्यानां स्वायां तनू ऋत्व्ये नाधमानाम् ।
उप मामुच्चा युवतिर्बभूयाः प्र जायस्व प्रजया पुत्रकामे ॥१०,१८३.०२
अहं गर्भमदधामोषधीष्वहं विश्वेषु भुवनेष्वन्तः ।
अहं प्रजा अजनयं पृथिव्यामहं जनिभ्यो अपरीषु पुत्रान् ॥१०,१८३.०३


 

Core Hinduttva Philosophy in Rig Veda

ऋग्वेदः – मण्डल १० [सूक्तं १०.१९०- १०.१९१]

Part -1

ऋतं च सत्यं चाभीद्धात्तपसोऽध्यजायत ।
ततो रात्र्यजायत ततः समुद्रो अर्णवः ॥१॥
समुद्रादर्णवादधि संवत्सरो अजायत ।
अहोरात्राणि विदधद्विश्वस्य मिषतो वशी ॥२॥
सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत् ।
दिवं च पृथिवीं चान्तरिक्षमथो स्वः ॥३॥

‘ऋतम्’ इति तृचमेकोनचत्वारिंशं सूक्तं मधुच्छन्दसः पुत्रस्याघमर्षणस्यार्षमानुष्टुभम् । रात्र्यादीनां भावानां सृष्ट्यादिप्रतिपादकत्वात्तादृग्रूप एवार्थो देवता । तथा चानुक्रान्तम्—-ऋतं माधुच्छन्दसोऽघमर्षणो भाववृत्तमानुष्टुभं तु’ इति । लिङ्गाद्विनियोगोऽवगन्तव्यः ॥

ऋ॒तम् । च॒ । स॒त्यम् । च॒ । अ॒भी॑द्धात् । तप॑सः । अधि॑ । अ॒जा॒य॒त॒ ।

ततः॑ । रात्री॑ । अ॒जा॒य॒त॒ । ततः॑ । स॒मु॒द्रः । अ॒र्ण॒वः ॥१

ऋतमिति सत्यनाम । ऋतं मानसं यथार्थसंकल्पनं सत्यं वाचिकं यथार्थभाषणम् । चकाराभ्यामन्यदपि शास्त्रीयं धर्मजातं समुच्चीयते । तत्सर्वमभीद्धादभितप्ताद्ब्रह्मणा पुरा सृष्ट्यर्थं कृतात्तपसोऽधि । अध्युपर्यर्थे । उपर्यजायत । उदपद्यत । ‘ तपस्तप्त्वेदं सर्वमसृजत ‘ (तै. आ. ८. ६ ) इति श्रुतेः । तपश्चात्र स्रष्टव्यपर्यालोचनलक्षणम् ।’ यस्य ज्ञानमयं तपः’ ( मु. उ. १, १. ९) इति श्रुत्यन्तरात् ॥ अभिपूर्वदिन्धेः कर्मणि निष्ठा । ‘ श्वीदितो निष्ठायाम् ‘ ( पा. सू. ७. २. १४ ) इतीट्प्रतिषेधः। ‘ गतिरनन्तरः’ इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । ‘स्वरितो वानुदात्ते पदादौ ‘ इत्येकादेशः स्वर्यते ॥ यद्वा । अभीद्धादभितः प्रकाशमानात् परमात्मनो मायाधिष्ठानरूपादुपादानभूतादृतं सत्यं चाजायत । ‘जनिकर्तुः प्रकृतिः’ ( पा. सू. १. ४. ३०) इति प्रकृतेरपादानसंज्ञा ॥ ततस्तस्मादेवेश्वराद्रात्री । उपलक्षणमेतदह्रोऽपि । अहश्च रात्रिश्चाजायत ॥ ‘ रात्रेश्चाजसौ ‘ (पा. सू. ४. १. ३१) इति ङीप् । ततस्तस्मादेवेश्वरादर्णवोऽर्णसोदकेन युक्तः समुद्रश्चाजायत । समुद्रशब्दोऽन्तरिक्षोदध्योः साधारण इत्यभिमतार्थस्य प्रकाशनायार्णवशब्देन विशेष्यते । ‘ अर्णसः सलोपश्च'( का. ५. २. १०९. ३ ) इति मत्वर्थीयो वप्रत्ययः सलोपश्च ॥

समुद्रात् । अर्णवात् । अधि । संवत्सरः । अजायत ।

अहोरात्राणि । विऽदधत् । विश्वस्य । मिषतः । वशी ॥२

अर्णवात्समुद्रात्सृष्टादध्यूर्ध्वं संवत्सरः संवत्सरोपलक्षितः सर्वः कालोऽजायत । श्रूयते हि — ‘ सर्वे निमेषा जज्ञिरे विद्युतः पुरुषादधि कला मुहूर्ताः काष्ठाश्च ‘ (तै. आ. १०. १. २) इति । स चेश्वरोऽहोरात्राण्येतदुपलक्षितानि सर्वाणि भूतजातानि विदधत् कुर्वन् सृजन् ॥ ‘ अभ्यस्तानामादिः । इत्याद्युदात्तत्वम् । ततः समासे कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् ॥ मिषतो निमिषादियुक्तस्य विश्वस्य सर्वस्य प्राणिजातस्य वशी स्वामी भूत्वा वर्तते ॥

सूर्याचन्द्रमसौ । धाता । यथापूर्वम् । अकल्पयत् ।

दिवम् । च । पृथिवीम् । च । अन्तरिक्षम् । अथो । स्वः ॥३

सूर्याचन्द्रमसौ कालस्य ध्वजभूतौ दिवं च पृथिवीं चान्तरिक्षं च इत्थं त्रिभुवनं स्वः । स्वःशब्दः सुखवाची । दिवो विशेषणम् । सुखरूपां दिवम् । तदेतत्सर्वं धाता विधाता यथापूर्वं पूर्वस्मिन् कल्पे अकल्पयत् सृष्टवान् तथैवागामिन्यपि कल्पे कल्पयिष्यतीत्यर्थः ॥ ॥ ४८ । [सायणभाष्यम्]


Part -2

संसमिद्युवसे वृषन्नग्ने विश्वान्यर्य आ ।
इळस्पदे समिध्यसे स नो वसून्या भर ॥१॥
सं गच्छध्वं सं वदध्वं सं वो मनांसि जानताम् ।
देवा भागं यथा पूर्वे संजानाना उपासते ॥२॥
समानो मन्त्रः समितिः समानी समानं मनः सह चित्तमेषाम् ।
समानं मन्त्रमभि मन्त्रये वः समानेन वो हविषा जुहोमि ॥३॥
समानी व आकूतिः समाना हृदयानि वः ।
समानमस्तु वो मनो यथा वः सुसहासति ॥४॥

‘ संसम्’ इति चतुर्ऋचं चत्वारिंशं सूक्तं संवननस्यार्षम् । ‘ समानो मन्त्रः’ इति तृतीया त्रिष्टुप् शिष्टास्तिस्रोऽनुष्टुभः । प्रथमाया अग्निर्देवता । शिष्टानां संज्ञानम् । अनुक्रम्यते —– संसं चतुष्कं संवननः संज्ञानमाद्याग्नेयी तृतीया त्रिष्टुप् तृतीया त्रिष्टुप् ‘ इति । ‘आनुष्टुभं तु ‘ इति पूर्वमुक्तत्वादवशिष्टानामनुष्टुप्त्वम् । सूक्तविनियोगो लैङ्गिकः ॥

सम्ऽस॑म् । इत् । यु॒व॒से॒ । वृ॒ष॒न् । अग्ने॑ । विश्वा॑नि । अ॒र्यः । आ ।

इ॒ळः । प॒दे । सम् । इ॒ध्य॒से॒ । सः । नः॒ । वसू॑नि । आ । भ॒र॒ ॥१

हे वृषन् कामानां वर्षितः अग्ने “अर्यः ईश्वरस्त्वम् ।’ अर्यः स्वामिवैश्ययोः’ (पा. सू. ३. १. १०३) इति यत्प्रत्ययान्तो निपातितः । ‘ अर्यः स्वाम्याख्यायाम् ‘ ( फि. सू. १. १८) इत्यन्तोदात्तत्वम् । स त्वं “विश्वानि सर्वाणि भूतजातानि “संसम् । ‘प्रसमुपोदः पादपूरणे’ (पा. सू. ८. १. ६) इति समो द्विर्वचनम् । इच्छब्दोऽवधारणे । “आ समन्तात् सं “युवसे मिश्रयसि । देवेषु मध्ये त्वमेव सर्वाणि भूतजातानि वैश्वानरात्मना व्याप्नोषि। नान्य इत्यर्थः । किंच “इळः इडायाः पृथिव्याः “पदे स्थाने उत्तरवेदिलक्षणे । एतद्वा इळायास्पदं यदुत्तरवेदीनाभिः ‘ ( ऐ. ब्रा. १.२८) इति ब्राह्मणम् । तत्र त्वं “समिध्यसे ऋत्विग्भिः संदीप्यसे । “सः तादृशस्त्वं “नः अस्माकं “वसूनि धनानि “आ “भर आहर ॥

सम् । ग॒च्छ॒ध्व॒म् । सम् । व॒द॒ध्व॒म् । सम् । वः॒ । मनां॑सि । जा॒न॒ता॒म् ।

दे॒वाः । भा॒गम् । यथा॑ । पूर्वे॑ । स॒म्ऽजा॒ना॒नाः । उ॒प॒ऽआस॑ते ॥२

हे स्तोतारः यूयं “सं “गच्छध्वम् । संगताः संभूता भवत” ॥ ‘समो गम्यृच्छि” इत्यादिना गमेरात्मनेपदम् ॥ तथा “सं “वदध्वं सह वदत । परस्परं विरोधं परित्यज्यैकविधमेव वाक्यं ब्रूतेति यावत् । ‘ व्यक्तवाचां समुच्चारणे ‘ ( पा. सू. १. ३. ४८) इति वदेरात्मनेपदम्। “वः युष्माकं “मनांसि “सं “जानताम् । समानमेकरूपमेवार्थमवगच्छन्तु ॥ ‘ संप्रतिभ्यामनाध्याने ‘ (पा. सू. १. ३. ४६ ) इति जानातेरात्मनेपदम् ॥ “यथा “पूर्वे पुरातनाः “देवाः “संजानानाः ऐकमत्यं प्राप्ता हविर्भागम् “उपासते यथास्वं स्वीकुर्वन्ति तथा यूयमपि वैमत्यं परित्यज्य धनं स्वीकुरुतेति शेषः ॥

स॒मा॒नः । मन्त्रः॑ । सम्ऽइ॑तिः । स॒मा॒नी । स॒मा॒नम् । मनः॑ । स॒ह । चि॒त्तम् । ए॒षा॒म् ।

स॒मा॒नम् । मन्त्र॑म् । अ॒भि । म॒न्त्र॒ये॒ । वः॒ । स॒मा॒नेन॑ । वः॒ । ह॒विषा॑ । जु॒हो॒मि॒ ॥३

पूर्वोऽर्धर्चः परोक्षकृतः उत्तरः प्रत्यक्षकृतः । “एषाम् एकस्मिन् कर्मणि सह प्रवृत्तानामृत्विजां स्तोतॄणां वा “मन्त्रः स्तुतिः शस्त्राद्यात्मका गुप्तभाषणं वा “समानः एकविधोऽस्तु । तथा “समितिः प्राप्तिरपि “समानी एकरूपास्तु ॥ ‘ केवलमामक° इत्यादिना समानशब्दात् ङीप् । उदात्तनिवृत्तिस्वरेण ङीप उदात्तत्वम् । तथा “मनः मननसाधनमन्तःकरणं चैषां “समानम् एकविधमप्यस्तु । “चित्तं विचारजं ज्ञानं तथा “सह सहितं परस्परस्यैकार्थेनैकीभूतमस्तु । अहं च “वः युष्माकं “समानम् एकविधं “मन्त्रम् “अभि “मन्त्रये । ऐकविध्याय संस्करोमि । तथा “वः युष्माकं स्वभूतेन “समानेन साधारणेन “हविषा चरुपुरोडाशादिना अहं “जुहोमि ॥ तृतीया च होश्छन्दसि’ (पा. सू. २. ३. ३) इति कर्मणि कारके तृतीया ॥ वषट्कारेण हविः प्रक्षेपयामीत्यर्थः ॥

स॒मा॒नी । वः॒ । आऽकू॑तिः । स॒मा॒ना । हृद॑यानि । वः॒ ।

स॒मा॒नम् । अ॒स्तु॒ । वः॒ । मनः॑ । यथा॑ । वः॒ । सुऽस॑ह । अस॑ति ॥४

हे ऋत्विग्यजमानाः “वः युष्माकम् “आकूतिः संकल्पोऽध्यवसायः “समानी एकविधोऽस्तु । तथा “वः युष्माकं “हृदयानि “समाना समानान्येकविधानि सन्तु । तथा “वः युष्माकं “मनः अन्तःकरणम् । प्रत्येकापेक्षयैकवचनम् । तदपि “समानमस्तु । “यथा “वः युष्माकं “सुसह शोभनं साहित्यम् “असति भवति तथा समानमस्त्वित्यन्वयः ॥ अस्तेर्लटि ‘बहुलं छन्दसि’ इति शपो लुगभावः ॥ ॥ ४९ ।। [सायणभाष्यम्]


 

वाय॒वा या॑हि दर्शते॒मे सोमा॒ अरं॑कृताः- Bayaba yahi darshateme soma aramkritaha-1.1.2

ऋग्वेदः – मण्डल १-सूक्तं १.२ -मधुच्छन्दा वैश्वामित्रः – दे. १-३ वायुः, ४-६ इन्द्र-वायू, ७-९ मित्रा-वरुणौ। गायत्री

वाय॒वा या॑हि दर्शते॒मे सोमा॒ अरं॑कृताः ।

तेषां॑ पाहि श्रु॒धी हवं॑ ॥१

वाय॑ उ॒क्थेभि॑र्जरंते॒ त्वामच्छा॑ जरि॒तारः॑ ।

सु॒तसो॑मा अह॒र्विदः॑ ॥२

वायो॒ तव॑ प्रपृंच॒ती धेना॑ जिगाति दा॒शुषे॑ ।

उ॒रू॒ची सोम॑पीतये ॥३

इंद्र॑वायू इ॒मे सु॒ता उप॒ प्रयो॑भि॒रा ग॑तं ।

इंद॑वो वामु॒शंति॒ हि ॥४

वाय॒विंद्र॑श्च चेतथः सु॒तानां॑ वाजिनीवसू ।

तावा या॑त॒मुप॑ द्र॒वत् ॥५

वाय॒विंद्र॑श्च सुन्व॒त आ या॑त॒मुप॑ निष्कृ॒तं ।

म॒क्ष्वि१॒॑त्था धि॒या न॑रा ॥६

मि॒त्रं हु॑वे पू॒तद॑क्षं॒ वरु॑णं च रि॒शाद॑सं ।

धियं॑ घृ॒ताचीं॒ साधं॑ता ॥७

ऋ॒तेन॑ मित्रावरुणावृतावृधावृतस्पृशा ।

क्रतुं॑ बृ॒हंत॑माशाथे ॥८

क॒वी नो॑ मि॒त्रावरु॑णा तुविजा॒ता उ॑रु॒क्षया॑ ।

दक्षं॑ दधाते अ॒पसं॑ ॥९


अग्निमीळे ‘ इत्यादिसूक्तमग्निष्टोमस्य प्रातरनुवाके यथा (शस्त्रे) विनियुक्तं तथा ‘ वायवा याहि ‘ इत्यादयस्तृचाः प्रउगशस्त्रे विनियुक्ताः । तत्रेदं चिन्त्यते, शस्त्रं किं देवतास्मरणरूपसंस्कारकर्म किं वा अदृष्टफलं प्रधानकर्मेति । तत्र पूर्वपक्षं जैमिनिः ( जै. सू. २. १. १३-२९) सूत्रयामास-

‘ स्तुतशस्त्रयोस्तु संस्कारो याज्यावद्देवताभिधानत्वात् ‘ इति ।। ‘ आज्यैः स्तुवते पृष्ठैः स्तुवते प्रउगं शंसति निष्केवल्यं शंसति ‘ इति श्रूयते । तत्र स्तुतिः शंसनं च गुणिनिष्टगुणाभिधानम् ‘ इन्द्रस्य नु वीर्याणि प्र वोचम् ( ऋ सं. १. ३२. १) इत्यत्र दृष्टत्वात् । एवं सति याज्यान्यायेन गुणिन्या देवताया अभिधायकत्वेन स्तुतशस्त्रयोः संस्काररूपत्वमभ्युपेयम् । याज्यायास्तद्रूपत्वं दशमाध्यायस्य चतुर्थपादे ( जै. सू. १०. ४ ३९-४१) दृष्टार्थलाभेन निर्णीतम् । तद्वदत्रापि । तुशब्दः प्रधानकर्मत्वं व्यावर्तयति ।। सिद्धान्ती तं पक्षं दूषयति-

‘ अर्थेन त्वपकृष्येत देवतानाम्नश्चोदनार्थस्य गुणभूतत्वात् ‘ इति । तुशब्देन संस्कारत्वं वारयति संस्कारपक्षे प्रयोजनवशेन मन्त्रः स्वस्थानादपकृष्येत । कुतः । मन्त्रगतं देवतावाचकं यदिन्द्रादिनामास्ति तच्चोदनया मन्त्ररूपया प्रतिपाद्य देवतारूपभ्यार्थस्य गुणभूतम् । तस्मात् यत्र प्रधानभूतदेवतास्ति तत्र गुणभूतो मन्त्रो नेतव्यः । तद्यथा माहेन्द्रग्रहसंनिधौ ‘ अभि त्वा शूर ‘ ( ऋ. सं. ७. ३२. २२) इत्ययं प्रगाथ आम्नातः । स चेन्द्रं प्रकाशयति न तु महेन्द्रम् । ततो यत्रैन्द्रं कर्म तत्रायं प्रगाथोऽपकर्षणीयः । तथा सति क्रमसंनिधी वाध्येयाताम् ।। तदेतत् सिद्धान्तिनाभिहितं दूषणं पूर्वपक्षी समाधत्ते–

वशावद्वा गुणार्थं स्यात् ‘ इति । वाशब्दः प्रगाथस्यान्यत्रनयनं वारयति । मन्त्रे यदेतदिन्द्रशब्दाभिधानं तदेतन्महत्वगुणोपलक्षणार्थं स्यात् । यथा ‘ सा वा एषा सर्वदेवत्या यदजा वशा

वायव्यामा लभेत ‘ ( तै. सं. ३. ४. ३. २) इत्यत्र अजावशाशब्देन चोदिते कर्मणि छागशब्देन केवलेन युक्ता निगमा वशात्वगुणमप्युपलक्षयन्ति तद्वत् । तस्मात् महत्त्वगुणयुक्ते चोदिते कर्मणि निर्गुणेनेन्द्रशब्देनाभिधानमविरुद्धम् । लोकेऽपि महाराजे केवलराजशब्दप्रयोगमपि पश्यामः । तदेतत् समाधानं सिद्धान्ती दूषयति-

‘ न श्रुतिसमवायित्वात् ‘ इति । यदुक्तं वशान्यायेन राजन्यायेन वास्य ग्रहस्यैन्द्रो देवता युज्यते इति तन्न । देवतात्वस्य तद्धितश्रुतिसमवायित्वात् । माहेन्द्रग्रह इत्यत्र सास्य देवतेत्यस्मिन्नर्थे ‘ महेन्द्राद्धाणौ च ‘ ( पा. सू. ४. २. २९) इति महेन्द्र्शब्दात् अण्प्रत्ययो विहितः । तस्मात् महेन्द्र एव देवता न त्विन्द्रः ।। विपक्षे बाधमाह-

‘ गुणश्चानर्थकः ‘ डति । यदीन्द्रो देवता स्यात् तदानीम् ऐन्द्रग्रह इत्येतावतैव अर्थावगतौ माहेन्द्र इति महत्त्वगुणोऽनर्थकः स्यात । चकारः पूर्वहेतुना समुच्चयार्थः ।। हेत्वन्तरमाह-

‘ तथा याज्यापुरोरुचोः ‘ इति । इन्द्रमहेन्द्रयोर्देवतयोर्भेदे यथा महत्वगुणः सार्थकस्तथा याज्या- पुरोनुवाक्ययोर्भेदोऽप्यस्मिन्नेव पक्षे उपपद्यते । ‘ एन्द्र सानसिम् ‘ ( ऋ. सं. १. ८. १) इत्यादिके इन्द्रस्य याज्यापुरोनुवाक्ये । ‘ महाँ इन्द्रो य ओजसा ‘ ( ऋ सं. ८. ६. १) इत्यादिके महेन्द्रस्य ।। पूर्वपक्षिणोक्ते वशादृष्टान्ते वैषम्यमाह-

‘ वशायामर्थसमवायात् ‘ इति । या वशा विधिवाक्ये श्रुता तस्या एव निगमेषु छागशब्देन व्यवहारो न विरुद्धः । छागत्वलक्षणस्यार्थस्य वशायां समवेतत्वात् । तच्च प्रत्यक्षेणोपलभ्यते । इन्द्र-महेन्द्रयोस्तु भेद उपपादितः । तस्मात् विषमो दृष्टान्तः । एवं संस्कारपक्षे प्रगाथस्यैन्द्रकर्मण्यपकर्षप्रसङ्गात् तद्वारयितुं स्तोत्रशस्त्रयोः प्रधानकर्मत्वमिति सिद्धान्तिनो मतम् ।। पुनरपि पूर्वपक्षी तदेतन्मतं निराचष्टे–

‘यत्रेति वार्थवत्त्वात्स्यात् ‘ इति । वाशब्दः सिद्धान्तिमतव्यावृत्यर्थम् । यत्रैन्द्रं कर्म तत्र प्रगाथो नेतव्य इत्ययमेव पक्षः स्यात् । कुतः, अर्थवत्त्वात् । ऐन्द्रो मन्त्र इन्द्र प्रकाशयितुं समर्थ इत्यर्थवान् स्यात् । महेन्द्रं तु प्रकाशयितुमसमर्थत्वादानर्थक्यं प्रगाथस्य प्रसज्येत । तस्मात् देवताप्रकाशनरूपसंस्कारकर्मत्वमेव स्तोत्रशस्त्रयोर्युक्तमिति स्थितः पूर्वपक्षः ॥ अथ सिद्धान्तमाह –

अपि वा श्रुतिसंयोगात्प्रकरणे स्तौतिशंसती क्रियोत्पत्तिं विदध्याताम्’ इति । ‘अपि वा । इत्यनेन संस्कारकर्मत्वं व्यावर्त्यते । स्तौतिधातुः शंसतिधातुश्चेत्येतावुभावपि स्वप्रकरणे एव कस्याश्चित् प्रधानक्रियाया उत्पत्तिं विदध्याताम् । कुतः, श्रुतिसंयोगात्। तयोर्धात्वोर्वाच्योऽर्थः श्रुतिरित्युच्यते । तस्संयोगः प्रधानकर्मत्वे सिध्यति । तथा हि गुणिनमुपसर्जनीकृत्य तन्निष्टानां गुणानां प्राधान्येन कथनं स्तुतिः । यो देवदत्तः स चतुर्वेदाभिज्ञ इत्युक्ते सर्वे जनाः स्तुतिमवगच्छन्ति । गुणस्योपसर्जनत्वे तु न स्तुतिः प्रतीयते । यश्चतुर्वेदाभिज्ञस्तमाकारय ‘ इत्युक्ते स्तुतिं न मन्यन्ते किंत्वाह्वानप्राधान्यमेव बुध्यन्ते । एवं मन्त्रेष्वपि या देवता सेयमीदृशैर्गुणैरुपेतेति गुणप्राधान्यविवक्षायां मुख्यः स्तौतिधात्वर्थो विधीयते । त्वत्पक्षे तु येयमीदृग्गुणयुक्ता सेयं देवतेति देवतास्मरणस्य प्राधान्यादियं स्तुतिर्न स्यात्। ततः श्रुतिवशादेते प्रधानकर्मणी । तथा सति देवताप्रकाशने तात्पर्याभावात् ऐन्द्रोऽपि प्रगाथः स्वप्रकरणगते माहेन्द्रकर्मण्येवावतिष्ठते । यदि देवतास्मरणरूपं दृष्टं प्रयोजनं न लभ्येत तर्ह्यदृष्टमस्तु ॥ प्रधानकर्मत्वे हेत्वन्तरमाह—

‘शब्दपृथक्त्वाच्च’ इति । द्वादशाग्निष्टोमस्य स्तोत्राणि द्वादश शस्त्राणि ‘ इत्यत्र द्वादशशब्देन स्तोत्राणां पृथक्त्वमवगम्यते । देवताप्रकाशनपक्षे सर्वैरपि मन्त्रसंघैः कृतस्य प्रकाशनस्यैकत्वेन द्वादशसंख्या न स्यात् । प्रधानकर्मणां तु आज्यस्तोत्रपृष्ठस्तोत्रादिनामकानां भिन्नत्वात् द्वादशत्वसंख्योपपद्यते ।। एवं शस्त्रवाक्येऽपि योज्यम् ॥ विपक्षे बाधमाह

‘अनर्थकं च तद्वचनम् ‘ इति । अग्निष्टुति श्रूयते- आग्नेया ग्रहा भवन्ति’ इति । तत्रैव पुनरप्यन्यदुच्यते-आग्नेयीषु स्तुवते । आग्नेयीः शंसन्ति’ इति । त्वत्पक्षे तद्वचनमनर्थकं स्यात् ।। चोदकप्राप्तेषु स्तोत्रशस्त्रमन्त्रेष्वाग्नेयग्रहानुसारेण देवतापदस्य ऊहे सति आग्नेयत्वसिद्धेः । प्रधानकर्मपक्षे तु देवताप्रकाशनरूपस्वाभावेन ऊहाभावात् आग्नेयमन्त्रान्तरविधिवचनमर्थवद्भवति ॥ पुनरपि हेत्वन्तरमाह—-

‘अन्यश्चार्थः प्रतीयते ‘ इति । ‘संबद्धे वै स्तोत्रशस्त्रे’ इति ह्याम्नातम् । संबन्धश्च द्वयोर्भवति न त्वेकस्य । तस्मात् स्तोत्रशस्त्रयोरर्थभेदः प्रतीयते । स च संस्कारपक्षे न संभवति । देवताप्रकाशनरूपस्यार्थस्यैकत्वात् । प्रधानकर्मपक्षे तु स्तोत्रकर्म शस्त्रकर्म चेत्यर्थभेद उपपद्यते । यद्यपि ‘ष्टुञ् स्तुतौ ‘; ‘शंसु स्तुतौ ‘ इत्येकार्थौ, तथापि ‘प्रगीतमन्त्रसाध्यं स्तोत्रम् ‘, ‘ अप्रगीतमन्त्रसाध्यं शस्त्रम् ‘ इति तयोर्विवेकः ॥ हेत्वन्तरमाह

‘ अभिधानं च कर्मवत् ‘ इति । यया प्रधानकर्म ‘ अग्निहोत्रं जुहोति ‘ इति द्वितीयासंयोगेनाभिहितं, तथा प्रउगं शंसति ‘ इत्यभिधीयते । अतस्तत्सादृश्यात् प्रधानकर्मत्वम् ।। हेत्वन्तरमाह—

, फलनिर्वृत्तिश्च ‘ इति । ‘ स्तुतस्य स्तुतमसि ‘ ( तै. सं. ३. २. ७. १) इति स्तोत्रानुमन्त्रणमाम्नाय वाक्यशेषे स्तोत्रफलमेवाम्नातम्-‘ इन्द्रियावन्तो वनामहे धुक्षीमहि प्रजामिषम् ‘ ( तै. सं. ३ २. ७. २) इति । न तु देवताप्रयुक्तं फलमाम्नातम् । अतो न देवतासंस्कारः किंतु प्रधानकर्मेति स्थितम् । अनेन तु निर्णयेन प्रयोजनं विकृतिषु ऊहाभावः । संस्कारपक्षे तु यस्यां विकृतौ देवतान्तरं तत्र तद्वाचकं पदमूहनीयं स्यात् । तन्मा भूदिति प्रधानकर्मत्वमुक्तम् । एतच्च दशमाध्याये सूत्रितं- ‘ ग्रहाणां देवतान्यत्वे स्तुतशस्त्रयोः कर्मत्वादविकारः स्यात् ‘ ( जै. सू. १०. ४. ४९) इति ।

अत्र संग्रहश्लोकौ-

प्रउगं शंसतीत्यादौ गुणतोत प्रधानता ।

दृष्टा देवस्मृतिस्तेन गुणता स्तोत्रशस्त्रयोः ।।

स्मृत्यर्थत्वे स्तौतिशंस्योर्धात्वोः श्रौतार्थबाधनम् ।

तेनादृष्टमुपेत्यापि प्राधान्यं श्रुतये मतम् ( जै. न्या. २. १. ५) इति ।।

अग्निष्टोमे सुत्यादिने, सूर्योदयात् पूर्वं प्रेषितो होता प्रातरनुवाकमनुब्रूयात् । एतच्चैतरेयब्राह्मणे प्रपञ्चितं- देवेभ्यः प्रातर्यावभ्यो होतरनुब्रूहीत्याहाध्वर्युः ‘ ( ऐ. ब्रा. २.१५) इत्यादि ब्राह्मणम् । तस्मिंश्च प्रातरनुवाके ‘ अग्निमीळे ‘ इत्यादिसूक्तमन्तर्भूतम् । तच्च व्याख्यातम् । प्रातःसवने वैश्वदेवग्रहणादूर्ध्वं प्रउगशस्त्रं होत्रा शंसनीयम् । तच्च शस्त्रं ‘ वायवा याहि ‘ इत्यादिसप्ततृचात्मकम् । एतच्च ब्राह्मणे ‘ ग्रहोक्थम् ‘ ( ऐ.ब्रा. ३.१) इत्यादिखण्डे प्रपञ्चितम् । तथा पञ्चमाध्याये ‘ स्तोत्रमग्रे शस्त्रात् ‘ ( आश्व. श्रौ. ५. १०) इत्यादिखण्डे सूत्रितं च । अत्रेयमनुक्रमणिका- वायो वायव्यैन्द्रवायवमैत्रावरुणास्तृचा अश्विना द्वादशाश्विनैन्द्रवैश्वदेवसारस्वतास्तृचाः सप्तैताः प्रउगदेवताः ‘ इति । अस्यायमर्थः । ‘ वायवा याहि ‘ इत्यादिकं नवर्चं सूक्तम् । ‘ अग्निं नव ‘ इत्यतो नवशब्दस्यानुवृत्तेः । तत्राद्यस्तृचो वायुदेवताकः । द्वितीय इन्द्रवायुदेवताकः । तृतीयो मित्रावरुणदेवताकः । ‘ अश्विना ‘ इत्यादिकं द्वादशर्चं सूक्तम् । तत्राद्यस्तृच आश्विनः । द्वितीय ऐन्द्रः । तृतीयो वैश्वदेवः । चतुर्थः सारस्वतः । तेषु तृचेषु प्रतिपाद्या वाय्वादयः सरस्वन्यन्ताः सप्तसंख्याकाः प्रउगशस्त्रस्य देवता इति । मधुच्छन्दसोऽनुवर्तनात् स एवर्षिः । तथैवानुवृत्त्या गायत्रं छन्दः । वायव्ये तृचे प्रथमा ग्रहस्य ऐन्द्रवायवस्यैका पुरोनुवाक्या । एतच्च ब्राह्मणे समाम्नातं- वायव्या पूर्वा पुरोनुवाक्यैन्द्रवायव्युत्तरा ‘ ( ऐ. ब्रा. २. २६) इति । तथा सूत्रितं च-‘ वायवा याहि दर्शतेन्द्रवायू इमे सुता इत्यनुवाक्ये ( आश्व श्रौ. ५ ५) इति ।।


वायो इति । आ । याहि । दर्शत । इमे । सोमाः । अरम्ऽकृताः ।

तेषाम् । पाहि । श्रुधि । हवम् ॥१

“दर्शत हे दर्शनीय “वायो कर्मण्येतस्मिन् आ “याहि आगच्छ । त्वदर्थम् “इमे “सोमा “अरंकृताः अलंकृताः । अभिषवादिसंस्कारोऽलंकारः। “तेषां तान् सोमान् । यद्वा। तेषामेकदेशमित्यध्याहारः। “पाहि स्वकीयं भागं पिबेत्यर्थः। तत्पानार्थं “हवम् अस्मदीयमाह्वानं “श्रुधि शृणु। अत्र यास्कः-’वायवा याहि दर्शनीयेमे सोमा अरंकृता अलंकृतास्तेषां पिब शृणु नो ह्वानम् ‘ ( निरु. १०. २ ) इति ॥ दर्शतेत्यत्र ‘भृमृदृशि° ‘ ( उ. सू. ३. ३९० ) इत्यादिसूत्रेण अतच्प्रत्यय औणादिकः । चित्त्वादन्तोदात्तस्य आमन्त्रितानुदात्तत्वम् । अर्तिस्तुसु ‘ (उ. सू. १. १३७ ) इत्यादिना मन्प्रत्ययान्तस्य सोमशब्दस्य नित्स्वरः । अलमित्यत्र छान्दसो रेफादेशः । अरंकृतशब्दे समासान्तोदात्तत्वम् (पा. सू. ६. १. २२३) बाधित्वा अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरप्राप्तौ (पा. सू. ६. २. २) भूषणेऽलम्’ (पा. सू. १. ४. ६४ ) इत्यलंशब्दस्य गतिसंज्ञायां ‘ गतिकारक° ‘ ( पा. सू. ६. २. १३९ ) इत्यादिना कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वे प्राप्ते तदपवादत्वेन ‘ गतिरनन्तरः ‘ ( पा. सू. ६. २. ४९ ) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । निपातत्वादलंशब्द आद्युदात्तः । पाहीत्यत्र पिबादेशाभावश्छन्दसः । श्रुधीत्यत्र ‘श्रुशृणु° । (पा. सू. ६. ४. १०२) इत्यादिना हेर्धिभावः । तिङन्तादुत्तरस्य निघातो नास्ति । सेर्ह्यपिञ्च’ (पा. सू. ३. ४. ८७ ) इति पित्वनिषेधानुदात्ते निवारिते प्रत्ययस्वरः । हवमित्यत्र ह्वयतिधातोः ‘बहुलं छन्दसि ‘ ( पा. सू. ६. १. ३४ ) इति संप्रसारणे सति उकारान्तत्वात् ‘ऋदोरप् ‘ ( पा. सू. ३. ३. ५७) इति अप्प्रत्ययः । तस्य पित्त्वादनुदात्ते सति धातुस्वरः शिष्यते। संहितायां श्रुधीत्यस्य ‘अन्येषामपि दृश्यते ‘ ( पा. सू. ६. ३. १३७ ) इति दीर्घः ।

वायो इति । उक्थेभिः । जरन्ते । त्वाम् । अच्छ । जरितारः ।

सुतऽसोमाः । अहःऽविदः ॥२
हे “वायो “जरितारः स्तोतार ऋविग्यजमानाः “त्वामच्छ त्वामभिलक्ष्य “उक्थेभिः आज्यप्रउगादिशस्त्रैः “जरन्ते स्तुवन्ति। कीदृशाः। ‘सुतसोमाः अभिषुतेन सोमेनोपेताः। “अहर्विदः । अहःशब्द एकेनाह्ना निष्पाद्येऽग्निष्टोमादिक्रतौ वैदिकव्यवहारेण प्रसिद्धः । ऋत्वभिज्ञा इत्यर्थः । ‘अर्चति गायति’ इत्यादिषु चतुश्चत्वारिंशत्स्वर्चतिकर्मसु धातुषु “जरते ह्वयति’ (नि. ३. १४, ८) इति पठितम् । स्तुतेरपि अर्चनाविशेषत्वात् औचित्येनात्र स्तुत्यर्थों जरतिधातुः । अच्छशब्दस्य संहितायां ‘निपातस्य च’ ( पा. सू. ६. ३. १३६ ) इति दीर्घः । सुतसोमा इत्यत्र बहुव्रीहित्वात् पूर्वपदप्रकृतिस्वरः ( पा. सू. ६. २. १ )। अहर्विद इत्यत्र समासस्वरं ( पा. सू. ६. १. २२३ ) बाधित्वा ‘तत्पुरुषे तुल्यार्थ° ( पा. सू. ६. २. २) इत्यादिना द्वितीयापूर्वपदप्रकृतिस्वरे प्राप्ते तदपवादत्वेन ‘गतिकारकोपपदात्कृत (पा. सू. ६. २. १३९ ) इति कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरः ।।

वायो इति । तव । प्रऽपृञ्चती । धेना । जिगाति । दाशुषे ।

उरूची । सोमऽपीतये ॥३

हे “वायो तव “धेना वाक् सोमपीतये सोमपानार्थं दाशुषे दाश्वांसं दत्तवन्तं यजमानं जिगाति गच्छति । हे यजमान त्वया दत्तं सोमं पास्यामीत्येवं वायुर्ब्रूते इत्यर्थः। कीदृशी धेना । “प्रपृञ्चती प्रकर्षेण सोमसंपर्क कुर्वती सोमगुणं वर्णयन्तीत्यर्थः । उरूची उरून् बहून् यजमानान् गच्छन्ती । ये ये सोमयाजिनस्तान् सर्वान् वर्णयन्तीत्यर्थः ॥ प्रपृञ्चतीत्यत्र ‘शतुरनुमः’ ( पा. सू. ६. १. १७३ ) इति ङीप् उदात्तः । ‘श्लोकः धारा ‘ इत्यादिषु सप्तपञ्चाशत्सु वाङ्नामसु ‘ गणः धेना ग्नाः’ ( नि. १. ११. ३९ ) इति पठितम् । वर्तते अयते’ इत्यादिषु द्वाविंशाधिकशतसंख्येषु गतिकर्मसु “ गाति जिगाति’ (नि. २. १४. ११३) इति पठितम् । दाशुषे इत्यत्र ‘गत्यर्थकर्मणि’ (पा. सू. २. ३. १२ ) इति चतुर्थी । उरूचीत्यत्र गौरादित्वेन ( पा. सू. ४. १. ४१ ) ङीषि कृते प्रत्ययस्वरः । सोमपीतये इत्यत्र बहुव्रीहित्वाभावेऽपि व्यत्ययेन पूर्वपदप्रकृतिस्वरः ॥

इन्द्रवायू इति । इमे । सुताः । उप । प्रयःऽभिः । आ । गतम् ।

इन्दवः । वाम् । उशन्ति । हि ॥४
एतस्या ऋच ऐन्द्रवायवग्रहे द्वितीयपुरोनुवाक्यारूपेण विशेषविनियोगः पूर्वमेवोक्तः । हे “इन्द्रवायू भवदर्थम् “इमे सोमाः सुताः अभिषुताः। तस्मात् युवां प्रयोभिः अन्नैरस्मभ्यं दातव्यैः सह “उप “आ “गतम्, अस्मत्समीपं प्रति आगच्छतम्। “हि यस्मात् इन्दवः सोमाः “वां युवाम् “उशन्ति कामयन्ते तस्मात् आगमनमुचितम् ॥ इन्द्रवायूशब्दस्यामन्त्रिताद्युदात्तत्वम् । प्रीणयन्ति भोक्तॄनिति प्रयांस्यन्नानि । प्रीञ्धातोरन्तर्भावितण्यर्थात् (पा. सू. ३. १. २६ ) असुन्प्रत्यये सति नित्स्वरः । गमिधातोर्लोण्मध्यमपुरुषद्विवचने ‘बहुलं छन्दसि’ ( पा. सू. २. ४. ७३ ) इति शपो लुकि सति ‘अनुदात्तोपदेश’ ( पा. सू. ६. ४. ३७) इत्यादिना मकालोपः । ततो गतमिति भवति । ‘उन्दी क्लेदने ! इति धातोः ‘ उन्देरच्चादेः’ (उ. सू. १. १२) इति उन्प्रत्ययः। आद्यक्षरस्य इकारादेशः । तत इन्दुशब्दस्य नित्स्वरः। सोमरसस्य द्रवत्वात् क्लेदनं संभवति। युष्मच्छब्दादेशस्य वामित्येतस्य ‘अनुदात्तं सर्वमपादादौ (पा. सू. ८. १. १८) इत्यनुदात्तः । उशन्तीत्यस्य निघाते ‘ हि च ‘ ( पा. सू. ८, १, ३४ ) इति सूत्रेण प्रतिषिद्धे सति प्रत्ययस्वरः । हिशब्दस्य निपातस्वरः ॥

वायो इति । इन्द्रः । च । चेतथः । सुतानाम् । वाजिनीवसू इति वाजिनीऽवसू ।

तौ । आ । यातम् । उप । द्रवत् ॥५

अत्र चकारेणान्यः समुच्चीयते । संनिहितत्वाद्वायुरेव। हे “वायो त्वम् इन्द्रश्च युवामुभौ “सुतानाम् अभिषुतान् सोमान् “चेतथः जानीथः । यद्वा। अभिषुतानां सोमानां विशेषमित्यध्याहारः। कीदृशौ युवाम्। “वाजिनीवसू । वाजिनीशब्दो यद्यप्युषोनामसु पठितस्तथाप्यत्रासंभवान्न गृह्यते । वाजोऽन्नम् । तद्यस्यां हविः संततावस्ति सा वाजिनी । तस्यां वसत इति तौ वाजिनीवसू । आमन्त्रितत्वादनुदात्तः। “तौ तथाविधौ युवां “द्रवत् क्षिप्रम् “उप समीपे “आ “यातम् आगच्छतम् । षड्विंशतिसंख्याकेषु क्षिप्रनामसु ‘नु क्षिप्रं मधु द्रवत्’ (नि. २. १५. ३ ) इति पठितम् । तत्र फिट्स्वरः ॥ ॥ ३ ॥

वायो इति । इन्द्रः । च । सुन्वतः । आ । यातम् । उप । निःऽकृतम् ।

मक्षु । इत्था । धिया । नरा ॥६

हे “वायो त्वम् इन्द्रश्च सुन्वतः सोमाभिषवं कुर्वतो यजमानस्य “निष्कृतं संस्कृतं संस्कर्तारं वा सोमम् “उप आ “यातम् आगच्छतम् । “नरा हे नरौ पुरुषौ पौरुषेण सामर्थ्येनोपेतौ युवयोरागतयोश्च सतोः “धिया अमुना कर्मणा “मक्षु त्वरया संस्कारः संपत्स्यते। “इत्था सत्यम्॥ वायो इत्यस्य ‘आमन्त्रितस्य (पा. सू. ६. १. १९८) इति षाष्ठिकमाद्युदात्तत्वम् । इन्द्रशब्दः ‘ ऋजेन्द्रा ‘ ( उ. सू. २. १८६ ) इत्यादिना रन्प्रत्ययान्तत्वेन निपातितो नित्यादिर्नित्यम् ‘ ( पा. सू. ६. १. १९७ ) इत्याद्युदात्तः । चशब्दः ‘चादयोऽनुदात्ताः’ ( फि. सू. ८४ ) इत्यनुदात्तः । सुन्वत इत्यत्र ‘शतुरनुमो नद्यजादी’ (पा. सू. ६. १. १७३) इति विभक्तेरुदात्तत्वम् । ‘ निरित्येष समित्येतस्य स्थाने ‘ ( निरु. १२. ७) इति यास्कः । कृतशब्द आदिकर्मणि कर्तरि क्तः ( पा, सू. ३. ४. ७१ ) । संस्कर्तुं प्रवृत्त इत्यर्थः । “कुगतिप्रादयः’ ( पा. सू. २. २. १८) इति समासेऽव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वे प्राप्ते ‘ थाथघञ्ताादजबित्रकाणाम् ‘ ( पा. सू. ६. २. १४४ ) इत्यन्तोदात्तः । ‘गतिरनन्तरः ‘ ( पा. सू. ६. २. ४९ )। इति तु निसः उदात्तत्वं न भवति । तद्धि कर्मणि क्े विहितम् (पा. सू. ६. २. ४८ )। निष्करोतीति निष्कृदिति क्विबन्तव्याख्याने तु ‘गतिकारकोपपदात्कृत्’ (पा. सू. ६. २. १३९ ) इति ऋकार उदात्तः स्यात् । धिया । सावेकाचस्तृतीयादिः° ‘( पा. सू. ६. १. १६८ ) इति विभक्तिरुदात्ता । नरा । ‘सुपां सुलुक्’ ‘ ( पा. सू. ७. १. ३९ ) इत्यादिना संबोधनद्विवचनस्य डादेशः । पदापरत्वात् ‘ आमन्त्रितस्य’ (पा. सू. ८. १. १९ ) इत्याष्टमिको निघातः ॥
‘मित्रं हुवे’ इति मैत्रावरुणस्तृचो गवामयने आरम्भणीये चतुर्विंशेऽहनि प्रातःसवने मैत्रावरुणस्य स्तोत्रियः। तत्रैव अभिप्लवषडहेऽपि विनियुक्तः। तथा चाश्वलायनेन ‘चतुर्विंशे होताऽजनिष्ट’ इत्यादिखण्डे मित्रं वयं हवामहे मित्रं हुवे पूतदक्षम्’ (आश्व. श्रौ. ७. २ ) इत्यादि सूत्रितम् । तथाह ‘ अभिप्लवपृष्ठ्याहानि’ इति खण्डे परिशिष्टानावापानुद्धत्य ‘मित्रं वयं हवामहे मित्रं हुवे पूतदक्षम्’ (आश्व. श्रौ. ७. ५) इति च ॥

मित्रम् । हुवे । पूतऽदक्षम् । वरुणम् । च । रिशादसम् ।

धियम् । घृताचीम् । साधन्ता ॥७

अहमस्मिन् कर्मणि हविष्प्रदानाय “पूतदक्षं पवित्रबलं “मित्रं हुवे। तथा “रिशादसं रिशानां हिंसकानाम् अदसम् अत्तारं वरुणं च हुवे आह्वयामि । कीदृशौ मित्रावरुणौ । घृतमुदकमञ्चति भूमिं प्रापयति या धीर्वर्षणकर्म तां घृताचीं “धियं साधन्ता साधयन्तौ कुर्वन्तौ ॥ मित्रशब्दः पुँल्लिङ्गः प्रातिपदिकस्वरेणान्तोदात्तः । हुवे इति हूयतेः ‘बहुलं छन्दसि’ ( पा. सू. २. ४. ७३ ) इति शपो लुकि सति ‘ह्वः संप्रसारणम्’ (पा. सू. ६. १. ३२) इत्यनुवृत्तौ ‘बहुलं छन्दसि’ ( पा. सू. ६.१. ३४ ) इति संप्रसारणे उवङादेशः । तिङ्ङतिङः’ (पा. सू ८. १. २८) इति निघातः। पूतशब्दः प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तः । बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । वरुणशब्दः ‘कॄवृदारिभ्य उनन्’ (उ. सू.३. ३३३) इति उनन्प्रत्ययान्तो नित्त्वादाद्युदात्तः । रिशन्ति हिंसन्तीति रिशाः शत्रवः। ‘इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः’ (पा. सू. ३. १. १३५ ) इति कः । प्रत्ययस्वरेणोदात्तः । तानत्तीति रिशादाः, तम् । ‘सर्वधातुभ्योऽसुन् ‘ ( उ. सू. ४, ६२८) इत्यसुन्प्रत्यये नित्स्वरेणोत्तरपदमाद्युदात्तम् । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेण स एवावशिष्यते। शेषनिघाते सति ‘एकादेश उदात्तेनोदात्तः’ (पा. सू.८.२.५) इति सवर्णदीर्घोऽप्युदात्त एव। ‘धीः’ इति ‘अपः’ इत्यादिषड्विंशतौ कर्मनामसु (नि. २.१.२१)पठितः। प्रातिपदिकस्वरेणान्तोदात्तः । घृतमञ्चतीति घृताची । ‘ऋविग्दधृक् ‘ (पा. सू. ३. २. ५९ ) इत्यादिना क्विनि “ अनिदिताम्’ (पा. सू. ६. ४. २४) इति नकारलोपः । ‘अञ्चतेश्चोपसंख्यानम्’ (पा. सू. ४. १. ६. २) इति ङीप् ! ‘अचः’ (पा. सू. ६. ४. १३८ ) इत्यकारलोपे ‘चौ ‘ (पा. सू. ६. ३. १३८ ) इति दीर्घत्वम् । घृतशब्दः ‘नब्विषयस्यानिसन्तस्य’ (फि. सू. २६ ) इत्याद्युदात्तं बाधित्वा ‘घृतादीनां च ‘ (फि. सू. २१ ) इत्यन्तोदात्तः। ‘समासस्य’ ( पा. सू. ६. १. २२३ ) इत्यन्तोदात्तस्यापवादकं तत्पुरुषे तुल्यार्थं° ‘ (पा. सू. ६. २. २) इतिपूर्वपदप्रकृतिस्वरं बाधित्वा ‘गतिकारकोपपदात् ‘ ( पा. सू. ६. २. १३९ ) इति उत्तरपदप्रकृतिस्वरेणोदात्तस्य धात्वकारस्य लोपे सति ‘अनुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोपः’ ( पा. सू. ६. १. १६१ ) इति ङीप उदात्तत्वे प्राप्ते ‘चौ ‘ ( पा. सू. ६. १. २२२) इति पूर्वपदान्तोदात्तत्वम् । साधन्ता । ‘राध साध संसिद्धौ ‘ इत्यस्मादन्तर्भावितण्यर्थात् लटः शत्रादेशे ( पा. सू. ३. २. १२४) क्षुं बाधित्वा व्यत्ययेन शप् । अदुपदेशत्वादुपरि शतृप्रत्ययस्य लसार्वधातुकानुदात्तत्वम् (पा. सू. ६. १. १८६) । द्वितीयाद्विवचनस्य शपश्च ‘अनुदात्तौ सुप्पितौ ‘ ( पा. सू. ३. १, ४) इत्यनुदात्तत्वे ‘धातोः ‘ (पा. सू. ६. १. १६२) इति धातुस्वर एव शिष्यते । ‘सुपां सुलुक्’ (पा. सू. ७. १, ३९) इत्यादिना विभक्तेराकारादेशः ॥

ऋतेन । मित्रावरुणौ । ऋतऽवृधौ । ऋतऽस्पृशा ।

क्रतुम् । बृहन्तम् । आशाथे इति ॥८

हे “मित्रावरुणौ युवां “क्रतुं प्रवर्तमानमिमं सोमयागम् “आशाथे आनशाथे व्याप्तवन्तौ । केन निमित्तेन । “ऋतेन अवश्यंभावितया सत्येन फलेन । अस्मभ्यं फलं दातुमित्यर्थः । कीदृशौ युवाम् । “ऋतावृधौ । ‘ऋतमित्युदकनाम’ (निरु. २. २५), ‘सत्यं वा यज्ञं वा ‘ ( निरु. ४. १९) इति यास्कः । उदकादीनामन्यतमस्य वर्धयितारौ । अत एव “ऋतस्पृशा उदकादीन् स्पृशन्तौ । कीदृशं क्रतुम् । “बृहन्तम् अङ्गैरुपाङ्गैश्च अतिप्रौढम् ॥ ऋतशब्दो घृतादित्वादन्तोदात्तः । मित्रावरुणावित्यत्र मित्रश्च वरुणश्चेति मित्रावरुणौ । “ देवताद्वन्द्वे च ‘ ( पा. सू. ६. ३. २६ ) इति पूर्वपदस्य आनङादेशः । ऋतस्य वर्धयितारौ इत्यर्थेऽन्तर्भावितण्यर्थात् वृधेः क्विप् । ‘अन्येषामपि दृश्यते ‘ ( पा. सू. ६. ३. १३७ ) इति पूर्वपदस्य दीर्घः । ऋतस्पृशा । ‘सुपां सुलुक् ‘ ( पा. सू. ७. १. ३९ ) इति डादेशः । मित्रावरुणावित्याद्यामन्त्रितत्रयस्य स्वस्वपूर्वपदात् परत्वात् ‘ आमन्त्रितस्य ‘ ( पा. . ८. १. १९ ) इति आष्टमिको निघातः । ननु ऋतेन इत्येतस्य ‘सुबामन्त्रिते पराङ्गवत्स्वरे ‘ ( पा. सू. २. १. २) इति पराङ्गवद्भावेन आमन्त्रितानुप्रवेशात् पादादित्वेन पदादपरत्वेन वा आष्टमिकनिघाताभावात् ‘ आमन्त्रितस्य च ‘ ( पा. सू. ६. १. १९८ ) इत्याद्युदात्तेन भवितव्यमिति चेत्, न। पराङ्गवद्भावस्य सुबामन्त्रिताश्रयत्वेन पदविधित्वात् ‘समर्थः पदविधिः’ (पा. सू. २. १. १) इति नियमात् । इह च ऋतेन मित्रावरुणौ इत्यनयोः आशाथे इति आख्यातेनैवान्वयेन परस्परमसामर्थ्यात् । यत्र पुनः परस्परान्वयेन सामर्थ्यं तत्र पराङ्गवद्भावात् पादादेः आद्युदात्तत्वं भवत्येव । यथा ‘मरुतां पितस्तदहं गृणामि ‘ इति । ‘ मृग्रोरुतिः ‘ ( उ. सू. १. ९४ ) । इति उतिप्रत्ययान्तत्वेन ‘पृश्नियै वै पयसो मरुतो जाताः’ (तै. सं. २. २. ११. ४ ) । इत्यादौ अन्तोदात्तोऽपि हि मरुच्छब्दो ‘ मरुतां पितः’ इत्यत्र सामर्थ्यात् पराङ्गवद्भावादेव आद्युदात्तो जातः । प्रकृते तु ऋतेन इत्यस्यासामर्थ्यादेव न पराङ्गवद्भाव इति । ऋतावृधावित्यत्र द्वितीयामन्त्रितस्य निघाते कर्तव्ये ‘आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवत् ‘ ( पा. सू. ८. १.७२ ) इति प्रथमामन्त्रितेन अविद्यमानवद्भवितव्यमिति चेत्, भवतु । अत एव तस्याव्यवधायकत्वात् ऋतेन इति प्रथमपदात् परत्वेनैव द्वितीयामन्त्रितं निहनिष्यते । यथा “ इमं मे गङ्गे यमुने’ ( ऋ. सं. १०. ७५, ६ ) इत्यादौ गङ्गेशब्दस्याविद्यमानवद्भावेऽपि तस्याव्यवधायकत्वादेव मे इत्येतदेव पदमुपजीव्य यमुनेशब्दस्य निघातः । किं च प्रकृते मित्रावरुणौ इत्यामन्त्रितं सामान्यवचनम् । तस्य विशेषणतया विशेषवचनम् ऋतावृधाविति । अतः ‘ नामन्त्रिते समानाधिकरणे सामान्यवचनम् ‘ ( पा. सू. ८. १.७३ ) इति पूर्वस्याविद्यमानवद्भावप्रतिषेधादपि निरन्तरायो द्वितीयस्य निघातः ॥ ननु एवमपि ‘अपादादौ ‘ (पा. सू. ८. १. १८) इत्यनुवृत्तेर्ऋतावृधेत्यस्य द्वितीयपादादित्वान्न भवितव्यं निघातेन । अत एव हि ‘इमं मे गङ्गे’ इत्यत्र शुतुद्रिपदस्य पदात् परस्य आमन्त्रितस्यापि पादादित्वादेव अनिघातादाद्युदात्तत्वं जातम् । तद्वदत्रापि भवितव्यं वक्तव्यो वा विशेष इति ॥ उच्यते—मित्रावरुणपदस्य ‘सुबामन्त्रिते० ‘ ( पा. सू. २. १. २) इति पराङ्गवद्भावेन परानुप्रवेशादेव ऋतावृधेत्यस्य न पादादित्वम् । शुतुद्रिपदमपि तर्ह्येवमेव पूर्वस्य सरस्वतिपदस्य पराङ्गवद्भावेन न पादादिरिति निहन्येत इति चेत्, न । पराङ्गवद्भीवस्तावत् सुबन्तमामन्त्रितं चाश्रित्य प्रवृत्तेः’ पदविधिः । अतस्तयोः सत्येव परस्परान्वये पराङ्गवद्भावेन भवितव्यं समर्थः पदविधिः’ (पा, सू. २. १. १ ) इति नियमात् । शुतुद्रिसरस्वतिपदयोश्च न परस्परेणान्वयः किंतु सचत इत्यनेन इत्यसामर्थ्यात् न पराङ्गवद्भावः । प्रकृते तु मित्रावरुणौ ऋतावृधौ इति द्वयोरपि सामानाधिकरण्येन परस्परान्वयादस्तिसामर्थ्यमिति भवितव्यं पराङ्गवद्भावेन । यथा “ मरुतां पितः’ इत्यत्रेति विशेषः ॥ ननु अत एव तर्हि मित्रावरुणपदस्य पराङ्गवद्भावेन पादादित्वात् “ अपादादौ ‘ इति पर्युदासादामन्वितनिघातो न स्यादिति चेत् , न । पूर्वं सुबन्तं परं चामन्त्रितमाश्रित्य यः स्वरः प्रवर्तते तत्र ‘सुबामन्त्रिते’ इति पराङ्गवद्भावः । भवति चैवंविध ऋतावृधपदनिघात इति । तत्र पूर्वस्य पराङ्गवद्भावेनापादादित्वात् स प्रवर्तते । मित्रावरुणपदनिघातस्तु पूर्वमेव पदमुपजीवति न परमामन्त्रितमिति न पराङ्गवद्भावः ॥ ननु पराङ्गवद्भाववन्निघातोऽपि पदविधिरिति ऋतेन इत्यनेनासामर्थ्यात् ततः पदात्परस्य मित्रावरुणपदस्य न स्यात् इति चेत्, न । समानवाक्ये निघातयुष्मदस्मदादेशा वक्तव्याः’ (पा. सू. २. १. १. ११) इति निघाते पदविधावपि समानवाक्यत्वमेव पर्याप्तं, न पराङ्गवद्भाववत् परस्परान्वयोऽपीत्यलम् । क्रतुम् । ‘कृञः कतुः’ (उ. सू. १. ७७ )। प्रत्ययस्वरेणादिरुदात्तः । आशाथे आनशाथे। ‘छन्दसि लुङ्लङ्लिटः ‘ ( पा. सू. ३. ४. ६) इति वर्तमाने लिट् । नुडभावश्छन्दसः ॥

कवी इति । नः । मित्रावरुणा । तुविऽजातौ । उरुऽक्षया ।

दक्षम् । दधाते इति । अपसम् ॥९

मित्रावरुणावेतौ देवौ “नः अस्माकं “दक्षं बलम् “अपसं कर्म च “दधाते पोषयतः। कीदृशौ। “कवी मेधाविनौ। “तुविजातौ बहूनामुपकारकतया समुत्पन्नौ । “उरुक्षया बहुनिवासौ । ‘विप्रः धीरः’ इत्यादिषु चतुर्विंशतिसंख्याकेषु मेधाविनामसु ‘ कविः मनीषी’ ( नि. ३. १५. १०) इति पठितम् । ‘उरु तुवि ‘ (नि. ३. १. १, २) इत्येतौ शब्दौ द्वादशसु बहुनामसु पठितौ । ‘ओजः पाजः’ इत्यादिषु अष्टाविंशति संख्याकेषु बलनामसु ‘दक्षः वीळु’ (नि. २. ९. १३) इति पठितम् । अपःशब्दः षड्विंशतिसंख्याकेषु कर्मनामसु पठितः (नि. २. १. १) ॥ मित्रावरुणा । मित्रशब्दः प्रातिपदिकस्वरेणान्तोदात्तः। वरुणशब्दो नित्स्वरेणाद्युदात्तः । द्वन्द्वे देवताद्वन्द्वे च’ ( पा. सू. ६. २. १४१ ) इत्युभौ अवशिष्येते । तुविजातौ । बहूनामुपकारकतया तत्संबन्धित्वेन जाताविति षष्ठीसमासे समासान्तोदात्तत्वम् । चतुर्थी समासे हि क्ते च’ (पा. सू. ६. २. ४५) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरः स्यात् । उरूणां बहूनां क्षयौ उरुक्षयौ । ‘क्षि निवासगत्यो-‘ इति धातोः क्षियन्त्यस्मिन्निति क्षयः । अधिकरणे ‘एरच् ‘ ( पा. सू. ३. ३. ५६ ) इत्यच्प्रत्ययान्तस्य ‘चितः’ ( पा. सू. ६. १, १६३) इत्यन्तोदात्तत्वे प्राप्ते ‘क्षयो निवासे’ (पा. सू. ६. १. २०१ ) इत्याद्युदात्तत्वं विहितम् । समासे तु ‘समासस्य’ (पा. सू. ६. १. २२३ ) इत्यन्तोदात्तत्वं बाधित्वा कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेण प्राप्तमुत्तरपदाद्य़ुदात्तत्वं यद्यपि थाथादिस्वरेणान्तोदात्तेन बाध्यते, तथापि ‘परादिश्छन्दसि बहुलम् । (पा. सू. ६. २. १९९) इत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वं द्रष्टव्यम् । दक्षो दक्षतेरुत्साहकर्मणो घञ् । ञित्वादाद्युदात्तः । आप्यते फलमनेन इति अपः कर्म । ‘आपः कर्माख्यायां ह्रस्वो नुट्च वा’ (उ. सू. ४. ६४७ ) इत्यसुनन्तस्य ‘अपसस्पारे’ ( ऋ. सं. ६. ६९. १) इत्यादौ नित्त्वादाद्युदात्तस्यापि अपःशब्दस्य अत्र व्यत्ययेन प्रत्ययाद्युदात्तत्वम् ॥ ॥ ४ ॥ [सायणभाष्यम्]


 

ऋच् -rich

ऋच् स्त्री ऋच्यते स्तूयतेऽनया ऋच–करण क्विप् । वेदमन्त्र

भेदे “यत्रार्थवशेन पादव्यवस्थितिः सा ऋक्” जै० ।
“ऋचो यजूषि सामानि निगदामन्त्राः” कात्या० १, २, १, ।
“ऋगादयो निगदान्ताश्चत्वारोमन्त्राः । तत्रार्थवशेन वृत्त-
वशेन बा यत्र पादव्यवस्था, सा ऋक् तत्र “समिधाग्निं
दुवस्पत” इत्यादी यत्र प्रत्यक्षेण समाप्तोऽर्थोदृश्यते तत्रार्थ
वशेन पादव्यवस्था यत्र च क्रियापदानुपादानात् “सुस-
सिद्धाय शोचिषे तं त्वा समिद्भिरङ्गिरः” इत्यादौ अपर्य-
बसितोऽर्थस्तत्र वृत्तवशेन पादव्यवस्था भवति अतश्च यत्र
नियताक्षराणि नियताश्च पादानियतानि वावसानानि सा
ऋगित्युच्यते । अनियताक्षरपादावसानं यजुः यद्यपि
व्रगीतं मन्त्रवाक्यं सामेत्यभियुक्तप्रयोगः तथापि तत्र विशे-
षणं गोतिः विशेष्याण्यृगक्षराणि नागृहीतविशेषणा
विशेष्ये वुद्धिरिति प्रथमं प्रतीयमानत्वात् गीतिरेव सामे-
त्युच्यते तथा च “कवतीषु रथन्तरं गायति” “यद्योन्यां
तदुत्तरयोर्गायति” “ऋच्यध्यूढ़ साम गायति” प्रजापतेर्हृ-
दयमनृच गायतीत्याद्युपपन्नं भवति अत ऋगक्षरातिरिक्तं
यद्गीतिशब्दवाच्यं तत् सामशब्दे नोच्यते । ननु यदि
रथन्तरादिशब्दा गीतेरेव वाचकाः तदा “रथन्तरेण स्तुवीतेति”
कथं स्तुतिसाधनत्वम् गुणगुणिसम्बन्धकीर्त्तनं हि स्तुतिः
सा च गीतिरूपेण साम्ना न सम्भवति । उच्यते गीतेः
स्वयंस्तुतिवाचकत्वाभावादृगक्षरप्रकटनद्वारा स्तुतिसाधनत्वं
भवतीति नोक्तदोषः । निगदाः प्रैषाः परसम्बोधनार्थाः
“प्रोक्षणीरासादय” “अग्नीदग्नीन्विहर” इत्येवमादयः । ननु
निगदा अपि यजूंष्येव ततः किमर्थं पृथगुक्ताः । उच्यते
“उपाशु यजुषा ऊच्चैर्निगदेनेति” धर्म्मभेदेन यजुःष्वनन्तर्भावशङ्कया पृथग्वचनम् । वस्तुतस्तु निगदानां यजुष्ट्वमेव परसम्बोधनार्थत्वात्तु उच्चैर्निगदेनेति धर्म्मभेदः न च धर्म्म-
भेदाद्भेदः ऋकसामयोरपि क्वचिदुपांशुप्रयोगविधानात्
अतस्त्रैविध्यमेव मन्त्राणाम् ।

तथाचोक्तम् “अहेर्बुध्न्यमन्त्रं मे गोपाय यमृषयस्त्रैविदा विदुः” ऋचः सामानि यजूं-
षीति त्रीन्वेदान्विदन्तीति त्रिविदः त्रिविदां सम्बन्धि-
नोऽध्येतारस्त्रैविदाः ते च यं मन्त्रभागमृगादिरूपेण
त्रिविधमाहुस्तं गोपायेति योजना । ऋग्यजःसामा-
त्मको मन्त्रभेदोऽभिहितः तदबान्तरभेदाकाङ्क्षायामृचां च
साम्नां चाध्येतृप्रसिद्ध्यैव भेदे सिद्धे लक्षणं न क्रियते”
कर्कः । “ऋचैव हौत्रमकरोद्यजुषाध्वर्यवं साम्नीद्गीथम्”
ऐत० “त्रिधा विहिता वागृचो यजूंषि सामानि”
शत० ब्रा० ६, ६, ३, ४ । “ऋचः सामानि जज्ञिरे पुरुष-
सू० । “तदेतदृचाभ्यनूक्तम्” छा० उ० । २ विश उत्तरे निरु० ।
समासे तदन्तात् अच् । अर्द्धर्चः एकर्चम् द्व्यृचं षडृचम्
इत्यादि । बहु० । अध्येतर्य्येव अच् । अनृचः बह्वृचः
इत्यादि ग्रन्थे तु न अच् । अनृक् साम । प्राचुर्य्ये मयट् ।
ऋङ्मय तत्प्रचुरे त्रि० स्त्रियां ङीप् । “एतं यज्ञमृङ्-
मयं यजुर्मयम् साममयमाहुतिमयम्” शत० ब्रा० ४,
३, ४, ५ । भावे क्विप् । ३ स्तुतौ ४ पूजायाञ्च ।

ऋचस् त्रि० ऋच–वा० कसुन् । स्त्रोतरि । “गा अर्वतोर्नॄनृचसे रिरीहि” ऋ० ६, ३९, ५ । “ऋचसे स्तोत्रे” भा०


वाचस्पत्यम्

ऋग्वेद – rigveda

ऋग्वेद पु० ऋच्यते स्तूयते ऋक् कर्म्म० । वेदभेदे । स च मन्त्र-

ब्राह्मणोभयात्मकः । तत्र मन्त्रसमूहात्मकः ऋक्शब्दे
बक्ष्यमाणलक्षणर्गात्मकः संहितारूपो ग्रन्थः । तत्र दश
मण्डलानि तत्राद्ये मण्डले २४ अनुवाकाः “अग्नि-
मीले” इत्यादीनि आग्नेयानि १९१ सूक्तानि तानि
शतर्चिकर्षिदृष्टानि अध्यायोपाकरणोत्सर्गयोर्विनियुक्तानि ।
द्वितीये शौनकगृत्समदर्षिदृष्टे चत्वारि अनुवाकाः ।
त्वमग्न इत्यादीनि ४३ सूक्तानि आग्नेयानि उपाकरणो-
त्सर्गयोर्विनियुक्तानि । शौनक गृत्समदः ऋषिरेतन्मण्डद्रष्टा
स च पूर्ब्बमाङ्गिरसकुले शुनहोत्रस्य पुत्रः सन् यज्ञकालेऽ-
सुरैर्गृहीत इन्द्रेण मोचितः । पश्चात्तद्वचनेनैव भृगुकुले शुनक
पुत्रो गृत्समदनामाऽभूत् । “य आङ्गिरसः शौनहोत्रो
भूत्वा भार्गवः शौनकोऽभवत् स गृत्समदो द्वितीयमण्डल-
मपश्यत्” सर्वानु० उक्तेः । “त्वमग्न इति गृत्स-
मदः शौनको भृगुतां गतः । शौनहोत्रः प्रकृत्या तु य
आङ्गिरस उच्यते” इति ऋष्यनुक्रमोक्तेश्च । ऋग्वेदभाष्यम् ।
तृतीये विश्वामित्रदृष्टे पञ्चानुवाकाः
सोमस्य मेत्यादीनि ६२ सूक्तानि । तानि च आग्नेयानि
प्रातरनुवाकाश्विनशस्त्रयोस्त्रैष्टुभे छन्दसि विनियुक्तानि ।
चतुर्थे वामदेवर्षिदृष्टे पञ्चानुवाकाः । आग्नेयानि त्वां
ह्यग्ने इत्यादीनि ५८ सूक्तानि । आद्याध्यायोपाकरणे
मण्डलादिहोमे च विनियुक्तानि ।
पञ्चमे आत्रेयबुधगविष्ठिराद्यर्षिके षड् अनुवाकाः ८७
अबोध्यग्निरित्यादीनि सूक्तानि आग्नेयानि आग्नेगे
क्रतौ त्रैष्टुभे छन्दस्याश्विनशस्त्रे चत्वारि शिष्टानि
अध्यायोत्सर्ज्जनीपाकरणयोर्विनियुक्तानि ।
षष्ठे भरद्वाजदृष्टे षडनुवाकाः त्वं ह्यग्ने प्रथम इत्या-
दीनि ७५ सूक्तानि आग्नेयानि तत्र प्रातरनुवाके आग्नेये
क्रतौ त्रैष्टभे छन्दसि एतदादिसूक्ताष्टकं द्वितीयवर्जं
विनियुक्तम् शिष्टानि आद्योपाकरणे विनियुक्तानि ।
सप्तमे वसिष्ठदृष्टे ६ अनुवाकाः अग्निं नर इत्यादीनि १०४
सूक्तानि आग्नेयानि तेषां विशेषतो विनियोगोबाहुल्यात्
योक्त आकरे दृश्यः ।
अष्टमे मेधातिथिमेध्यातिथ्यादिनानर्षिक । दशानु-
वाकाः । इन्द्रादिदैवत्यानि “मा चिदन्यद्वीत्यादीनि
१०३ सूक्तानि महाव्रतादौ विनियुक्तानि ।
नवमे वैश्वामित्रमधुछन्दआद्यृषिके सप्तानुवाकाः
पावमानसोमादिदेवताकानि स्वादिष्ठयेत्यादीनि ११४
सूक्तानि तेषाञ्च उपाकर्म्मणि मण्डलादिग्रहणे च
यथायथं विनियोगः ।

दशमे मण्डले आप्त्यत्रिताद्यर्षिके द्वादशानुवाकाः
अश्वे वृहन्नित्यादीनि १९१ सूक्तानि आग्मेयादीनि ।
प्रातरनुवाकाश्विनशस्त्रयोराग्नेये क्रतौ त्रैष्टुभे छन्दसी-
त्यादि कर्मसु विनियुक्तानि । इत्येवं दशसु मण्डलेषु
१ म० १९१, २ म० ४३, ३ म० ६२, ४ म० ५८, ५ म०
८७, ६ म० ७५, ७ म० १०४, ८ म० १०३, ९ म०
११४, १० म० ११९१ । इत्येवं समष्टि भूतानि १०२८
सूक्तानि । सूक्तानि च एकद्व्यादिकर्ग् घटितानि यथायथं
तत्तत्सूक्तेषु दृश्यानि । एतत्संख्या च बालखिलसहितानां
तद्व्यतिरिक्तानि तु १०१७ सूक्तानि तच्च चरणव्यूह-
भाष्ययोः स्पष्टम् । तस्य च पकारान्तरेण विभागः तस्य
अष्टाष्टकानि प्रत्येकाष्टके च अष्टौ अष्टौ अध्यायाः
इत्येवं ६४ अध्यायाः
तत्र च वर्गा २००६ संख्यकाश्चरणव्यूहोक्ताः
खिलसहितस्तु ततोऽप्यधिकाः । चरणव्यूहभाष्ययोर्दर्शित-
विभागो दर्श्यते यथा ।
“चातुर्वेद्य चत्वारोवेदा विज्ञाता भवन्ति ऋग्वेदो-
यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदश्चेति तत्र ऋग्वेदस्या-
ष्टभेदा भवन्ति चर्चा श्रावकश्चर्चक श्रवर्णायपारः क्रमपारः
क्रमजटाः क्रमदण्डश्चेति चतुष्पारायणमेतेषां शाखाः
पञ्च भवन्त्याश्वलायनी सांख्यायनी शाकला बाष्कला
माण्डूकाश्चेति तेषामध्ययनम् । अध्यायानां चतुःषष्टिर्मण्ड-
लानि दशैव तु । वर्गाणां परिसंख्यातं द्वे सहस्रे षडुत्तरे
सहस्रमेकं सूक्तानां निर्विशङ्गं विकल्पितम् । दश सप्त च
पठ्यन्ते संख्यातं वै पदक्रमात् । एकशतसहस्रं वा द्वि-
पञ्चाशत्सहस्रार्द्धमेतानि चतुर्दश वासिष्ठानामितरेषां
पञ्चाशीतिः । ऋचां दश सहस्राणि ऋचां पञ्चशतानि
च । ऋचामशीतिः पादश्च पारायणं प्रकीर्त्तितम् ।
एकर्च एकवर्गश्च नवकश्च तथा स्मृतः । द्वौ वर्गौ द्विऋचौ
ज्ञेयौ ऋक्त्रयं शतं च स्मृतम् । चतुरृचां पञ्च-
सप्तत्यघिकञ्च शतं तथा । पञ्चऋचां तु द्विशतं
सहस्रं रुद्रसंयुतम् । पञ्चचत्वार्य्यधिकं तु षड्
ऋचां च शतत्रयम् । सप्त ऋचां शत ज्ञेयं विंशति-
श्चाधिकाः स्मृताः । अष्टऋचां तु पञ्चाशत् पञ्चाधिका-
स्तथैव च । दशाघिकद्विसहस्राः पञ्चशाखासु निश्चिताः ।
वर्ग संज्ञा न सूक्तस्य चत्वारश्चात्र कीर्त्तिताः”
चरणव्यूहः । वेदपारायणचतुर्विभागात् चरण उच्यते ।
तस्य व्यूहः समुदायः, चतुर्वेदानां समुदायं व्याख्या-
स्यामः इत्यर्थः । कथमेकोवेदः तदुक्त आरण्यके, “सर्वे
वेदाः सर्वेघोषा एकैव व्याहृतिः प्राणा एव प्राणा
ऋच इत्येता विद्यादिति” तस्य चतुर्धा भागः कृतः । तथा
चोक्तं भागवते । “तेनासौ चतुरो वेदाः चतुर्भिर्वदनैः
प्रभुः । सव्याहृतिकान्सोङ्कारांश्चतुर्होत्रविचक्षणः । पुत्रा
नध्यापयंस्तां तु ब्रह्मषिर्ब्रह्मकोविदान् । ते तु धर्म-
पदेष्टारः स्वपुत्रेभ्यः समादिशन् । ते परम्परया प्राप्ता
स्तत्तच्छिष्यैर्धृतव्रतैः । चतुर्युगेष्वप्यव्यस्ता द्वापारादौ
महर्षिभिः । क्षीणायुःक्षीणसत्यञ्च दुर्मेधा वीक्ष्य
कालतः । वेदान् ब्रह्मर्षयोव्यस्तान् हृदिस्थाऽच्युतनोदितः ।
अस्मिन्मन्वन्तरे ब्रह्मन् स्वर्गत्वा लोकभावनः । ब्रह्मेशा-
द्यैर्लोकपालैर्याचितोधर्मगुप्तये । पराशरात् सत्यवत्यामंशां-
शकलया विभुः । अवतीर्णोमहाभागो बेदं चक्रे चतुविधम् । ऋगथर्वयजुःसाम्नोराशीनुद्धृत्य वर्गशः ।
चतस्रः संहिताश्चक्रे मन्त्रैर्मणिगणा इव । तासां स चतुरः-
शिष्यान् उपाहूय महामतिः । एकैकसंहितां ब्रह्मन्नेकेकस्मै
ददा विभः । पेलायः संहितामाद्यां बह्वृचाख्यामुवाच ह ।
शैम्पायनसंज्ञाय निगदाख्यं यजुर्गणम् । साम्नां जैमिनये
प्रादात्तथा छन्दोगसंहिताम् । अथर्वाङ्गिरसं नाम
स्वशिष्याय सुमन्ततये । पैलः स्वसंहितामूचे इन्द्रप्रमित-
ये मुनिः । बाष्कलाय च सोऽप्याह शिष्येभ्यः संहितां
स्वकाम् । चतुर्धा व्यस्य बोध्याय याज्ञवल्क्याय भार्गव! ।
पराशरायाग्निहोत्रे इन्द्रप्रमतिरात्मवान् । अध्यापयत्
संहितां स्वां माण्डूकेयमृषिङ्कविम् । तच्छिष्यो देवमित्रश्च
सौभार्यादिभ्य ऊचिवान् । (इन्द्रप्रमतिसुतो माण्डूकेयः ।
माण्डूकेयसुतः शाकल्यः । शाकल्यशिष्यो देवमित्रः) ।
शाकल्यस्तत्सुतः स्वान्तु पञ्चधा व्यस्य संहिताम् । वात्स्य
मुद्गलशालीयगोखल्यशिशिरेष्वधात् । जातूकर्णश्च तच्छिष्यः
सनिरुक्तां स्वसंहिताम् । बालाकपैङ्ग्यवेतालविरजेभ्योददौ
सुनिः । वाष्कलिः प्रतिशाखाभ्यो बालखिल्याख्यसंहि-
ताम् । चक्रे बालायनिर्भुज्यः काशारश्चैव तां दधुः ।
बह्वृचाः संहिताह्येता एतैर्ब्रह्मर्षिभिर्धृताः । श्रुत्वैव
छन्दसां व्यासं सर्वपापैः प्रमुच्यते” भाग० १२, ६ अ० ।
“ब्रह्मणा नोदितो व्यासोवेदान् व्यस्यन् प्रचक्रमे । अथ
शिष्यान् सञ्जग्राह चतुरोवेदपारगान् । ऋग्वेदश्रावकं
पैलं सञ्जग्राह महामतिः । वैशम्पायननामानं
यजुर्वेदस्य चाग्रहीत् । जैमिनिः सामवेदस्य तथैवाथर्ववेद-
वित् । सुमन्तुस्तस्य शिष्योभूद्वेदव्यासस्य धोमतः” विष्णुपु०
गृह्यसूत्रम् । “सुमन्तुजैमिनिवैशम्पायनपैलाः सूत्र-
भाष्यमहाभारतधर्माचार्या” इति । जलतिबाह-
वीत्यारभ्य माण्डूकेया इत्यन्तामाण्डूकगणाः गर्गीवाचक्न-
वीत्यारभ्य सांख्यायनमित्यन्ताः सांख्यायनगणाः । एतेषां
कौषीतकीसूत्रं ब्राह्मणम् आरण्यकं च । ऐतरेय इत्या-
रभ्य आश्वलायनान्ताः आश्वलायनगणाः एषन्तु ऐतरेय
आरण्यकं ब्राह्मणम् । आश्वलायनसूत्रम् ।
तत्र यदुक्तं चातुर्वेद्यं चत्वारोवेदाविज्ञाता भवन्ति ।
अस्मिन् ग्रन्थे चातुर्वेद्यं तेन चत्वारोवेदाविज्ञाता भवन्ति
ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदश्चेति इति स्पष्टार्थः ।
वेदा हि यज्ञार्थम् अभिप्रवृत्ताः । ते यज्ञाः द्विविधाः ।
अग्नौ हूयमाना, अनग्नौ प्रहुताः । अग्नौ हूयमाना
वैताविकाः । अनग्नौ प्रहुता नित्याभ्यासो ब्रह्मयज्ञः पारा-
यणं च । अत्र गृह्यसूत्रे ब्रह्मयज्ञखण्डे “यद्वचोऽधीतेप-
यआहुतिभिरेव तद्देवतास्तर्पयति, यद्यजूंषि घृताहुतिभिः,
यत्सामानि मध्वाहुतिभिः, यदथर्वाङ्गिरसः सोमाहुतिभिः,
यत् ब्राह्मणानि कल्पान् गाथानाराशंसीरितिहासपुरा-
णानीत्यमृताहुतिभिर्यदृचोऽधीते स्वधा अस्य पितॄन्
उपक्षरन्ति” इति । तत्र ऋग्वेदस्याष्टभेदा भवन्ति । स्थानानि
भवन्तीति पाठान्तरम् । शाकलबाष्कलौ २ ऐतरेयब्राह्म-
णारण्यकौ ४ साङ्खायनमाण्डूकौ ६ । कौषीतकीय
ब्राह्मणारण्मकाविति८ अष्टभेदाः । अन्यच्च “वेदाश्च
विकृतिः शाखाभेदस्तु त्रिविधस्ततः । पृथग्नामाभिधानेन
व्यासेन कथितं पुरा” इति । अत्राष्टभेदेनाष्टस्थानेन वा
प्रकृतिर्ग्राह्या विकृतिस्तु अग्रे वक्ष्यामः । तस्मात् ब्रह्म-
यज्ञार्थे पारायणार्थे च ऋग्वेदस्याध्ययनं कर्त्तव्यम् । ततश्चतु-
ष्पदेन वक्ष्यति । चर्चेत्यादि चर्चाध्ययनम् । ताल्वोष्टपुट-
व्यापारेण शब्दस्योच्चारणं क्रियते सा चर्चा । तस्याध्ययनस्य
गुरुः श्रावकः । तस्य चर्चकः शिष्यः श्रवणीयपारः । श्रवणीयो
वेदः । तस्य पारं समाप्तिः । इति चतुष्पदेन अध्ययनं
सूचितम् । अग्रे चतुष्पदेन चत्वारि पारायणानि
सूचयढि । तत्पारायणं द्विविषम् । प्रकृतिविकृतिरूपम्
का प्रकृतिः? । प्रकृतिः संहिता । सा द्विविधा रूढा
योगा च रूढा यथा! “अग्निमीले पुरोहितमिति । योगा
यथा । अग्निम् ईले पुरोहितमिति । प्रातिशाख्ये
द्वितीयपटले भाष्यकारेण व्याख्यातम् । अथ चतुष्पारा-
यणं यथा । क्रमपारः क्रमपदः क्रमजटाः क्रमद-
ण्डश्चेति चतुष्पारायणम् । क्रमशब्देन उभयसंहिता
बाच्या स कथम्? । “अनुलोमविलोमाभ्यां द्विवारं
हि पठेत् क्रमम् । विलोमे पदवत्सन्धिरनुलोमे यथाक्र-
मम्” । यथाक्रमं यथा संहिता इत्यर्थः । अन्यच्च वर्ण-
क्रमः । अक्षरसमाम्नाय एवेत्यारण्यके । “कथमभिष्टुयादि-
त्यक्षरशः चतुरक्षरशः पच्छः अर्द्ध्वर्चशः ऋक्शः” ।
इति ब्राह्मणम् । क्रमः संहितावाची कथम्? । पद
प्रकृतिः संहिता इति नैरुक्तवचनात् । सा क्रमरूपा
इत्यर्थः । क्रमपदः । क्रमः संहिता तस्याः पदानि इति
प्रकृतिपारायणे द्वेप्रकृतिरूपे । विकृतिस्तु अष्टधा भवति ।
तच्च “जटा माला शिस्वा लेखा ध्वजो दण्डोरथोघनः ।
अष्टौ विकृतयः प्रोक्ताः क्रमपूर्बा महर्षिभिः” इति आसां मध्ये
जटदण्डयोः प्राधान्यं तत्कथम्? । जटानुसारिणी शिखा
दण्डानुसारिणो मालालेखाध्वजोरथश्च । घनस्तु उभयोरेवात्तुसारी । तत्र जटापटले जटावाक्यम् । “क्रमे यथोक्ते
पदजातमेव द्विरभ्यसेदुत्तरमेव पूर्ब्बम् । अभ्यस्य पूर्ब्बं
च तथातरे पदेऽवसानमेवं हि जटाभिधीयते” अस्यार्थः । क्रमे
यथोक्ते सति क्रमोत्क्रमाभ्यामित्युक्ते क्रमप्रकारे
पदजातं पदद्वयं वा पदत्रयं वा द्विवारमभ्यसेत् । द्वि-
वारम्पठेत् । अभ्यासप्रक रः । उत्तरमेव पूर्ब्बम् ।
क्रमवतपदद्वयं गृहीत्वा पूर्ब्बेण समं प्रथमम् उत्तरपदम-
भ्यसेत् । ततः उत्तरपूर्ब्बपदयोः सन्धानद्वारा पूर्ब्बम्
द्विरभ्यस्योत्तरपदे अवसानम् एवंप्रकारेण अध्ययनं
जटा अभिधीयते उदाहरणेन दर्श्यते । अग्निसील
ईलेऽग्निमग्निमीले ईले पुरोहितं पुरोहितमील ईले
पुरोहितमित्यादि ज्ञेयम् । अथ दण्डलक्षणम् । “क्रम-
मुक्तं विपर्य्यस्य पुनश्च क्रममुत्तरम् । अद्धर्चादेव मुक्त्योक्तः
क्रमदण्डोऽभिधीयते । उदाहरणम् । अग्निमीले ईलेऽ-
ग्निम् अग्निमालईलेपुरोहितम् पुरोहितमीलेऽग्नि मत्यादि
ज्ञेयम् । अथ मालालक्षणम् । “ब्रूयात् क्रमविपर्य्यासा-
बर्घर्चस्यादिवोऽन्ततः । अन्तं चादिन्नयेदेवं क्रममालेति
गीयते । माला मालेव पुष्पाणां पदानाङ्ग्रथिनी हिता ।
आवर्त्तने क्रमस्तस्यां क्रमव्युत्क्रममंव मा० । अथ शिखा-
लक्षणम् । “पदोत्तराञ्जटामेव शिखामार्य्याः प्रचक्षते ।
अथ लेखालक्षणम् । क्रमद्वित्रिचतुःपञ्चपदक्रममुदाहरेत् ।
पृथक् पृथक् विपर्य्यस्य लेखामाहुः पुनः क्रमात्” । अथ
ध्वजलक्षणम् । “ब्रूयादादेः क्रमं सम्यगान्तादुत्तारये-
द्यदि । वर्गे च ऋचि यत्र स्यात् पठनं स ध्वजः स्मृतः” ।
अथ रथलक्षणम् । “पादशोर्द्धर्चशो वापि सहोक्त्या दण्ड-
वद्रथः” । अथ घनलक्षणम् । “जटमुक्त्वा विपर्यस्य घनमाहु
र्मनोषिणः” । अन्यच्च । “जटाशिखाघनाः प्रोक्ता क्रमपूर्ब्बा
मतोषिभिः” । इति विकृतिलक्षणान्यूक्तानि । अध्ययने
संहितापारायणम् पदपारायणम् जटापारायणम्
क्रमदण्डपारायणं चतुष्पारायणमिन्यर्थः! एतेषां शाखाः
पञ्च भवन्ति । एतेषां वेदपारायणानां पञ्च शाखा भवन्ती-
त्यर्थः । ताः काः? । आश्वलायनी सांख्यायनी शाकला
बाष्कला माण्डूका चेति इति प्रसिद्धाः । तेषामसध्ययनम् ।
तेषाम् आश्वलायनादिशाखानां समानाध्ययनं सूचयति ।
अध्यायाश्चतुःषष्टिः । अग्निमीले अयं देवायेत्यादि ।
चतुःषष्टिरध्याया इत्यर्थः । मण्डलानि दशैव तु । अग्नि-
मीले–कुषुम्भकम् इत्यादि उपाकम्मणि प्रसिद्धानि इत्यर्थः!
वर्गाणां परिसंख्यातन्द्वे सहस्रे षड्त्तरे । वर्गादिः आऋ-
चान्ताः संख्या बालखिल्यैर्विना ज्ञेया । षडुत्तरसहस्र-
द्वयं वर्गा इत्यर्थः । सहस्रमेकं सूक्तानां निर्विशङ्कं
विकल्पितम् । दश सप्त च पठ्यन्ते । सप्तदशाधिकसहस्रं सूक्ता-
नीत्यर्थः । संख्यातं वै पदक्रमम् । एकं शतसहस्रं च
द्विपञ्चाशत्सहस्रकम् सार्द्धम् चतुर्दश वासिष्ठानामि-
तरेषां पञ्चाशीतिः । एकलक्षद्विपञ्चाशत्सहस्रपञ्चशतं
चतुर्दश वाशिष्टानां वसिष्ठगोत्रिणाम् इन्द्रोभिरेकसप्तति-
पदात्मकोवर्गोनास्ति । एतद्गोत्रीयाणां पञ्चाशीत्यधिकपदा-
लीत्यर्थः । अथ बालखिल्यसहितपदसंख्या उच्यते ।
लक्षैकन्तु त्रिपञ्चाशत्सहस्रं शतसप्तकम् । पदानि च द्विन-
वतिः प्रमाणं शाकलस्य च । एकलक्षत्रिपञ्चाशत्सहस्रसप्त-
शतं द्विनवति श्चाधिकानि पदानि इत्यर्थः । पदानि
बालखिल्यस्य अर्कसंख्याशतानि च । अधिकानि तु सप्तैव वर्गा
अष्टादश स्मृताः सप्ताधिकद्वादशशतानि पदानीत्यर्थः ।
इत्याश्वलक्षायनानाम् सांख्यायनानान्तु बालखिल्यसहित
पदसंख्या उच्यते । शाकल्यदृष्टे पदलक्षपेकं सार्द्धं तथैव
त्रिसहस्रयुक्तम् । शतानि सप्तैव तथाधिकानि चत्वारि-
त्रिंशच्च पदानि चर्चा । शाकल्योमाण्डूकगणस्थस्तत्-
संहितापदानि एकलक्षत्रिपञ्चाशत्सहस्रसप्तशतचतुस्त्रिं-
शदघिकानि पदानीत्यर्थः । पदानि बालखिल्यस्य रुद्रसं ख्या
शतानि च षड़शीत्यधिकानि वर्गाः सप्तदशापि च ।
एकादशशतषट्पञ्चाशदधिकानि बालखिल्य पदानीत्यर्थः ।
अष्टपञ्चाशत्पदात्मकर्क्त्रयस्य यमृत्विजो वर्गोनास्ति
आश्वलायनानाञ्चतुरृचात्मको वर्गः । इत्याश्वलायन-
साख्यायनशाख्योरध्ययनयोर्भेद इत्यर्थः । अथ पारायणे
ऋक्परिमाणमुच्यते । ऋचां दश सहस्राणि ऋचां पञ्च-
शतानि च । ऋचामशीतिः पादस्य पारायणं प्रकीर्त्तितम्
एतत्पारायणं बालखिल्मैर्विना संख्यातम् । बालखि-
ल्यानि पारायणे न सन्ति । तदुच्यते । ऋग्वेदान्तर्गत-
बालखिल्यमेकादशसूक्तम् सूक्तसहस्रसप्तदशाधिकमित्यत्र
ऋचां दशसहस्राणीत्येतत्संख्या व्यतिरिक्तानि वालखिल्या-
नीति प्रसिद्धिः” भाष्यम् । अत्र प्रधान शाखाभेदाभि-
प्रायेण पञ्चविधत्वमुक्तम् “ऋग्वेदस्य तु शाखाः स्यरेक-
विंशतिसंख्यकाः” मुक्तिकोपनिषदि एकोनविंशतिभे-
दोक्तिः प्रशाखाभिप्रायेण अत एव प्रशाखाभ्य इति
प्रागुक्तभाग० वाक्ये तथोक्तम् । षस्य उपनिषद्भेदस्तु
उपनिषच्छब्दे उक्तः । “ऋग्वेदो देवदैवत्यो यजुर्वेदस्तु
मानुषः । सामवेदः स्मृतः पैत्रस्तस्मात्तस्याशुचिर्ध्वनिः
मनुः । “ऋग्वेदाधिपतिर्जीवः” ज्यो० उक्तेः जीवस्य ऋग्वे-
दाधिपत्वं तेन तस्य वारे तद्बले च तत्तत्कर्म ऋग्वेदिभिः
करणीयम् “शाखाधिपे बलिनि वीर्य्ययुतेऽथवाम्मिन्” ।
ज्यो० त० तद्ध्यानं तु “ऋग्वेदः पद्मपत्राक्षो गायत्राः
सोमदैवतः । आत्रेयगोत्रः” इति विधा० पा० उक्तम् ।
ऋग्वेदोऽध्येयत्वेनास्त्यस्य इनि । ऋग्वेदिन् तत्पाठके ।


वाचस्पत्यम्

Aitereya Aranakam [Rig Veda] ऐतरेय आरण्यकम्

भूमिमुपस्पृशेदग्न इळा नम इळा नम ऋषिभ्यो मन्त्र-कृद्भ्यो मन्त्रपतिभ्यो नमो वो अस्तु देवेभ्यः शिवा नः शंतमा भव सुमृळीका सरस्वति मा ते व्योम संदृशि ।।

भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितु यदायुः ।।
शं न इन्द्राग्नी भवतामवोभिर्गीर्भिर्मित्रावरुणा रातहव्या ।
शमि-न्द्रासोमा सुविताय शं योः शं न इन्द्रापूषणा वाजसातौ ।।
स्तुषे जनं सुव्रतं नव्यसीभिर्गीर्भिर्मित्रावरुणा सुम्नयन्ता ।
त आगमन्तु त इह श्रुवन्तु सुक्षत्रासो वरुणो मित्रो अग्निः ।।
कया नश्चित्र आभुवदूती सदावृधः सखा ।
कया शचिष्ठया वृता ।।
कस्त्वा सत्यो मदानां मंहिष्ठो मत्सदन्धसः ।
दृह्ळाचिदारुजे वसु ।।
अभी षु णः सखीनामविता जरितॄ-णाम् ।
शतं भवास्यूतिभिः ।।
स्योना पृथिवि भवानृक्षरा निवेशनी ।
यच्छा नः शर्म सप्रथः ।।
ओष्ठापिधाना नकुली दन्तैः परिवृता पविः ।
सर्वस्यै वाच ईशाना चारु-मामिह वादयेदिति वाग्रसः ।।

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।

।। अथ प्रथमारण्यकम् ।।

1.1.1

ओम् ।। अथ महाव्रतम् । इन्द्रो वै वृत्रं हत्वा महानभवद्य-न्महानभवत्तन्महाव्रतमभवत्तन्महाव्रतस्य महाव्रतत्वम् । द्वे एत-स्याह्न आज्ये कुर्यादिति हैक आहुरेकमिति त्वेव स्थितम्। प्र वो देवायाग्नय इति राद्धिकामः । विशो विशो वो अतिथिमिति पुष्टिकामः । पुष्टिर्वै विशः पुष्टिमान्भवतीति। अतिथिमिति पदं भवति नैतत्कुर्यादित्याहुरीश्वरोऽतिथिरेव चरितोः । तदु ह स्माह कुर्यादेव । यो वै भवति यः श्रेष्ठतामश्नुते स वा अति- थिर्भवति । न वा असन्तमातिथ्यायाद्रियन्ते । तस्मादु काममे-वैतकुर्यात् । स यद्येतत्कुर्यादागन्म वृत्रहन्तममित्येतं तृचं प्रथमं कुर्यात् । एतद्वा अहरीप्सन्तः संवत्सरमासते त आगछन्ति । त एतेऽनुष्टुप्शीर्षाणस्त्रयस्तृचा भवन्ति ब्रह्म वै गायत्री वागनुष्टुब्ब्रह्मणैव तद्वाचं संदधाति । अबोध्यग्निः समिधा जनानामिति कीर्तिकामः । होताजनिष्ट चेतन इति प्रजापशु- कामः ।। १.१.१ ।।

1.1.2

अग्निं नरो दीधितिभिररण्योरित्यन्नाद्यकामः । अग्निर्वा अन्नादः । चिरतरमिव वा इतरेष्वाज्येष्यग्निमागछन्त्यथेह मुखत एवाग्निमागछन्ति मुखतोऽन्नाद्यमश्नुते मुखतः पाप्मानमपघ्नते । हस्तच्युती जनयन्तेति जातवदेतस्माद्वा अह्नो यजमानो जायते तस्माज्जातवत् । तानि चत्वारि छन्दांसि भवन्ति चतुष्पादा वै पशवः पशूनामवरुद्ध्यै । तानि त्रीणि छन्दांसि भवन्ति त्रयो वा इमे त्रिवृतो लोका एषामेव लोकानामभिजित्यै । ते द्वे छन्दसी भवतः प्रतिष्ठाया एव । द्विप्रतिष्ठो वै पुरुषश्चतुष्पादाः पशवो यजमानमेव तद्द्विप्रतिष्ठं चतुष्पात्सु पशुषु प्रतिष्ठापयति । ताः पराग्वचनेन पञ्चविंशतिर्भवन्ति पञ्चविंशोऽयं पुरुषो दश हस्त्या अङ्गुलयो दश पाद्या द्वा ऊरू द्वौ बाहू आत्मैव पञ्चविंशस्तमिममात्मानं पञ्चविंशं संस्कुरुते । अथो पञ्चविंशं वा एतदहः पञ्चविंश एतस्याह्न स्तोमस्तत्समेन समं प्रतिपद्यते तस्माद्द्वे एव पञ्चविंशतिर्भवन्ति । तास्त्रिः प्रथमया त्रिरुत्तमयै-कया न त्रिंशन्न्यूनाक्षरा विराट् । न्यूने वै रेतः सिच्यते न्यूने प्राणा न्यूनेऽन्नाद्यं प्रतिष्ठितमेतेषां कामानामवरुद्ध्यै । एता-न्कामानवरुन्धे य एवं वेद । ता अभिसंपद्यन्ते बृहतीं च विराजं च छन्दो यैतस्याह्नः संपत्तामथो अनुष्टुभमनुष्टुबायतनानि ह्याज्यानि ।।१.१.२।।

1.1.3

गायत्रं प्रउगं कुर्यादित्याहुस्तेजो वै ब्रह्मवर्चसं गायत्री तेजस्वी ब्रह्मवर्चसी भवतीति । औष्णिह प्रउगं कुर्यादित्याहु-रायुर्वा उष्णिगायुष्मान्भवतीति । आनुष्टुभं प्रउगं कुर्यादित्याहुः क्षत्त्रं वा अनुष्टुप्क्षत्त्रस्याऽऽप्त्या इति बार्हतं प्रउगं कुर्यादित्याहुः श्रीर्वै बृहती श्रीमान्भवतीति पाङ्क्तं प्रउगं कुयादित्याहुरन्नं वै पङ्क्तिरन्नवान्भवतीति त्रैष्टुभं प्रउगं कुर्यादित्याहुर्वीर्यं वै त्रिष्टुब्वीर्यवा-न्भवतीति जागतं प्रउगं कुर्यादित्याहुर्जा-गता वै पशवः पशुमान्भवतीति, इति । तदु गायत्रमेव कुर्याद्ब्रह्म वै गायत्री ब्रह्मे- तदहर्ब्रह्मणैव तद्ब्रह्म प्रतिपद्यते, इति । तदु माधुच्छन्दसम्, इति । मधु ह स्म वा ऋषिभ्यो मधुच्छन्दाश्छन्दति तन्मधुच्छन्दसो मधुच्छन्दस्त्वम्, इति । अथो अन्नं वै मधु सर्वं वै मधु सर्वे वै कामा मधु तद्यन्माधुच्छन्दसं शंसति सर्वेषां कामानामवरुद्ध्यै, इति । सर्वान्कामानवरुन्धे य एवं वेद, इति । तद्वैकाहिकं रूपसमृद्धं बहु वा एतस्मिन्नहनि किंच किंच वारणं क्रियते शान्त्या एव शान्तिर्वै प्रतिष्ठैकाहः शान्त्यामेव तत्प्रतिष्ठायामन्ततः प्रतितिष्ठन्ति, इति । प्रतितिष्ठति य एवं वेद येषां चैवं विद्वानेतद्धोता शंसति, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके प्रथमाध्याये तृतीयः खण्डः ।। १.१.३ ।।

1.1.4

वायवायाहि दर्शतेमे सोमा अरं कृता इत्ये-तद्वा अहररं यजमानाय च देवेभ्यश्च, इति । अरं हास्मा एतदहर्भवति य एवं वेद येषा चैवं विद्वानेतद्धोता शंसति, इति । इन्द्रवायू इमे सुता आयातमुपनिष्कृत-मिति यद्वै निष्कृतं तत्संस्कृतम्, इति । आ हास्येन्द्रवायू संस्कृतं गच्छतो य एवं वेद येषां चैवं विद्वानेतद्धोता शंसति, इति । मित्रं हुवे पूतदक्षं धियं घृताचीं साधन्तेति वाग्वै धीर्घृताची इति । वाचमेवास्मिंस्तद्दधाति य एवं वेद येषां चैवं विद्वानेतद्धोता शंसति, इति । अश्विना यज्वरीरिष इत्यन्नं वा इषोऽन्नाद्यस्यावरुद्धयै, इति । आयातं रुद्रवर्तनी इति, इति । आ हास्याश्विनौ यज्ञं गच्छतो य एवं वेद येषां चैवं विद्वानेतद्धोता शंसति इति । इन्द्राऽऽयाहि चित्रभानविन्द्राऽऽयाहि धियेषित इन्द्राऽऽयाहि तूतुजान इत्यायाह्यायाहीति शंसति, इति । आ हास्येन्द्रो गच्छति य एवं वेद येषां चैवं विद्वानेतद्धोता शंसति, इति । ओमासश्चर्षणीधृतो विश्वे देवास आगतेति, इति । आ हास्य विश्वे देवा हवं गच्छन्ति य एवं वेद येषां चैवं विद्वानेतद्धोता शंसति, इति । दाश्वांसो दाशुषः सुतमिति यदाह ददुषो ददुषः सुतमित्येव तदाह, इति । ददति हास्मै तं कामं देवा यत्काम एतच्छंसति, इति । य एवं वेद येषां चैवं विद्वानेतद्धोता शंसति, इति । पावका नः सरस्वती यज्ञं वष्टु धिया-वसुरिति वाग्वै धियावसुः, इति । वाचमेवास्मिंस्तद्दधाति य एवं वेद येषां चैवं विद्वानेतद्धोता शंसति, इति । यज्ञं वष्ट्विति यदाह यज्ञं वहत्वित्येव तदाह, इति । ताः पराग्वचनेनैकविंशतिर्भवन्त्येकविंशोऽयं पुरुषो दश हस्त्या अङ्गुलयो दश पाद्या आत्मैक-विंशस्तमिममात्मानमेकविंशं संस्कुरुते, इति । तास्त्रिः प्रथमया त्रिरुत्तमया पञ्चविंशतिर्भवन्ति पञ्चविंश आत्मा पञ्चविंशः प्रजापतिर्दश हस्त्या अङ्गुलयो दश पाद्या द्वा ऊरू द्वौ बाहू आत्मैव पञ्चविंशस्तमि-ममात्मानं पञ्चविंशं संस्कुरुतेऽथो पञ्चविंशं वा एतदहः पञ्चविंश एतस्याह्नः स्तोमस्तत्समेन समं प्रतिपद्यते तस्माद्द्वे एव पञ्चविंशतिर्भवन्ति भवन्ति, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके प्रथमाध्याये चतुर्थः खण्डः ।। १.१.४ ।। १ ।।

इति बहवृचब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके प्रथमाऽध्यायः

1.2.1

आ त्वा रथं यथोतय इदं वसो सुतमन्ध इति मरुत्वतीयस्य प्रतिपदनुचरौ, इति । ऐकाहिकौ रूपसमृद्धौ बहु वा एतस्मिन्नहनि किंच किंच वारणं क्रियते शान्त्या एव शान्तिर्वै प्रतिष्ठैकाहः शान्त्यामेव तत्प्रतिष्ठायामन्ततः प्रतितिष्ठन्ति प्रतितिष्ठति य एवं वेद येषां चैवं विद्वानेतद्धोता शंसति, इति । इन्द्र नेदीय एदिहि प्रसूतिरा शचीभिर्ये त उक्थिन इत्युक्थं वा एतदहरुक्थ-वद्रूपसमृद्धमेतस्याह्नो रूपम्, इति । प्रैतु ब्रह्मणस्पतिरच्छा वीरमिति वीर-वद्रूपसमृद्धमेतस्याह्नो रूपम्, इति । उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते सुवीर्यमिति वीर्य-वद्र्पसमृद्धमेतस्याह्नो रूपम्, इति । प्र नूनं ब्रह्मणस्पतिर्मन्त्रं वदत्युक्थ्यमित्युक्थं वा एतदहरुक्थवद्रूपसमृद्धमेतस्याहो रूपम्, इति । अग्निर्नेता स वृत्रहेति वार्त्रघ्नमिन्द्ररूप मैन्द्रमेतदहरेतस्याह्नो रूपम्, इति । त्वं सोम क्रतुभिः सुक्रतुर्भूस्त्वं वृषा वृषत्वेभिर्महित्वेति वृषण्वद्वा इन्द्रस्य रूपमैन्द्रमेतदहरेतस्याह्नो रूपम्, इति । पिन्वन्त्यपोऽत्यं न मिहे विनयन्ति वाजिनमिति वाजि-मद्वा इन्द्रस्य रूपमैन्द्रमेतदहरेतस्याह्नो रूपम्, इति । अथो उत्सं दुहन्ति स्तनयन्तमक्षितमिति स्तनयद्वा इन्द्रस्य रूपमैन्द्रमेतदहरेतस्याह्नो रूपम्, इति । प्र व इन्द्राय बृहत इति यद्वै बृहत्तन्मह-न्महद्वद्रूपसमृद्धमेतस्याह्नो रूपम्, इति । बृहदिन्द्राय गायतेति यद्वै बृहत्तन्महन्मह- द्वद्रूपसमृद्धमेतस्याहो रूपम्, इति । नकिः सुदासो रथं पर्यास न रीरमदिति पर्य-स्तवद्रान्तिमद्रूपसमृद्धमेतस्याह्नो रूपम्, इति । सर्वान्प्रगाथाञ्च्छंसति सर्वेषामह्नामाप्त्यै सर्वेषा-मुक्थानां सर्वेषां पृष्ठानां सर्वेषां शस्त्राणां सर्वेषां प्रउगाणां सर्वेषां सवनानाम्, इति ।।  १ ।। ( ५)

इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके द्वितीयाध्याये प्रथमः खण्डः

1.2.2

असत्सु मे जरितः साभिवेगः सत्यध्वृत-मिति शंसति सत्यं बा एतदहः सत्यवद्रूपसमृद्धमेतस्याह्नो रूपम्, इति । तदु वासुक्रं ब्रह्म वै वसुक्रो ब्रह्मैत-दहर्ब्रह्मणैव तद्ब्रह्म प्रतिपद्यते, इति । तदाहुरथ कस्माद्वास्रुक्रेणैतन्मरुत्वतीयं प्रतिपद्यत इति न ह वा एतदन्यो वसुक्रान्मरुत्वतीयमुदयच्छन्न विव्या-चेति तस्माद्वासुक्रेणैवैतन्मरुत्वतीयं प्रतिपद्यते, इति । तदनिरुक्तं प्राजापत्यं शंसत्यनिरुक्तो वै प्रजापतिः प्रजापतेराप्त्यै, इति । सकृदिन्द्रं निराह तेनैन्द्राद्रूपान्न प्रच्यवते, इति । पिबा सोममभि यमुग्र तर्द इति शंसति, इति। ऊर्वं गव्यं महि गृणान इन्द्रेति मह-द्वद्रूपसमृद्धमेतस्याह्नो रूपम्, इति । तदु भारद्वाजं भरद्वाजो ह वा ऋषीणामनूचान-तमो दीर्घजीवितमस्तपस्वितम आस स एतेन सूक्तेन पाप्मानमपाहत तद्यद्भारद्वाजं शंसति पाप्मनोऽपहत्या अनूचानो दीर्घजीवी तप-स्व्यसानीति तस्माद्भारद्वाजं शंसति, इति । कया शुभा सवयसः सनीळा इति शंसति, इति । आशासते प्रतिहर्यन्त्युक्थेत्युक्थं वा एतदह-रुक्थवद्रूपसमृद्धमेतस्याह्नो रूपम्, इति । तदु कयाशुभीयमेतद्वै संज्ञानं संतनि सूक्तं यत्कया-शुभीयमेतेन ह वा इन्द्रोऽगस्त्यो मरुतस्ते समजा-नत तद्यत्कयाशुभीयं शंसति संज्ञात्या एव, इति । तद्वायुष्यं तद्योऽस्य प्रियः स्यात्कु-र्यादेवास्य कयाशुभीयम्, इति । मरुत्वाँ इन्द्र वृषभो रणायेति शंसति, इति । इन्द्र वृषभ इति वृषण्वद्वा इन्द्रस्य रूपमैन्द्रमेतदहरेतस्याह्नो रूपम्, इति । तदु वैश्वामित्रं विश्वस्य ह वै मित्रं विश्वामित्र आस, इति । विश्वं हास्मै मित्रं भवति य एवं वेद येषां चैवं विद्वानेतद्धोता शंसति, इति । जनिष्ठा उग्रः सहसे तुरायेति निविद्धानमैकाहिकं रूपसमृद्धं बहु वा एतस्मिन्नहनि किंच किंच वारणं क्रियते शान्त्या एव शान्तिर्वै प्रति-ष्ठैकाहः शान्त्यामेव तत्प्रतिष्ठायामन्ततः प्रति-तिष्ठन्ति प्रतितिष्ठति य एवं वेद येषां चैवं विद्वानेतद्धोता शंसति, इति । ताः पराग्वचनेन सप्तनवतिर्भवन्ति सा या नवति-स्तिस्रस्तास्त्रिंशिन्यो विराजोऽथ याः सप्ताति-यन्ति यैवैषा प्रशंसा साप्त्यस्य तस्या एव, इति । तास्त्रिः प्रथमया त्रिरुत्तमयैकशतं भवन्ति, इति । पञ्चाङ्गुलयश्चतुष्पर्वा द्वे कक्षसी दोश्चाक्षश्चां-सफलकं च सा पञ्चविंशतिः पञ्चविंशानीत-राणि ह्यङ्गानि तच्छतमात्मैकशततमः, इति । यच्छतं तदायुरिन्द्रियं वीर्यं तेजो यजमान एकश-ततम आयुषीन्द्रिये वीर्ये तेजसि प्रतिष्ठितः, इति । तास्त्रिष्टुभमभि संपद्यन्ते त्रैष्टुभो हि मध्यंदिनः, इति । इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके द्वितीयाध्याये द्वितीयः खण्डः ।। २ ।। ( ६)

1.2.3

तदाहुः किं प्रेङ्खस्य प्रेङ्खत्वमित्ययं वै प्रेङ्खो योऽयं पवत एष ह्येषु लोकेषु प्रेङ्खत इति तत्प्रेङ्खस्य प्रेङ्खत्वम्, इति । एकं फलकं स्यादित्याहुरेकधा ह्येवायं वायुः पवतेऽस्य रूपेणेति, इति । तत्तन्नाऽऽदृत्यम्, इति । त्रीणि फलकानि स्युरित्याहुस्त्रयो वा इमे त्रिवृतो लोका एषां रूपेणेति, इति । तत्तन्नाऽऽदृत्यम्, इति । द्वे एव स्यातां द्वौ वा इमौ लोकावद्धातमाविव दृश्येते य उ एने अन्तरेणाऽऽकाशः सोऽन्त-रिक्षलोकस्तस्माद्द्वे एव स्याताम्, इति । औदुम्बरे स्यातामूर्ग्वा अन्नाद्यमुदुम्बर ऊर्जोऽन्नाद्यस्यावरुद्ध्यै, इति । मध्यत उद्धृते स्यातां मध्यतो वै प्रजा अन्नं धिनोति मध्यत एव तदन्नाद्यस्य यजमानं दधाति, इति । उभय्यो रज्जवो भवन्ति दक्षिणाश्च सव्याश्च दक्षिणा वा एकेषां पशूनां रज्जवः सव्या एकेषां तद्यदु-भय्यो रज्जवो भवन्त्युभयेषां पशूनामाप्त्यै, इति । दार्भ्यः स्युर्दर्भोवा ओषधीनामपहतपाप्मा तस्माद्दार्भ्यः स्युः, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके द्वितीयाध्याये तृतीयः खण्डः ।। ३ ।। ( ७)

1.2.4

अरत्निमात्र उपरि भूमेः प्रेङ्खः स्यादित्याहुरेतावता वै स्वर्गा लोकाः संमिता इति तत्तन्नाऽऽदृत्यम्, इति । प्रादेशमात्रे स्यादित्याहुरेतावता वै प्राणाः संमिता इति तत्तन्नाऽऽदृत्यम्, इति । मुष्टिमात्रे स्यादेतावता वै सर्वमन्नाद्यं क्रियत एतावता सर्वमन्नाद्यमभिपन्नं तस्मान्मुष्टिमात्र एव स्यात्, इति । पुरस्तात्प्रत्यञ्च प्रेङ्खमधिरोहेदित्याहुरेतस्य रूपेण य एष तपति पुरस्ताद्ध्येष इमाँल्लोकान्प्रत्यधिरोहतीति तत्तन्नाऽऽदृत्यम्, इति । तिर्यञ्चमधिरोहेदित्याहुस्तिर्यञ्चं वा अश्वमधिरोहन्ति तेनो सर्वान्कामानवाप्नवामेति तत्तन्नाऽऽदृत्यम्, इति। अन्वञ्चमधिरोहेदित्याहुरनूची वै नाव-मधिरोहन्ति नौर्वैषा स्वर्गयाणी यत्प्रेङ्ख इति तस्मादन्वञ्चमेवाधिरोहेत्, इति । छुबुकेनोपस्पृशेच्छुको हैवं वृक्षमधिरोहति स उ वयसामन्नादतम इति तस्माच्छुबुकेनोपस्पृशेत्, इति । बाहुभ्यामधिरोहेदेव श्येनो वयांस्यभिनिविशत एवं वृक्षं स उ वयसां वीर्यवत्तम इति तस्माद्बाहुभ्यामधिरोहेत्, इति । अस्यै पादं नोच्छिन्द्यान्नेदस्यै प्रतिष्ठाया उच्छिद्या इति, इति । प्रेङ्खं होताऽधिरोहत्यौदुम्बरीमासन्दीमुद्गाता वृषा वै प्रेङ्खो योषाऽऽसन्दी तन्मिथुनं मिथु-नमेव तदुक्थमुखे करोति प्रजात्यै, इति । प्रजायते प्रजया पशुभिर्य एवं वेद, इति । अथान्नं वै प्रेङ्खः श्रीरासन्द्यन्नं चैव तच्छ्रियं चान्वधिरोहतः, इति । बृसीर्होत्रकाः समधिरोहन्ति सब्रह्मकाः, इति । समुत्सृप्य वा ओषधिवनस्पतयः फलं गृह्णन्ति तद्य-देतस्मिन्नहनि सर्वशः समधिरोहन्तीषमेव तदू-र्जमन्नाद्यमधिरोहन्त्यूर्जोऽन्नाद्यस्यावरुद्ध्यै, इति । वषट्कृत्यावरोहेदित्याहुस्तत्तन्नाऽऽदृत्यमकृता वै साऽपचितिर्यामपश्यते करोति, इति । निगृह्य भक्षमवरोहेदित्याहुस्तत्तन्नाऽऽदृत्यमकृता वै साऽपचितिर्यामध्यृष्टाय करोति, इति । प्रतिख्याय भक्षमवरोहेदेषा वा अपचितिर्यां पश्यते करोति तस्मात्प्रतिख्यायैव भक्षमवरोहेत्, इति । प्राङवरोहेत्प्राग्वै देवरेत( ः ?) संप्रजायते तस्मात्प्राङवरोहेदवरोहेत्, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके द्वितीयाध्याये चतुर्थः खण्डः ।। ४ ।। (८) इति वह्वृचब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके द्वितीयोऽध्यायः ।। २ ।।

1.3.1

हिङ्कारेणैतदहः प्रतिपद्येतेत्याहुः, इति । ब्रह्म वै हिंकारो ब्रह्मैव तदहर्ब्रह्मणैव तद्ब्रह्म प्रतिपद्यते य एवं वेद, इति । यदेव हिंकारेण प्रतिपद्यता३इ वृषा वै हिंकारो योषर्क्तन्मिथुनं मिथुनमेव तदुक्थमुखे करोति प्रजात्यै प्रजायते प्रजया पशुभिर्य एवं वेद, इति । यद्वेव हिंकारेण प्रतिपद्यता३इ यथा वा अभ्रिरेवं ब्रह्मणो हिंकारो यद्वै किंचाभ्रि-याऽभितितृत्सत्यभ्येवैनत्तृणत्त्येवम्, इति । यं कामं कामयते हिंकारेणाभ्येवैनं तृणत्ति य एवं वेद, इति । यद्वेव हिंकारेण प्रतिपद्यता३इ वाचो वा एषा व्यावृत्ति-र्दैव्यं च मानुष्ये च यद्धिंकारः स यद्धिंकृत्य प्रतिपद्यते वाचमेव तद्व्यावर्तयति दैवीं च मानुषीं च, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके तृतीयाध्याये प्रथमः खण्डः ।। १ ।। ( ९)

1.3.2

तदाहुः कैतस्याह्नः प्रतिपदिति मनश्च वाक्चेति ब्रूयात्, इति । सर्वेऽन्यस्मिन्कामाः श्रिताः सर्वानन्यान्कामान्दुहे, इति । मनसि वै सर्वे कामाः श्रिता मनसा हि सर्वान्कामान्ध्यायति, इति । सर्वे हास्मिन्कामाः श्रयन्ते य एवं वेद, इति । वाग्वै सर्वान्कामान्दुहे वाचा हि सर्वान्कामान्वदति, इति । सर्वान्हास्मै कामान्वाग्दुहे य एवं वेद, इति । तदाहुर्नैतदहर्ऋचा न यजुषा न साम्ना प्रत्यक्षात्प्रति.पद्येत नर्चो न यजुषो न साम्न इयादिति, इति । तदेता व्याहृतीः पुरस्ताज्जपेत्, इति । भूर्भुवः स्वरित्येता वाव व्याहृतय इमे त्रयो वेदा भूरित्येव ऋग्वेदो भुव इति यजुर्वेदः स्वरिति सामवेदस्तन्नर्चा न यजुषा न साम्ना प्रत्यक्षा-त्प्रतिपद्यते नर्चो न यजुषो न साम्न एति, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके तृतीयाध्याये द्वितीयः खण्डः ।। २ ।। ( १०)

1.3.3

तदिति प्रतिपद्यते तत्तदिति वा अन्नमन्नमेव तदभिप्रतिपद्यते, इति । एतां वाव प्रजापतिः प्रथमां वाचं व्याहरदेकाक्षरद्व्यक्षरां ततेति तातेति तथैवैतत्कुमारः प्रथमवादी वाचं व्याहरत्येकाक्षरद्व्य- क्षरां ततेति तातेति तयैव तत्ततवत्या वाचा प्रतिपद्यते, इति । तदुक्तमृषिणा, इति । बृहस्पते प्रथमं वाचो अग्रमित्येतद्ध्येव प्रथमं वाचो अग्रम् इति । यत्प्रैरत नामधेयं दधाना इति वाचा हि नामधेयानि धीयन्ते, इति । यदेषां श्रेष्ठं यदरिप्रमासीदित्येतद्ध्येव श्रेष्ठमैतदरिप्रम्, इति । प्रेणा तदेषां निहितं गुहाऽऽविरितदिमु ह गुहाऽध्यात्ममिमा देवता अद उ आविरधिदैवतमित्येतत्तदुक्तं भवति, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके तृतीयाध्याये तृतीयः खण्डः ।। ३ ।। ( ११)

1.3.4

तदिदास भुवनेषु ज्येष्ठमिति प्रतिपद्यत एतद्वाव भुवनेषु ज्येष्ठम्, इति । यतो जज्ञ उग्रस्त्वेष नृम्ण इत्यतो ह्येष जात उग्रस्त्वेष नृम्णः, इति । सद्यो जज्ञानो निरिणाति शत्रूनिति सद्यो ह्येष जातः पाप्मानमपाहत, इति । अनु यं विश्वे मदन्त्यूमा इति भूतानि वै विश्व ऊमास्त एनमनु मदन्त्युदगादुदगादिति, इति । वावृधानः शवसा भूर्योजा इत्येष वै वावृधानः शवसा भूर्योजा इति, इति । शत्रुर्दासाय भियसं दधाति, इति । अव्यनच्च व्यनच्च सस्नीति यच्च प्राणि यच्चाप्राणकमित्येव तदाह, इति । सं ते नवन्त प्रभृता मदेष्विति तव सर्वं वश इत्येव तदाह, इति । त्वे क्रतुमपि बृञ्जन्ति विश्व इति त्वयीमानि सर्वाणि भूतानि सर्वाणि मनांसि सर्वे क्रतवोऽपि वृञ्जन्तीत्येव तदाह, इति । द्विर्यदेते त्रिर्भवन्त्यूमा इति द्वौ वै सन्तौ मिथुनौ प्रजायेते प्रजात्यै, इति । प्रजायते प्रजया पशुभिर्य एवं वेद, इति । स्वादोः स्वादीयः स्वादुना सृजा समिति मिथुनं वै स्वादु प्रजा स्वादु मिथुनेनैव तत्प्रजां संसृजति, इति । अदः सुमधु मधुनाऽभियोधीरिति मिथुनं वै मधु प्रजा मधु मिथुनेनैव तत्प्रजामभियुध्यति, इति । तदुक्तमृषिणा स्वां यत्तनूं तन्वामैरयतेत्यस्यां शारीर्यामिमां छन्दोमयीमित्येव तदाह इति । तनूरेव तन्वो अस्तु भेषजमित्यस्यै शारीर्या इयं छन्दोमयीत्येव तदाह, इति । तस्यै यान्यष्टावक्षराणि सा गायत्री यान्येकादश सा त्रिष्टुब्यानि द्वादश सा जगत्यथ यानि दश सा विराड्दशिन्येषु त्रिषु च्छन्दःसु प्रतिष्ठिता, इति । पुरुष इति त्र्यक्षरं स उ विराजि, इति । एतानि वाव सर्वाणि च्छन्दांसि यान्येतानि विराट् चतुर्थान्येवमु हैवैवं विदुष एतदहः सर्वैश्छन्दोभिः प्रतिपन्नं भवति, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके तृतीयाध्याये चतुर्थः खण्डः ।। ४ ।। ( १२)

1.3.5

ता नदेन विहरति पुरुषो वै नदस्तस्मा-त्पुरुषो वदन्त्सर्वः संनदतीव, इति । नदं व ओदतीनामितीँ३ आपो वा ओदत्यो या दिव्यास्ता हीदं सर्वमुन्दन्त्यापो वा ओदत्यो या मुख्यास्ता हीदं सर्वमन्नाद्यमुन्दन्ति, इति । नदं योयुवतीनामिती३ आपो वाव योयुवत्यो या अन्तरिक्ष्यास्ता हि पोप्लूयन्त इवाऽऽपो वाव योयु-वत्यो याः स्वेदते ता हि सरीसृप्यन्त इव, इति । पतिं वो अघ्न्यानामितीँ३ आपो वा अघ्न्या या अग्नेर्धूमा-ज्जायन्त आपो वा अघ्न्या याः शिश्नात्प्रसृज्यन्ते, इति । धेनूनामिषुध्यसीतीँ३ आपो वाव धेनवस्ता हीदं सर्व धिन्वन्तीषुध्यसीति यदाह पतीयसीत्येव तदाह, इति । त्रिष्टुभं चानुष्टुभं च विहरति वृषा वै त्रिष्टु-ब्योषाऽनुष्टुप्तन्मिथुनं तस्मादपि पुरुषो जायां वित्त्वा कृस्नतरमिवाऽऽत्मानं मन्यते, इति । तास्त्रिः प्रथमया पञ्चविंशतिर्भवन्ति पञ्चविंश आत्मा पञ्चविंशः प्रजापतिर्दश हस्त्या अङ्गुलयो दश पाद्या द्वा ऊरू द्वौ बाहू आत्मैव पञ्चविंश-स्तमिममात्मानं पञ्चविंशं संस्कुरुतेऽथो पञ्चविंशं वा एतदहः पञ्चविंश एतस्याह्नः स्तोमस्तत्समेन समं प्रतिपद्यते तस्माद्द्वे एव पञ्चविंशतिर्भवन्ति, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके तृतीयाध्याये पञ्चमः खण्डः ।। ५ ।। ( १३)

1.3.6

तदिति प्रतिपद्यते तत्तदिति वा अन्नमन्नमेव तदभिप्रतिपद्यत एतां वाव प्रजापतिः प्रथमां वाचं व्याहरदे-काक्षरद्व्यक्षरा ततेति तातेति तथैवैतत्कुमारः प्रथमवादी वाचं व्याहरत्येकाक्षरद्व्यक्षरां ततेति तातेति तयैव तत्तत-वत्या वाचा प्रतिपद्यते तदुक्तमृषिणा बृहस्पते प्रथमं वाचो अग्रमित्येतद्ध्येव प्रथमं वाचो अग्रं यत्प्रैरत नामधेयं दधाना इति वाचा हि नामधेयानि धीयन्ते यदेषां श्रेष्ठं यदरिप्रमासीदित्येतद्ध्येव श्रेष्ठमेतदरिप्रं प्रेणा तदेषां निहितं गुहाऽऽविरितीदमु ह गुहाऽध्यात्ममिमा देवता अद उ आविरधिदैवतमित्येतत्तदुक्तं भवति,इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके तृतीयाध्याये षष्ठः खण्डः ।। ६ ।। ( १४)

1.3.7

तदिदास भुवनेषु ज्येष्ठमिति प्रतिपद्यते यद्वै ज्येष्ठं तन्महन्महद्वद्रूपसमृद्धमेतस्याहो रूपम्, इति । तां सु ते कीर्तिं मघवन्महित्वेति मह-द्वद्रूपसमृद्धमेतस्याह्नो रूपम्, इति । भूय इद्वावधे वीर्यायेति वीर्यवद्रूपसमृद्धमेतस्याह्नो रूपम्, इति । नृणामु त्वा नृतमं गीर्भिरुक्थैरित्युक्थं वा एत-दहरुक्थवद्रूपसमृद्धमेतस्याह्नो रूपम्, इति । न्यूनाक्षरे प्रथमे पदे विहरति न्यूने वै रेतः सिच्यते न्यूने प्राणा न्यूनेऽन्नाद्यं प्रतिष्ठितमेतेषां कामानामव-रुद्ध्या एतान्कामानवरुन्धे य एवं वेद, इति । द्वे दशाक्षरे भवत उभयोरन्नाद्ययोरुपाप्त्यै यच्च पद्वद्यच्चापादकमित्यष्टादशाष्टादशाक्षराणि भवन्ति यानि दश नव प्राणा आत्मैव दशमः साऽऽत्मनः संस्कृतिरष्टावष्टा उद्यन्तेऽश्नुते यद्यत्कामयते य एवं वेद, इति । इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके तृतीयाध्याये सप्तमः खण्डः ।। ७ ।। ( १५)

1.3.8

ता नदेन विहरति प्राणो वै नदस्त-स्मात्प्राणो नदन्त्सर्वः संनदतीव, इति । नदं व ओदतीनामितीँ३ उष्णिगक्षरै- र्भवत्यनुष्टुप्पादैरायुर्वा उष्णिग्वागनुष्टु-प्तदस्मिन्नायुश्च वाचं च दधाति, इति । तास्त्रिः प्रथमया पञ्चविंशतिर्भवन्ति पञ्चविंश आत्मा पञ्चविंशः प्रजापतिर्दश हस्त्या अङ्गुलयो दश पाद्या द्वा ऊरू द्वौ वाक् आत्मैव पञ्चविंश-स्तमिममात्मानं पञ्चविंशं संस्कुरुतेऽथो पञ्चविंशं वा एत-दहः पञ्चविंश एतस्याह्नः स्तोमस्तत्समेन समं प्रतिपद्यते तस्माद्वै एव पञ्चविंशतिर्भवन्तीत्यध्यात्मं पञ्चविंशः, इति । अथाधिदैवतं चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक्प्राणस्ता एताः पञ्च देवता इमं विष्टाः पुरुषं पञ्चो हैवैता देवता अयं विष्टः पुरुषः सोऽत्राऽऽ लोमभ्य आ नखेभ्यः सर्वः साङ्ग आप्यते तस्मात्सर्वाणि भूतान्या पिपीलिकाभ्य आप्तान्येव जायन्ते, इति । तदुक्तमृषिणा, इति । सहस्रधा पञ्चदशान्युक्थेति पञ्च हि दशतो भवन्ति इति । यावद्द्यावापृथिवी तावदित्तदिति यावती वै द्यावापृथिवी तावानात्मा, इति । सहस्रधा महिमानः सहस्रमित्युक्था-न्येव तदनु मदति महयति, इति । यावद्ब्रह्म विष्ठितं तावती वागिति यत्र ह क्व च ब्रह्म तद्वाग्यत्र वा वाक्तद्वा ब्रह्मेत्येतत्तदुक्तं भवति, इति । एषां वा एषां सूक्तानां नवर्चं प्रथमं नव वै प्राणाः प्राणानां क्लृप्त्यै, इति । षळृचम भवति षड्वा ऋतव ऋतूनामाप्त्यै, इति । पञ्चर्चं भवति पञ्चपदा पङ्क्तिः पङ्क्तिर्वा अन्नमन्नाद्यस्यावरुद्ध्यै, इत्यादि । तृचो भवति त्रयो वा इमे त्रिवृतो लोका एषामेव लोकानामभिजित्यै, इति । ता अभि संपद्यन्ते बृहती छन्दोऽमृतं देवलोकमेष आत्मैवमु हैवैवं विदेतयैव संपदाऽमृतमेवाऽऽत्मानमभिसंभवति संभवति, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके तृतीयाध्यायेऽ-ष्टमः खण्डः ।। ८ ।। ( १६) इति बह्वृचब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके तृतीयोऽध्यायः ।। ३ ।।

अथ प्रथमारण्यके चतुर्थोऽध्यायः । 1.4.1

अथ सूददोहाः प्राणो वै सूददोहाः प्राणेन पर्वाणि संदधाति, इति । अथातो ग्रीवास्ता आचक्षते यथा छन्दसमुष्णिह इति, इति । अथ सूददोहाः प्राणो वै सूददोहाः प्राणेन पर्वाणि संदधाति, इति । अथातः शिरस्तद्गायत्रीषु भवत्यग्रं वै छन्दसां गायत्र्यग्रमङ्गानां शिरस्तदर्कवतीषु भवत्यग्निर्वा अर्कस्ता नव भवन्ति नवकपालं वै शिरो दशमीं शंसति त्वक्केशा इत्येव सा भवत्यथो स्तोमातिशं-सनाया एव तौ त्रिवृच्च स्तोमौ भवतो गायत्रं च च्छन्द एतयोर्वै स्तोमच्छन्दसोः प्रजातिमनु सर्वमिदं प्रजायते यदिदं किंच प्रजात्यै, इति । प्रजायते प्रजया पशुभिर्य एवं वेद, इति । अथ सूददोहाः प्राणो वै सूद-दोहाः प्राणेन पर्वाणि संदधाति, इति । अथातो विजवस्ता विराजो भवन्ति तस्मात्पुरुषः पुरु-षमाह वि वा अस्मासु राजसि ग्रीवा वै धारय-सीति स्तभमानं वा यद्वा द्रुताः संबाह्ळतमाः सत्योऽन्नतमां प्रत्यच्यन्तेऽन्नं हि विराळन्नमु वीर्यम्, इति । अथ सूददोहाः प्राणो वै सूददोहाः प्राणेन पर्वाणि संदधाति, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके चतुर्थाध्याये प्रथमः खण्डः ।। १ ।। ( १७)

1.4.2

अथातो दक्षिणः पक्षः सोऽयं लोकः सोऽयमग्निः सा वाक्तद्रथंतरं स वसिष्ठस्तच्छतं तानि षड्-वीर्याणि भवन्ति संपात एव कामानामभ्याप्त्यै प्रतिष्ठित्या अन्नाद्याय पङ्क्तिः, इति । अथात उत्तरः पक्षः सोऽसौ लोकः सोऽसावादित्यस्तन्मन-स्तद्बृहत्स भरद्वाजस्तच्छतं तानि षड्वीर्याणि भवन्ति संपात एव कामानामभ्याप्त्यै प्रतिष्ठित्या अन्नाद्याय पङ्क्तिः, इति । ता ऊनातिरिक्तौ भवतो वृषा वै वृहद्योषा रथंतर-मतिरिक्तं वै पुंसो न्यूनं स्त्रियै तस्मात्, इति । ऊनातिरिक्तौ भवतोऽथो एकेन ह वै पुत्रेण सुपर्णस्योत्तरः पक्षो ज्यायांस्तस्मादे-कयर्चोत्तरः पक्षो भूयान्भवति, इति । अथ सूददोहाः प्राणो वै सूददोहाः प्राणेन पर्वाणि संदधाति, इति । अथातः पुच्छं ता एकविंशतर्द्विपदा भवन्त्येकविंश-तिर्हीमानि प्रत्यञ्चि सुपर्णस्य पत्राणि भवन्ति, इति । अथो एकविंशो वै स्तोमानां प्रतिष्ठा प्रतिष्ठा पुच्छं वयसाम्, इति । द्वाविंशी शंसति प्रतिष्ठयोरेव तद्रूपं क्रियते तस्मा-त्सर्वाणि वयांसि पुच्छेन प्रतितिष्ठन्ति पुच्छेनैव प्रतिष्ठायोत्पतन्ति प्रतिष्ठा हि पुच्छम्, इति । स एष द्वाभ्यां दशिनीभ्यां विराड्भ्यामनयोर्द्वा-विंश्योर्द्विपदयोरयं पुरुषः प्रतिष्ठितस्तस्य यत्सुप-र्णरूपं तदस्य कामानामभ्याप्त्या अथ यत्पुरुष-रूपं तदस्य श्रियै यशसेऽन्नाद्यायापचित्यै, इति । अथ सूददोहा अथ धाय्याऽथ सूददोहा वृषा वै सूददोहा योषा धाय्या तदुभयतः सूददोहसा धाय्या परिशंसति तस्माद्द्वयो रेतः सिक्तं सदेकतामेवाप्येति योषामेवाभ्यत आजाना हि योषाऽतः प्रजाना तस्मादेनामत्र शंसति, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके चतुर्थाध्याये द्वितीयः खण्डः ।। २ ।। ( १८)

1.4.3

 गायत्रीं तृचाशीतिं शंसत्ययं वै लोको गायत्री तृचाशी-तिर्यदेवास्मिँल्लोके यशो यन्महो यन्मिथुनं यदन्नाद्यं याऽप-चितिस्तदश्नवै तदाप्नवानि तदवरुणधै तन्मेऽसदिति, इति । अथ सूददोहाः प्राणो वै सूददोहाः  प्राणेनेमं लोकं संतनोति, इति । बार्हतीं तृचाशीतिं शंसत्यन्तरिक्षलोको वै बार्हती तृचाशीतिर्यदेवान्तरिक्षलोके यशो यन्महो यन्मि-थुनं यदन्नाद्यं याऽपचितिस्तदश्नवै तदाप्रवानि तदवरुणधै तन्मेऽसदित्यथ सूददोहाः प्राणो वै सूददोहाः प्राणेनान्तरिक्षलोकं संतनोति, इति । औष्णिहीं तृचाशीतिं शंसत्यसौ वै लोको द्यौरौष्णिही तृचाशीतिर्यदेवामुष्मिँलोके यशो यन्महो यन्मिथुनं यद-न्नाद्यं याऽपचितिर्यद्देवानां दैवं तदश्नवै तदाप्नवानि तदवरुणधै तन्मेऽसदित्यथ सूददोहाः प्राणो वै सूद-दोहाः प्राणेनामुं लोकं संतनोति संतनोति, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके चतुर्थाध्याये तृतीयः खण्डः ।। ३ ।। ( १९) इति बह्वृचब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके चतुर्थोऽध्यायः ।। ४ ।।

1.5.1

अथ प्रथमारण्यके पञ्चमोऽध्यायः । तत्र प्रथमः खण्डः । (विंशः) वशं शंसति वशे म इदं सर्वमसदिति, [ इति ।] ता एकविंशतिर्भवन्त्येकविंशतिर्हि ता अन्तरुदरे विकृतयः, इति । अथो एकविंशो वै स्तोमानां प्रतिष्ठा प्रतिष्ठोदरमन्नाद्यानाम्, इति । ता विच्छन्दसो भवन्ति विक्षुद्रमिव वा अन्त-स्त्यमणीय इव च स्थवीय इव च, इति । ताः प्रणावं छन्दस्कारं यथोपपादं शंसति यथोपपादमिव वा अन्तस्त्यं हसीय इव च द्राघीय इव च, इति । अथ सूददोहाः प्राणो वै सूददोहाः प्राणेन पर्वाणि संदधाति, इति । तामत्रोत्सृजति द्वादशकृत्वः शस्त्वा द्वादश-विधा वा इमे प्राणाः सप्त शीर्षण्या द्वौ स्तन्यौ त्रयोऽवाञ्चोऽत्र वै प्राणा आप्यन्तेऽत्र संस्क्रियन्ते तस्मादेनामत्रोत्सृजति, इति । इन्द्राग्नी युवं सु न इत्यैन्द्राग्ना ऊरू उर्वष्ठीवे प्रतिष्ठे, इति । ताः षट्पदा भवन्ति प्रतिष्ठाया एव द्विप्रतिष्ठो वै पुरुषश्चतुष्पादाः पशवो यजमानमेव तद्द्वि-प्रतिष्ठं चतुष्पात्सु पशुषु प्रतिष्ठापयति, इति । द्वितीया सप्तपदा भवति तां गायत्रीं चानुष्टुभं च करोति ब्रह्म वै गायत्री वागनुष्टुब्ब्रह्मणैव तद्वाचं संदधाति, इति । त्रिष्टुभमन्ततः शंसति वीर्यं वै त्रिष्टुब्वीर्येणैव तत्पशून्परिगच्छति तस्मात्पशवो वीयर्मनूपतिष्ठन्त ईर्यतां चैवाभ्युत्थानं च, इति ।।] इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके पञ्चमाध्याये प्रथमः खण्डः ।। १ ।। ( २०)

1.5.2

प्र वो महे मन्दमानायान्धस इत्यैन्द्रे निष्केवल्ये तास्त्रिष्टुब्जगत्यो भवन्ति, इति । तदाहुरथ कस्मात्त्रिष्टुब्जगतीषु निविदं दधातीति न ह वा एतस्याह्न एकं छन्दो निविदं दाधार न विव्या-चेति तस्मास्त्रिष्टुब्जगतीषु निविदं दधाति, इति । तदेतदहस्त्रिनिवित्कं विद्याद्वशो निविद्वालखिल्या निवि-न्निविदेव निविदेवमेनत्त्रिनिवित्कं विद्यात्, इति । अथ सूक्ते वनेन वायो न्यधायि चाकन्यो जात एव प्रथमो मनस्वानिति, इति । तयोरस्त्यन्ने समस्य यदसन्मनीषा इत्यन्नाद्यस्यावरुद्ध्यै, इति । अथाऽऽवपनमेते अन्तरेणैन्द्रीणां दशतीनां त्रिष्टुब्जग-तीनां संपन्नानां यावतीरावपन्ते तावन्त्यूर्ध्वमायुषो वर्षाणि जीवन्त्येतेन हैवाऽऽवपनेनाऽऽयुराप्यते, इति । प्रजां मे पशवोऽर्जयन्नित्येव सजनीयमनु शंसति, इति । तार्क्ष्यं शंसति स्वस्त्ययनं वै तार्क्ष्यः स्वस्ति-तायै स्वस्त्ययनमेव तत्कुरुते, इति । एकपदा शंसत्येकधेदं सर्वमसानीत्यथो सर्वां छन्दस्कृतिमाप्नवानीति, इति। । इन्द्रं विश्वा अवीवृधन्निति पदानुषङ्गास्ताः सप्तानुषजति सप्त वै शीर्षन्प्राणाः शीर्षन्नेव तत्प्राणान्दधात्यष्टमीं नानु-षजति वागष्टमी नेन्मे वाक्प्राणैरनुषक्ताऽसदिति तस्मादु सा वाक्समानायतना प्राणैः सत्यननुषक्ता इति । विराजः शंसत्यन्नं वै विराजोऽन्नाद्यस्यावरुद्ध्यै, इति । इन्द्रं विश्वा अवीवृधन्निति पदानुषङ्गास्ताः सप्तानुषजति सप्त वै शीर्षन्प्राणाः शीर्षन्नेव तत्प्राणान्दधात्यष्टमीं नानु-षजति वागष्टमी नेन्मे वाक्प्राणैरनुषक्ताऽसदिति तस्मादु सा वाक्समानायतना प्राणैः सत्यननुषक्ता, इति । विराजः शंसत्यन्नं वै विराजोऽन्नाद्यस्यावरुद्ध्यै, इति । वासिष्ठेन परिदधाति वसिष्ठोऽसानीति, इति । एष स्तोमो मह उग्राय वाह इति महद्वत्या रूपसमृद्धया, इति । धुरी वात्यो न वाजयन्नधायीत्यन्तो वै धूरन्त एतदहरेतस्याह्नो रूपम्, इति । इन्द्र त्वाऽयमर्क ईट्टे वसूनामित्यर्कवत्या रूपसमृद्धया, इति । दिवीव द्यामधि नः श्रोमतं धा इति यत्र ह क्व च ब्रह्मण्या वागुद्यते तद्धास्य कीर्तिर्भवति यत्रैवं विद्वानेतया परि-दधाति तस्मादेवं विद्वानेतयैव परिदध्यात्, इति । इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके पञ्चमाध्याये द्वितीयः खण्डः ।। २ ।। ( २१)

1.5.3

तत्सवितुर्वृणीमहेऽद्या नो देव सवितरिति वैश्व-देवस्य प्रतिपदनुचरावैकाहिकौ रूपसमृद्धौ, इति । बहु वा एतस्मिन्नहनि किंच किंच वारणं क्रियते शान्त्या एव शान्तिर्वै प्रतिष्ठैकाहः शान्त्यामेव तत्प्रतिष्ठायामन्ततः प्रतितिष्ठन्ति प्रतितिष्ठति य एवं वेद येषां चैवं विद्वानेतद्धोता शंसति, इति । तद्देवस्य सवितुर्वार्यं महदिति सावित्रमन्तो वै महदन्त एतदहरेतस्याह्नो रूपम्, इति । कतरा पूर्वा कतराऽपराऽयोरिति द्यावापृथिवीयं समानोदर्कं समानो-दर्कं वा एतदहरेतस्याह्नो रूपम्, इति । अनश्वो जातो अनभीशुरुक्थ्य इत्यार्भवम्, इति । रथस्त्रिचक्र इति पदे तत्त्रिवत्तदन्तो वै त्रिवदन्त एतदहरेतस्याह्नो रूपम्, इति । अस्य वामस्य पलितस्य होतुरिति वैश्वदेवं बहुरूपं वा एतदहरेतस्याह्नो रूपम्, इति । गौरीर्मिमाय सलिलानि तक्षतीत्येतदन्तम्, इति । आ नो भद्राः क्रतवो यन्तु विश्वत इति वैश्व-देवं निविद्धानमैकाहिकं रूपसमृद्धम्, इति । बहु वा एतस्मिन्नहनि किंच किंच वारणं क्रियते शान्त्या एव शान्तिर्वै प्रतिष्ठैकाहः शान्त्यामेव तत्प्रतिष्ठायामन्ततः प्रतितिष्ठन्ति प्रतितिष्ठति य एवं वेद येषां चैवं विद्वानेतद्धोता शंसति, इति । वैश्वानराय धिषणामृतावृधे इत्याग्निमारुतस्य प्रतिप-दन्तो वै धिषणाऽन्त एतदहरेतस्याह्नो रूपम्, इति । प्र यज्यवो मरुतो भ्राजदृष्टय इति मारुतं समा-नोदर्कं समानोदर्कं वा एतदहरेतस्याह्नो रूपम्, इति । जातवेदसे सुनवाम सोममिति जातवेदस्यां पुर-स्तात्सूक्तस्य शंसति स्वस्त्ययनं वै जातवेदस्या स्वस्तितायै स्वस्त्ययनमेव तत्कुरुते, इति । इमं स्तोममर्हते जातवेदस इति जातवेदस्यं समानोदर्कं समानोदर्कं वा एतदहरेतस्याह्नो रूपमह्नो रूपम्, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके पञ्चमाध्याये तृतीयः खण्डः ।। ३ ।। ( २२) इति बहवृचब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके पञ्चमोऽध्यायः समाप्तः ।। ५ ।। इति बहवृचब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यकं समाप्तम् ।। १ ।।

2.1.1

अथ द्वितीयारण्यकम् ।

प्रथमोऽध्यायः । तत्रप्रथमः खण्डः एष पन्था एतत्कर्मैतद्ब्रह्मैतत्सत्यम्, इति । तस्मान्न प्रमाद्येत्तन्नातीयात्, इति । न ह्यत्यायन्पूर्वे येऽत्यायंस्ते परा बभूवुः,इति । तदुक्तमृषिणा प्रजा ह तिस्रो अत्यायमीयु-र्न्य१न्या अर्कमभितो विविश्रे । बृहद्ध तस्थौ भुवनेष्वन्तः पवमानो हरित आ विवेशेति, इति । प्रजा ह तिस्रो अत्यायमीयुरिति या वै ता इमाः प्रजास्तिस्रो अत्यायमायंस्तानी-मानि वयांसि वङ्गावगधाश्चेरपादाः, इति । न्य१न्या अर्कमभितो विविश्र इति ता इमाः प्रजा अर्कमभितो निविष्टा इममेवाग्निम्, इति । बृहद्ध तस्थौ भुवनेष्वन्तरित्यद उ एव बृहद्भुवनेष्वन्तरसावाऽदित्यः, इति । पवमानो हरित आ विवेशेति वायुरेव पवमानो दिशो हरित आविष्टः, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे द्वितीयारण्यके प्रथमाध्याये प्रथमः खण्डः ।।१ ।।

2.1.2

पृथिवीतो हीदं सर्वमुत्तिष्ठति यदिदं किंच, इति । तस्याग्निरर्कोऽन्नमशीतयोऽन्नेन हीदं सर्वमश्नुते, इति । अन्तरिक्षमेवोक्थमन्तरिक्षं वा अनु पतन्त्य-न्तरिक्षमनु धावयन्ति तस्य वायुरर्कोऽन्न-मशीतयोऽन्नेन हीदं सर्वमश्नुते, इति । असावेव द्यौरुक्थममुतःप्रदानाद्धीदं सर्वमुत्ति-ष्ठति यदिदं किंच तस्यासावादित्योऽर्कोऽन्नम-शीतयोऽन्नेन हीदं सर्वमश्नुते, इति । इत्यधिदैवतमथाध्यात्मम्, इति । पुरुष एवोक्थमयमेव महान्प्रजाप-तिरहमुक्थमस्मीति विद्यात्, इति । तस्य मुखमेवोक्थं यथा पृथिवी तथा, इति । तस्य वागर्कोऽन्नमशीतयोऽन्नेन हीदं सर्वमश्नुते, इति । नासिके एवोक्थं यथाऽन्तरिक्षं तथा, इति । तस्य प्राणोऽर्कोऽन्नमशीतयोऽन्नेन हीदं सर्वमश्नुते, इति । तदेतद्ब्रध्नस्य विष्टपं यदेतन्नासिकायै विनतमिव, इति । ललाटमेवोक्थं यथा द्यौस्तथा तस्य चक्षुरर्कोऽन्नमशीतयोऽन्नेन हीदं सर्वमश्नुते, इति । समानमशीतयोऽध्यात्मं चाधिदैवतं चान्नमेवा-न्नेन हीमानि सर्वाणि भूतानि समनन्तीँ३ अन्ने-नेमं लोकं जयत्यन्नेनामुं तस्मात्समानमशी-तयोऽध्यात्मं चाधिदैवतं चान्नमेव, इति । तदिदमन्नमन्नादमियमेव पृथिवीतो हीदं सर्वमुत्तिष्ठति यदिदं किंच, इति । यद्ध किंचेदं प्रेर्ता३इ तदसौ सर्वमत्ति यदु किंचातः प्रैतीँ ३ तदियं सर्वमत्ति सेयमित्याद्याऽत्त्री, इति । अत्ता ह वा आद्यो भवति, इति । न तस्येशे यन्नाद्याद्यद्वैनं नाद्युः, इति । इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे द्वितीयारण्यके प्रथमाध्याये द्वितीयः खण्डः ।। २ ।।

2.1.3

अथातो रेतसः सृष्टिः प्रजापते रेतो देवा देवानां रेतो वर्षे वर्षस्य रेत ओषधय ओषधीनां रेतोऽ-न्नमन्नस्य रेतो रेतो रेतसो रेतः प्रजाः प्रजानां रेतो हृदयं हृदयस्य रेतो मनो मनसो रेतो वाग्वाचो रेतः कर्म तदिदं कर्म कृतमयं पुरुषो ब्रह्मणो लोकः, इति । स इरामयो यद्धीरामयस्तस्माद्धिरण्मयः, इति । हिरण्मयो ह वा अमुष्मिँल्लोके संभवति हिरण्मयः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ददृशे य एवं वेद, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे द्वितीयारण्यके प्रथमाध्याये तृतीय खण्डः ।। ३ ।।

2.1.4

तं प्रपदाभ्यां प्रापद्यत ब्रह्मेमं पुरुषं यत्प्रपदाभ्यां प्रापद्यत ब्रह्मेमं पुरुषं तस्मात्प्रपदे तस्मात्प्रपदे इत्याचक्षते शफाः खुरा इत्यन्येषां पशूनाम्, इति । तदूर्ध्वमुदसर्पत्ता ऊरू अभवताम्, इति । उरु गृणीहीत्यब्रवीत्तदुदरमभवत्, इति। उर्वेव मे कुर्वित्यब्रवीत्तदुरोऽभवत्, इति । उदरं ब्रह्मेति शार्कराक्ष्या उपासते हृदयं ब्रह्मेत्यारुणयो ब्रह्माहैव ता३इ, इति । ऊर्ध्वं त्वेवोदसर्पत्तच्छिरोऽश्रयत यच्छिरोऽश्र-यत तच्छिरोऽभवत्तच्छिरसः शिरस्त्वम्, इति । ता एताः शीर्षञ्छ्रियः श्रिताश्चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक्प्राणः, इति । श्रयन्तेऽस्मिञ्छ्रियो य एवमेतच्छिरसः शिरस्त्वं वेद, इति । ता अहिंसन्ताहमुक्थमस्म्यहमुक्थमस्मीति ता अब्रुव-न्हन्तास्माच्छरीरादुत्क्रामाम तद्यस्मिन्न उत्क्रान्त इदं शरीरं पत्स्पति तदुक्थं भविष्यतीति, इति । वागुदक्रामदवदन्नश्नन्पिबन्नास्तैव चक्षुरुदक्रामदपश्य-न्नश्नन्पिबन्नास्तैव श्रोत्रमुदक्रामदशृण्वन्नश्नन्पिब- न्नास्तैव मन उत्क्रामन्मीलित इवाश्नन्पिबन्ना-स्तैव प्राण उदक्रामत्तत्प्राण उत्क्रान्तेऽपद्यत, इति । तदशीर्यताशारीतीँ३ तच्छरीरम- भवत्तच्छरीरस्य शरीरत्वम्, इति । शीर्यते ह वा अस्य द्विषन्पाप्मा भ्रातव्यः पराऽस्य द्विषन्पाप्मा भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद, इति । ता अहिंसन्तैवाहमुक्थमस्म्यहमुक्थमस्मीति ता अब्रुवन्हन्तेदं पुनः शरीरं प्रविशाम तद्यस्मिन्नः प्रपन्न इदं शरीरमुत्था-स्यति तदुक्थं भविष्यतीति, इति । वाक्प्राविशदशयदेव चक्षुः प्राविशद-शयदेव श्रोत्रं प्राविशदशयदेव मनः प्राविशदशयदेव प्राणः प्राविशत्तत्प्राणे प्रपन्न उदतिष्ठत्तदुक्थमभवत्, इति । तदेतदुक्थाँ३ प्राण एव, इति प्राण उक्थमित्येव विद्यात्, इति । तं देवा अब्रुवन्त्वमुक्थमसि त्वमिदं सर्व-मसि तव वयं स्मस्त्वमस्माकमसीति, इति । तदप्येतदृषिणोक्तं त्वमस्माकं तव स्मसीति, इति । इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे द्वितीयारण्यके प्रथमाध्याये चतुर्थः खण्डः ।। ४ ।।

2.1.5

तं देवाः प्राणयन्त स प्रणीतः प्रातायत प्रातायीतीँ३ तत्प्रातरभवत्समागादितीँ२ तत्सायमभवदहरेव प्राणो रात्रिरपानः, इति । वागग्निश्चक्षुरसावादित्यश्चन्द्रमा मनो दिशः श्रोत्रं स एष प्रहितां संयोगोऽध्यात्ममिमा देवता अद उ आविरधिदैवतमित्येतत्तदुक्तं भवति, इति । एतद्ध स्म वै तद्विद्वानाह हिरण्यदन्बैदो न तस्येशे यं मह्यं न दद्युरिति प्रहितां वा अह-मध्यात्मं संयोगं निविष्टं वेदैतद्ध तत्, इति । अनीशानानि ह वा अस्मै भूतानि बलिं हरन्ति य एवं वेद, इति । तत्सत्त्यं सदिति प्राणस्तीत्यन्नं यमित्यसावादित्यस्तदे-तत्त्रिवृत्त्रिवृदिव वै चक्षुः शुक्लं कृष्णं कनीनिकेति, इति । स यदि ह वा अपि मृषा वदति सत्त्यं हैवास्योदितं भवति य एवमेतत्सत्त्यस्य सत्त्यत्वं वेद इति । इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे द्वितीयारण्यके प्रथमाध्याये पञ्चमः खण्डः ।। ५ ।।

2.1.6

तस्य वाक्तन्तिर्नामानि दामानि तदस्येदं वाचा तन्त्या नाभिर्दामभिः सर्वं सितं सर्वं हीदं नामनीँ३ सर्वं वाचाऽभिवदति, इति । वहन्ति ह वा एनं तन्तिसंबद्धा य एवं वेद, इति । तस्योष्णिग्लोमानि त्वग्गायत्री त्रिष्टुम्मांसमनुष्टुप्स्नावा-न्यस्थि जगती पङ्क्तिर्मज्जा प्राणो बृहती स च्छन्दोभि-श्छन्नो यच्छन्दोभिश्छन्नस्तस्माच्छन्दांसीत्याचक्षते, इति । छादयन्ति ह वा एनं छन्दांसि पापात्कर्मणो यस्यां कस्यांचि-द्दिशि कामयते य एवमेतच्छन्दसां छन्दस्त्वं वेद, इति । तदुक्तमृषिणा, इति । अपश्यं गोपामित्येष वै गोपा एष हीदं सर्वं गोपायति, इति । अनिपद्यमानमिति न ह्येष कदाचन संविशति, इति । आ च परा च पथिभिश्चरन्तमित्या च ह्येष परा च पथिभिश्चरति, इति । स सध्रीचीः स विषूचीर्वसान इति सध्रीचीश्च ह्येष विषूचीश्च वस्त इमा एव दिशः, इति । आवरीवर्ति भुवनेष्वन्तरित्येष ह्यन्तर्भुवनेष्वावरीवर्ति, इति । अथो आवृतासोऽवतासो न कर्तृभिरिति, इति । सर्वं हीदं प्राणेनाऽऽवृतम्, इति । सोऽयमाकाशः प्राणेन बृहत्या विष्टब्धस्तद्यथाऽयमाकाशः प्राणेन बृहत्या विष्टब्ध एवं सर्वाणि भूतान्या पिपीलिकाभ्यः प्राणेन बृहत्या विष्टब्धानीत्येवं विद्यात्, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे द्वितीयारण्यके प्रथमाध्याये षष्ठः खण्डः ।। ६ ।।

2.1.7

अथातो विभूतयोऽस्य पुरुषस्य, इति । तस्य वाचा सृष्टौ पृथिवी चाग्निश्चास्यामोषधयो जायन्तेऽग्निरेनाः स्वदयतीदमाहरतेदमाहरतेत्येवमेतौ वाचं पितरं परिचरतः पृथिवी चाग्निश्च, इति । यावदनु पृथिवी यावदन्वग्निस्तावानस्य लोको भवति नास्य तावल्लोको जीर्यते यावदेतयोर्न जीर्यते पृथिव्याश्चाग्नेश्च य एवमेतां वाचो विभूतिं वेद, इति । प्राणेन सृष्टावन्तरिक्षं च वायुश्चान्तरिक्षं वा अनु चरन्त्यन्तरिक्षमनु शृण्वन्ति वायुरस्मै पुण्यं गन्ध-मावहत्येवमेतौ प्राणं पितरं परिचरतोऽन्तरिक्षं च वायुश्च यावदन्वन्तरिक्षं यावदनु वायुस्तावा-नस्य लोको भवति नास्य तावल्लोको जीर्यते यावदेतयोर्न जीर्यन्तेऽन्तरिक्षस्य च वायोश्च य एवमेतां प्राणस्य विभूतिं वेद, इति । चक्षुषा सृष्टौ द्यौश्चाऽऽदित्यश्च द्यौर्हास्मै वृष्टिम- न्नाद्यं संप्रयच्छत्यादित्योऽस्य ज्योतिः प्रकाशं करोत्येवमेतौ चक्षुः पितरं परिचरतो द्यौश्चाऽऽ-दित्यश्च यावदनु द्यौर्यावदन्वादित्यस्तावानस्य लोको भवति नास्य तावल्लोको जीर्यते यावदेत-योर्न जीर्यते दिवश्चाऽऽदित्यस्य च य एवमेतां चक्षुषो विभूतिं वेद, इति । श्रोत्रेण सृष्टा दिशश्च चन्द्रमाश्च दिग्भ्यो हैनमा-यतीँ३ दिग्भ्यो विशृणोति चन्द्रमा अस्मै पूर्व- पक्षापरपक्षान्विचिनोति पुण्याय कर्मण एवमेते श्रोत्रं पितरं परिचरन्ति दिशश्च चन्द्रमाश्च यावदनु दिशो यावदनु चन्द्रमास्तावानस्य लोको भवति नास्य तावल्लोको जीर्यते यावदेतेषां न जीर्यते दिशां च चन्द्रमसश्च य एवमेतां श्रोत्रस्य विभूतिं वेद, इति । मनसा सृष्टा आपश्च वरुणश्चाऽऽपो हास्मै श्रद्धां संनमन्ते पुण्याय कर्मणे वरुणोऽस्य प्रजां धर्मेण दाधारै-वमेते मनः पितरं परिचरन्त्यापश्च वरुणश्च यावद-न्वापो यावदनु वरुणस्तावानस्य लोको भवति नास्य तावल्लोको जीर्यते यावदेतेषां न जीर्यतेऽपां च वरुणस्य च य एवमेतां मनसो विभूतिं वेद, इति । इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे द्वितीयारण्यके प्रथमाध्याये सप्तमः खण्डः ।। ७ ।।

2.1.8

आपा३ इत्याप इति तदिदमाप एवेदं वै मूलमद-स्तूलमयं पितैते पुत्रा यत्र ह क्व च पुत्रस्य तत्पितु-र्यत्र वा पितुस्तद्वा पुत्रस्येत्येतत्तदुक्तं भवति, इति । एतद्ध स्म वै तद्विद्वानाह महिदास ऐतरेय आऽहं मां देवेभ्यो वेद ओ मद्देवान्वे-देतःप्रदाना ह्येत इतःसंभृता इति, इति । स एष गिरिश्चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक्प्रा-णस्तं ब्रह्मगिरिरित्याचक्षते, इति । गिरति ह वै द्विषन्तं पाप्मानं भ्रातृव्यं पराऽस्य द्विष- न्पाप्मा भ्रातृव्यो .भवति य एव वेद, इति । स एषोऽसुः स एष प्राणः स एष भूतिश्चाभूतिश्च, इति । तं भूतिरिति देवा उपासांचक्रिरे ते बभूवुऽस्तस्मा-द्धाप्येतर्हि सुप्तो भूर्भूरित्येव प्रश्वसिति, इति । अभूतिरित्यसुरास्ते पराबभूवुः, इति । भवत्यात्मना पराऽस्य द्विषन्पाप्मा भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद, इति । स एष मृत्युश्चैवामृतं च, इति । तदुक्तमृषिणा, इति । अपाङ्प्राङेति स्वधया गृभीत इत्यपानेन ह्ययं यतः प्राणो न पराङ्भवति, इति । अमर्त्यो मर्त्येना सयोनिरित्येतेन हीदं सर्वं सयोनि मर्त्यानि हीमानि शरीराणीँ३ अमृतैषा देवता, इति । ता शश्वन्ता विषूचीना वियन्ता न्य१न्यं चिक्युर्न निचिक्युरन्यमिति निचिन्वन्ति हैवे-मानि शरीराणीँ३ अमृतैवैषा देवता, इति । अमृतो ह वा अमुष्मिँल्लोके संभवत्यमृतः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ददृशे य एवं वेद य एवं वेद, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके प्रथमा-ध्यायेऽष्टमः खण्डः ।। ८ ।। इति बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके प्रथमोऽध्यायः ।। १ ।।

2.2.1

अथ द्वितीयारण्यके द्वितीयोऽध्यायः । तत्र प्रथमः खण्डः । (नवमः)

एष इमं लोकमभ्यार्चत्पुरुषरूपेण य एष तपति प्राणो वाव तदभ्यार्चत्प्राणो ह्येष य एष तपति तं शतं वर्षाण्यभ्यार्चत्तस्मा-च्छतं वर्षाणि पुरुषायुषो भवन्ति तं यच्छतं वर्षाण्यभ्यार्चत्तस्माच्छतर्चिनस्तस्मा-च्छतर्चिन इत्याचक्षत एतमेव सन्तम्, इति । स इदं सर्वं मध्यतो दधे यदिदं किंच स यदिदं सर्वं मध्यतो दधे यदिदं किंच तस्मान्माध्यमास्तस्मान्माध्यमा इत्याचक्षत एतमेव सन्तम्, इति । प्राणो वै गृत्सोऽपानो मदः स यत्प्राणो गृत्सोऽपानो मदस्तस्मा-द्गृत्समदस्तस्माद्गृत्समद इत्याचक्षत एतमेव सन्तम्, इति । तस्येदं विश्वं मित्रमासीद्यदिदं किंच तद्यदस्येदं विश्वं मित्रमासीद्यदिदं किंच तस्माद्विश्वामित्र-स्तस्माद्विश्वामित्र इत्याचक्षत एतमेव सन्तम्, इति । तं देवा अब्रुवन्नयं वै नः सर्वेषां वाम इति तं यद्देवा अब्रुवन्नयं वै नः सर्वेषां वाम इति तस्माद्वाम- देवस्तस्माद्वामदेव इत्याचक्षत एतमेव सन्तम्, इति । स इदं सर्वं पाप्मनोऽत्रायत यदिदं किंच स यदिदं सर्वं पाप्मनोऽत्रायत यदिदं किंच तस्माद-त्रयस्तस्मादत्रय इत्याचक्षत एतमेव सन्तम्, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके द्वितीयाध्याये प्रथमः खण्डः ।। १ ।। ( ९)

2.2.2

एष उ एव बिभ्रद्वाजः प्रजा वै वाजस्ता एष बिभर्ति यद्बिभर्ति तस्माद्भरद्वाजस्त स्माद्भरद्वाज इत्याचक्षत एतमेव सन्तम्, इति । तं देवा अब्रुवन्नयं वै नः सर्वेषां वसिष्ठ इति तं यद्देवा अब्रुवन्नयं वै नः सर्वेषां वसिष्ठ इति तस्मा-द्वसिष्ठस्तस्माद्वसिष्ठ इत्याचक्षत एतमेव सन्तम्, इति । स इदं सर्वमभिप्रागाद्यदिदं किंच स यदिदं सर्वमभिप्रागाद्यदिदं किंच तस्मात्प्रगाथास्त- स्मात्प्रगाथा इत्याचक्षत एतमेव सन्तम्, इति । स इदं सर्वमभ्यपवयत यदिदं किंच स यदिदं सर्वमभ्यपवयत यदिदं किंच तस्मात्पावमान्य-स्तस्मात्पावमान्य इत्याचक्षत एतमेव सन्तम्, इति । सोऽब्रवीदहमिदं सर्वमसानि यच्च क्षुद्रं यच्च महदिति ते क्षुद्रसूक्ताश्चाभवन्महासूक्ताश्च तस्मात्क्षुद्रसूक्तास्त-स्मात्क्षुद्रसूक्ता इत्याचक्षत एतमेव सन्तम्, इति । सूक्तं बतावोचतेति तत्सूक्तमभवत्तस्मात्सूक्तं तस्मात्सूक्तमित्याचक्षत एतमेव सन्तम्, इति । एष वा ऋगेष ह्येभ्यः सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽर्चत स यदेभ्यः सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽर्चत तस्मादृ-क्तस्मादृगित्याचक्षत एतमेव सन्तम्, इति । एष वा अर्धर्च एष ह्येभ्यः सर्वेभ्योऽर्धेभ्योऽर्चत स यदेभ्यः सर्वेभ्योऽर्धेभ्योऽर्चत तस्मादर्धर्च-स्तस्मादर्धर्च इत्याचक्षत एतमेव सन्तम्, इति । एष वै पदमेष हीमानि सर्वाणि भूतानि पादि स यदिमानि सर्वाणि भूतानि पादि तस्मा-त्पदं तस्मात्पदमित्याचक्षत एतमेव सन्तम्, इति । एष वा अक्षरमेष ह्येभ्यः सर्वेभ्यो भूतेभ्यः क्षरति न चैनमतिक्षरन्ति स यदेभ्यः सर्वेभ्यो भूतेभ्यः क्षरति न चैनमतिक्षरन्ति तस्माद-क्षरं तस्मादक्षरमित्याचक्षत एतमेव सन्तम्, इति । ता वा एताः सर्वा ऋचः सर्वे वेदाः सर्वे घोषा एकैव व्याहृतिः प्राण एव प्राण ऋच इत्येव विद्यात्, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके द्वितीयाध्याये द्वितीयः खण्डः ।। २ ।। ( १०)

2.2.3

विश्वामित्रं ह्येतदहः शंसिष्यन्तमिन्द्र उपनि-षससाद स हान्नमित्यभिव्याहृत्य बृहतीस-हस्रं शशंस तेनेन्द्रस्य प्रियं धामोपेयाय, इति । तमिन्द्र उवाच ऋषे प्रियं वै मे धामोपागाः स वा ऋषे द्वितीयं शंसेति स हान्नमित्येवाभिव्याहृत्य बृहती-सहस्रं शशंस तेनेन्द्रस्य प्रियं धामोपेयाय, इति । तमिन्द्र उवाच ऋषे प्रियं वै ते धामोपागाः स वा ऋषे तृतीयं शंसेति स हान्नमित्येवाभिव्याहृत्य बृहती-सहस्रं शशंस तेनेन्द्रस्य प्रियं धामोपेयाय, इति । तमिन्द्र उवाच ऋषे प्रियं वै मे धामोपागा वरं ते ददामीति स होवाच त्वामेव जानीयामिति तमिन्द्र उवाच प्राणो वा अहमस्म्यृषे प्राणस्त्वं प्राणः सर्वाणि भूतानि प्राणो ह्येष य एष तपति स एतेन रूपेण सर्वा दिशो विष्टोऽस्मि तस्य मेऽन्नं मित्रं दक्षिणं तद्वैश्वामित्रमेष तपन्नेवास्मीति होवाच, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके द्वितीयाध्याये तृतीयः खण्डः ।। ३ ।। ( ११)

2.2.4

तद्वा इदं बृहतीसहस्रं संपन्नं तस्य यानि व्यञ्जनानि तच्छ-रीरं यो घोषः स आत्मा य ऊष्माणः स प्राणः, इति । एतद्ध स्म वै तद्विद्वान्वसिष्ठो वसिष्ठो बभूव तत एतन्नामधेयं लेभे, इति । एतदु हैवेन्द्रो विश्वामित्राय प्रोवाचैतदु हैवेन्द्रो भरद्वाजाय प्रोवाच तस्मात्स तेन बन्धुना यज्ञेषु हूयते, इति । तद्वा इदं वृहतीसहस्रं संपन्नं तस्य वा एतस्य बृहतीस-हस्रस्य संपन्नस्य षट्त्रिंशतमक्षराणां सहस्राणि भवन्ति तावन्ति शतसंवत्सरस्याह्नां सहस्राणि भवन्ति व्यञ्जनैरेव रात्रीराप्नुवन्ति स्वरैरहानि, इति । तद्वा इदं बृहतीसहस्रं संपन्नं तस्य वा एतस्य बृहतीसह-स्रस्य संपन्नस्य परस्तात्प्रज्ञामयो देवतामयो ब्रह्ममयोऽ-मृतमयः संभूय देवता अप्येति य एवं वेद, इति । तद्योऽहं सोऽसौ योऽसौ सोऽहम्, इति । तदुक्तमृषिणा — सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्चेति, इति । एतदु हैवोपेक्षेतोपेक्षेत, इति । इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके द्वितीयाध्याये चतुर्थः खण्डः ।। ४ ।। ( १२) इति बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके द्वितीयोऽध्यायः ।। २ ।।

2.3.1

यो ह वा आत्मानं पञ्चविधमुक्थं वेद यस्मा-दिदं सर्वमुत्तिष्ठति स संप्रतिवित्पृथिवी वायुरा-काश आपो ज्योतींषीत्येष वा आत्मोक्थं पञ्चविधमेतस्माद्धीदं सर्वमुत्तिष्ठत्येतमेवाप्येत्ययनं ह वै समानानां भवति य एवं वेद, इति । तस्मिन्योऽन्नं चान्नादं च वेदाहास्मिन्नन्नादो जायते भवत्यस्यान्नमापश्च पृथिवी चान्नमेत-न्मयानि ह्यन्नानि भवन्ति ज्योतिश्च वायुश्चा-न्नादमेताभ्यां हीदं सर्वमन्नमत्त्यावपनमाकाश आकाशे हीदं सर्वं समोप्यत आवपनं ह वै समानानां भवति य एवं वेद, इति । तस्मिन्योऽन्नं चान्नादं च वेदाहास्मिन्नन्नादो जायते भवत्यस्यान्नमोषधिवनस्पतयोऽन्नं प्राणभृतोऽ-न्नादमोषधिवनस्पतीन्हि प्राणभृतोऽदन्ति, इति । तेषां य उभयतोदन्ताः पुरुषस्यानुविधा विहि-तास्तेऽन्नादा अन्नमितरे पशवस्तस्मात्त इतरान्पशू-नधीव चरन्त्यधीव ह्यन्नेऽन्नादो भवति, इति । अधीव ह समानानां जायते य एवं वेद, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयाण्यके तृतीयाध्याये प्रथमः खण्डः ।। १ ।। ( १३)

2.3.2

तस्य य आत्मानमाविस्तरां वेदाश्नुते हाऽऽविर्भूयः, इति । ओषधिवनस्पतयो यच्च किंच प्राणभृत्स आत्मानमाविस्तरां वेदौषधिवनस्पतिषु हि रसो दृश्यते चित्तं प्राणभृत्सु, इति । प्राणभृत्सु त्वेवाऽऽविस्तरामात्मा तेषु हि रसोऽपि दृश्यते न चित्तमितरेषु, इति । पुरुषे त्वेवाऽऽविस्तरामात्मा स हि प्रज्ञानेन संपन्नतमो विज्ञातं वदति विज्ञातं पश्यति वेद श्वस्तनं वेद लोकालोकौ मर्त्येनामृतमीप्सत्येवं संपन्नः, इति । अथेतरेषां पशूनामशनापिपासे एवाभिविज्ञानं न विज्ञातं वदन्ति न विज्ञातं पश्यन्ति न विदुः श्वस्तनं न लोका-लोकौ त एतावन्तो भवन्ति यथाप्रज्ञं हि संभवाः, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके तृतीयाध्याये द्वितीयः खण्डः ।। २ ।। ( १४)

2.3.3

स एष पुरुषः समुद्रः सर्वं लोकमति यद्ध किंचा-श्नुतेऽत्येनं मन्यते यद्यन्तरिक्षलोकमश्नुतेऽत्येनं मन्यते यद्यमुं लोकमश्नुवीतात्येवैनं मन्येत, इति । स एष पुरुषः पञ्चविधस्तस्य यदुष्णं तज्ज्योतिर्यानि खानि स आकाशोऽथ यल्लोहितं श्लेष्मा रेतस्ता आपो यच्छरीरं सा पृथिवी यः प्राणः स वायुः, इति । स एष वायुः पञ्चविधः प्राणोऽपानो व्यान उदानः समा-नस्ता एता देवताः प्राणापानयोरेव निविष्टाश्चक्षुः श्रोत्रं मनो वागिति प्राणस्य ह्यन्वपायमेता अपियन्ति, इति । स एष वाचश्चित्तस्योत्तरोत्तरिक्रमो यद्यज्ञः स एष यज्ञः पञ्चविधोऽग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासौ चातुर्मास्यानि पशुः सोमः स एष यज्ञानां संपन्नतमो यत्सोम एतस्मि-न्ह्येताः पञ्च विधा अधिगम्यन्ते यत्प्राक्सवनेभ्यः सैका विधा त्रीणि सवनानि यदूर्ध्वं सा पञ्चमी, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके तृतीयाध्याये तृतीयः खण्डः ।। ३ ।। ( १५)

2.3.4

यो ह वै यज्ञे यज्ञं वेदाहन्यहर्देवेषु देवमध्यूह्ळं स संप्रतिविदेष वै यज्ञे यज्ञोऽहन्यहर्दे-वेषु देवोऽध्यूह्ळो यदेतन्महदुक्थम्, इति । तदेतत्पञ्चविधं त्रिवृत्पञ्चदशं सप्तदशमेकविंशं पञ्चविंशमिति स्तोमतो गायत्रं रथंतरं वृहद्भद्रं राजनमिति सामतो गायत्र्युष्णिग्बृहतीत्रिष्टुब्द्विपदेति च्छन्दस्तः शिरो दक्षिणः पक्ष उत्तरः पक्षः पुच्छमात्मेत्याख्यानम्, इति । पञ्चकृत्वः प्रस्तौति पञ्चकृत्व उद्गायति पञ्चकृत्वः प्रतिहरति पञ्चकृत्व उपद्रवति पञ्चकृत्वो निधनमुपयन्ति तत्स्तोभसहस्रं भवति, इति । एवं ह्येताः पञ्च विधा अनुशस्यन्ते यत्प्राक्तृचाशीतिभ्यः सैका विधा तिस्रस्तृचाशीतयो यदूर्ध्वं सा पञ्चमी, इति । तदेतत्सहस्रं तत्सर्वं तानि दश दशेति वै सर्वमेतावती हि संख्या दश दशतस्तच्छतं दश शतानि तत्सहस्रं तत्सर्वं तानि त्रीणि च्छन्दांसि भवन्ति त्रेधा विहितं वा इदमन्नमशनं पानं खादस्तदेतैराप्नोति, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके तृतीयाध्याये चतुर्थः खण्डः । । ४ । । ( १६)

2.3.5

तद्धैतदेके नानाच्छन्दसा सहस्रं प्रतिजानते किमन्यत्सदन्यद्ब्रूयामेति, इति । त्रिष्टुप्सहस्रमेके जगतीसहस्रमेकेऽनुष्टुप्सहस्रमेके, इति । तदुक्तमृषिणा, इति । अनुष्टुभमनु चञ्चूर्यमाणमिन्द्रं निचिक्युः कवयो मनीषेति वाचि वै तदैन्द्रं प्राणं न्यचायन्नित्येतत्तदुक्तं भवति, इति । स हेश्वरो यशस्वी कल्याणकीर्तिर्भवितोः, इति । ईश्वरो ह तु पुराऽऽयुषः प्रैतोरिति ह स्माऽऽहाकृत्स्नो ह्येष आत्मा यद्वागभि हि प्राणे न मनसेऽस्यमानो वाचा नानुभवति, इति । बृहतीमभि संपादयेदेष वै कृत्स्न आत्मा यद्बृहती, इति । सोऽयमात्मा सर्वतः शरीरैः परिवृतस्तद्यथाऽयमात्मा सर्वतः शरीरैः परिवृत एवमेव बृहती सर्वतश्छन्दोभिः परिवृता, इति । मध्यं ह्येषामङ्गानामात्मा मध्य छन्दसां बृहती, इति । स हेश्वरो यशस्वी कल्याणकीर्तिर्भवितोरीश्वरो ह तु पुराऽऽयुषः प्रैतोरिति ह स्माऽऽह कृत्स्नो ह्येष आत्मा यद्बृहती तस्माद्बृहतीमेवाभि संपादयेत्, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके तृतीयाध्याये पञ्चमः खण्डः ।। ५ ।। ( १७)

2.3.6

तद्वा इदं बृहतीसहस्रं संपन्नं तस्य वा एतस्य बृहती-सहस्रस्य संपन्नस्यैकादशानुष्टुभां शतानि भवन्ति पञ्चविंशतिश्चानुष्टुभ आत्तं वै भूयसा कनीयः, इति । तदुक्तमृषिणा, इति । वाचमष्टापदीमहमित्यष्टौ हि चतुरक्षराणि भवन्ति, इति । नवस्रक्तिमिति बृहती संपद्यमाना नवस्रक्ति , इति । ऋतस्पृशमिति सत्यं वै वागृचा स्पृष्टा, इति । इन्द्रात्परि तन्वं मम इति तद्यदेवैतद्बृहतीसहस्रमनुष्टुप्संपन्नं भवति तस्मात्तदैन्द्रात्प्राणाद्बृहत्यै वाचमनुष्टुभं तन्वं संनिर्मिमीते, इति । स वा एष वाचः परमो विकारो यदेतन्महदुक्थं तदे-तत्पञ्चविधं मितममितं स्वरः सत्यानृते इति, इति । ऋग्गाथा कुम्ब्या तन्मितं यजुर्निगदो वृथा वाक्तदमितं सामाथो यः कश्च गेष्णः स स्वर ओमिति सत्यं नेत्यनृतम्, इति । तदेतत्पुष्पं फलं वाचो यत्सत्यं स हेश्वरो यशस्वी कल्या-णकीर्तिर्भवितोः पुष्पं हि फलं वाचः सत्यं वदति, इति । अथैतन्मूलं वाचो यदनृतं तद्यथा वृक्ष आविर्मूलः शुष्यति स उद्वर्तत एवमेवानृतं वदन्नाविर्मूलमात्मानं करोति स शुष्यति स उद्वर्तते तस्मादनृतं न वदेद्दयेत त्वेनेन, इति । पराग्वा एतद्रिक्तमक्षरं यदेतदो३मिति तद्यत्किंचो-मित्याहात्रैवास्मै तद्रिच्यते स यत्सर्वमों कुर्या-द्रिञ्च्यादात्मानं स कामेभ्यो नालं स्यात्, इति । अथैतत्पूर्णमभ्यात्मं यन्नेति स यत्सर्वं नेति ब्रूयात्पापिकाऽस्य कीर्तिर्जायेत सैनं तत्रैव हन्यात्, इति । तस्मात्काल एव दद्यात्काले न दद्यात्तत्सत्यानृते मिथुनी करोति तयोर्मिथुनात्प्रजायते भूयान्भवति, इति । यो वै तां वाचं वेद यस्या एष विकारः स संप्रतिविदकारो वै सर्वा वाक्सैषा स्पर्शोष्मभिर्व्यज्यमाना बह्वी नानारूपा भवति, इति । तस्यै यदुपांशु स प्राणोऽथ यदुच्चैस्तच्छरीरं तस्मात्तत्तिर इव तिर इव ह्यशरीरमशरीरो हि प्राणोऽथ यदु-च्चैस्तच्छरीरं तस्मात्तदाविराविर्हि शरीरम्, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके तृतीयाध्याये षष्ठः खण्डः ।। ६ ।। ( १८)

2.3.7

तद्वा इदं बृहतीसहस्रं संपन्नं तद्यशः स इन्द्रः स भूतानामधिपतिः स य एवमेतमिन्द्रं भूतानामधिपतिं वेद विस्रसा हैवास्माल्लोकात्प्रैतीति ह स्माऽऽह महिदास ऐतरेयः प्रेत्येन्द्रो भूत्वैषु लोकेषु राजति, इति । तदाहुर्यदनेन रूपेणामुं लोकमभिसंभवतीँ३ अथ केन रूपेणेमं लोकमाभवतीँ३, इति । तद्यदेतत्स्त्रियां लोहितं भवत्यग्नेस्तद्रूपं तस्मात्त-स्मान्न बीभत्सेताथ यदेतत्पुरुषे रेतो भवत्यादि-त्यस्य तद्रूपं तस्मात्तस्मान्न बीभत्सेत सोऽयमा-त्मेममात्मानममुष्मा आत्मने संप्रयच्छत्यसावा-त्माऽमुमात्मानमिमस्मा आत्मने संप्रयच्छति तावन्योन्यमभिसंभवतोऽनेनाह रूपेणामुं लोक-मभिसंभवत्यमुनो रूपेणेमं लोकमाभवति, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके तृतीयाध्याये सप्तमः खण्डः ।। ७ ।। ( १९)

2.3.8

तत्रैते श्लोकाः ३, इति । यदक्षरं पञ्चविधं समेति युजो युक्ता अभियत्संवहन्ति । सत्यस्य सत्यमनु यत्र युज्यते तत्र देवाः सर्व एकं भवन्ति, इति । यदक्षरादक्षरमेति युक्तं युजो युक्ता अभि यत्संवहन्ति । सत्यस्य शृणु यत्र युज्यते तत्र देवाः सर्व एकं भवन्ति, इति । यद्वाच ओमिति यच्च नेति यच्चास्याः क्रूरं यदु चोल्बणिष्णु । तद्वियूया कवयो अन्वविन्दन्नामायत्ता समतृप्यञ्च्छृतेऽधि इति । यस्मिन्नामा समतृप्यञ्च्छृतेऽधि तत्र देवाः सर्वयुजो भवन्ति । तेन पाप्मानमपहत्य ब्रह्मणा स्वर्गं लोकमप्येति विद्वान्, इति । नैनं वाचा स्त्रियं ब्रुवन्नैनमस्त्रीपुमान्ब्रुवन् । पुमांसं न ब्रुवन्नेनं वदन्वदति कश्चन, इति । अः इति ब्रह्म तत्राऽऽगतमहमिति, इति । तद्वा इदं बृहतीसहस्रं संपन्नं तस्य वा एतस्य बृहतीसहस्रस्य संपन्नस्य षट्त्रिंशतमक्षराणां सहस्राणि भवन्ति तावन्ति पुरुषायुषोऽह्नां सहस्राणि भवन्ति जीवाक्षरेणैव जीवाहरा-प्नोति जीवाह्ना जीवाक्षरमिति, इति । अनकाममारोऽथ देवरथस्तस्य वागुद्धिः श्रोत्रे पक्षसी चक्षुषी युक्ते मनः संग्रहीता तदयं प्राणोऽधितिष्ठति, इति । तदुक्तमृषिणा, इति । आ तेन यातं मनसो जवीयसा निमिषश्चिज्जवीयसेति जवीयसेति, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके तृतीयाध्यायेऽ-ष्टमः खण्डः ।। ८ ।। ( २०) इति बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके तृतीयोऽध्यायः ।। ३ ।।

2.4.1

अथ द्वितीयारण्यके चतुर्थोऽध्यायः । तत्र प्रथमः खण्डः । (एकविंशः) आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीन्नान्यत्किंचन मिषत्, इति । स ईक्षत लोकान्नु सृजा इति स इमाँल्लोकानसृजत, इति । अम्भो मरीचीर्मरमापः, इति । अदोऽम्भः परेण दिवं द्यौः प्रतिष्ठाऽन्तरिक्षं मरी-चयः पृथिवी मरो या अधस्तात्ता आपः, इति । स ईक्षतेमे लोका लोकपालान्नु सृजा इति । सोऽद्य एव पुरुषं समुद्धृत्यामूर्छयत्, इति । तमभ्यतपत्तस्याभितप्तस्य मुखं निरभिद्यत यथाऽण्डं मुखाद्वाग्वाचोऽग्निर्नासिके निरभिद्येतां नासिकाभ्यां प्राणः प्राणाद्वायुरक्षिणी निरभिद्येतामक्षीभ्यां चक्षुश्च-क्षुष आदित्यः कर्णो निरभिद्येतां कर्णाभ्यां श्रोत्रं श्रोत्राद्दिशस्त्वङ्निरभिद्यत त्वचो लोमानि लोमभ्य ओषधिवनस्पतयो हृदयं निरभिद्यत हृदयान्मनो मन-सश्चन्द्रमा नाभिर्निरभिद्यत नाभ्या अपानोऽपानान्मृत्युः शिश्नं निरभिद्यत शिश्नाद्रेतो रेतस आपः, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके चतुर्थाध्याये प्रथमः खण्डः ।। १ ।। ( २१)

2.4.2

ता एता देवताः सृष्टा अस्मिन्महत्यर्णवे प्रापतंस्तमशनापिपासाभ्यामन्ववार्जत्, इति । ता एनमब्रुवन्नायतनं नः प्रजानीहि यस्मिन्प्रतिष्ठिता अन्न-मदामेति ताभ्यो गामानयत्ता अब्रुवन्न वै नोऽयमलमिति ताभ्योऽश्वमानयत्ता अब्रुवन्न् वै नोऽयमलमिति ताभ्यः पुरु-षमानयत्ता अब्रुवन्त्सुकृतं बतेति पुरुषो वाव सुकृतम्, इति । ता अब्रवीद्यथायतनं प्रविशतेति, इति । अग्निर्वाग्भूत्वा मुखं प्राविशद्वायुः प्राणो भूत्वा नासिके प्रावि-शदादित्यश्चक्षुर्भूत्वाऽक्षिणी प्राविशद्दिशः श्रोत्रं भूत्वा कर्णौ प्राविशन्नोषधिवनस्पतयो लोमानि भूत्वा त्वचं प्रावि-शंश्चन्द्रमा मनो भूत्वा हृदयं प्राविशन्मृत्युरपानो भूत्वा नाभिं प्राविशदापो रेतो भूत्वा शिश्नं प्राविशन्, इति । तमशनापिपासे अब्रूतामावाभ्यामभि प्रजानीहीति ते अब्रवीदेतास्वेव वां देवतास्वाभजाम्येतासु भागिन्यौ करोमीति तस्माद्यस्य कस्यै च देवतायै हविर्गृ-ह्यते भागिन्यावेवास्यामशनापिपासे भवतः, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके चतुर्थाध्याये द्वितीयः खण्डः ।। २ ।। ( २२)

2.4.3

स ईक्षतेमे नु लोकाश्च लोकपालाश्चान्नमेभ्यः सृजा इति सोऽपोऽभ्यतपत्ताभ्योऽभितप्ताभ्यो मूर्ति-रजायत या वै सा मूर्तिरजायतान्नं वै तत्, इति । तदेनत्सृष्टं पराङत्यजिघांसत्तद्वाचाऽजिघृक्षत्तन्ना-शक्नोद्वाचा ग्रहीतुं स यद्धैनद्वाचाऽग्रहैष्यदभिव्याहृत्य हैवान्न-मत्रप्स्यत्तत्प्राणेनाजिघृक्षत्तन्नाशक्रोत्प्राणेन ग्रहीतुं स यद्धै- नत्प्राणेनाग्रहैष्यदभिप्राण्य हैवान्नमत्रप्स्यच्चक्षुषाऽजिघृक्ष-त्तन्नाशक्नोच्चक्षुषा ग्रहीतुं स यद्धैनच्चक्षुषाऽग्रहैष्यद्दृष्ट्वा हैवान्नमत्रप्स्यत्तच्छ्रोत्रेणाजिघृक्षत्तन्नाशक्नोच्छ्रोत्रेण ग्रहीतुं स यद्धैनच्छ्रोत्रेणाग्रहैष्यच्छ्रुत्वा हैवान्नमत्रप्स्यत्तत्त्वचाऽजिघृक्ष-त्तन्नाशक्नोत्त्वचा ग्रहीतुं स यद्धैनत्त्वचाऽग्रहैष्यत्स्पृष्ट्वा हैवा-न्नमत्रप्स्यत्तन्मनसाऽजिघृक्षत्तन्नाशक्नोन्मनसा ग्रहीतुं स यद्धै- नन्मनसाऽग्रहैष्यद्ध्यात्वा हैवान्नमत्रप्स्यत्तच्छिश्नेनाजिघृक्ष-त्तन्नाशक्नोच्छिश्नेन ग्रहीतुं स यद्धैनच्छिश्नेनाग्रहैष्य-द्विसृज्य हैवान्नमत्रप्स्यत्तदपानेनाजिघृक्षत्तदावयत्, इति । सैषोऽन्नस्य ग्रहो यद्वायुरन्नायुर्वा एष यद्वायुः, इति । स ईक्षत कथं न्विदं मदृते स्यादिति, इति । स ईक्षत कतरेण प्रपद्या इति, इति । स ईक्षत यदि वाचाभिव्याहृतं यदि प्राणेनाभि- प्राणितं यदि चक्षुषा दृष्टं यदि श्रोत्रेण श्रुतं यदि त्वचा स्पृष्टं यदि मनसा ध्यातं यद्यपानेनाभ्यपा-नितं यदि शिश्नेन विसृष्टमथ कोऽहमिति, इति । स एतमेव सीमानं विदार्यैतया द्वारा प्रापद्यत, इति । सैषा विदृतिर्नाम द्वास्तदेतन्नान्दनम्, इति । तस्य त्रय आवसथास्त्रयः स्वप्ना अयमा-वसथोऽयमावसथोऽयमावसथ इति, इति । स जातो भूतान्यभिव्यैख्यत्किमिहान्यं वावदिषदिति स एतमेव पुरुषं ब्रह्मततममपश्यत्, इति । इदमदर्शमितीँ३ तस्मादिदन्द्रो नामेदन्द्रो ह वै नाम तमिदन्द्रं सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते परोक्षेण परोक्षप्रिया इव हि देवाः परोक्षप्रिया इव हि देवाः, इति ।।

इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके चतुर्थाध्याये तृतीयः खण्डः ।। ३ ।। (२३) इति बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके चतुर्थोऽध्यायः ।। ४ ।।

2.5.1

पुरुषे ह वा अयमादितो गर्भो भवति यदेतद्रेतः, इति । तदेतत्सर्वेभ्योऽङ्गेभ्यस्तेजः संभृतमात्मन्येवाऽऽत्मानं बिभर्ति तद्यदा स्त्रियां सिञ्चत्यथैनज्जनयति तदस्य प्रथमं जन्म, इति । तत्स्त्रिया आत्मभूयं गच्छति यथा स्वमङ्गं तथा तस्मादेनां न हिनस्ति, इति । साऽस्यैतमात्मानमत्र गतं भावयति सा भावयित्री भावयितव्या भवति, इति । तं स्त्री गर्भे बिभर्ति सोऽग्र एव कुमारं जन्मनोऽग्रेऽधिभावयति, इति । स यत्कुमारं जन्मनोऽग्रेऽधिभावयत्यात्मानमेव तद्भावयति, इति । एषां लोकानां संतत्या एवं संतता हीमे लोकाः, इति । तदस्य द्वितीयं जन्म, इति । सोऽस्यायमात्मा पुण्येभ्यः कर्मभ्यः प्रतिधीयते, इति । अथास्यायमितर आत्मा कृतकृत्यो वयोगतः प्रैति, इति । स इतः प्रयन्नेव पुनर्जायते तदस्य तृतीयं जन्म, इति । तदुक्तमृषिणा, इति । गर्भे नु सन्नन्वेषामवेदमहं देवानां जनिमानि विश्वा । शतं मा पुर आयसीररक्षन्नधः श्येनो जवसा निरदीयमिति, इति । गर्भ एवैतच्छयानो वामदेव एवमुवाच स एवं विद्वानस्माच्छरीरभेदादूर्ध्व उत्क्रम्यामुष्मिन्त्स्वर्गे लोके सर्वान्कामानाप्त्वाऽमृतः समभवत्समभवत्, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके पञ्चमाध्याये प्रथमः खण्डः ।। १ ।। (२४) इति बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके पञ्चमोऽध्यायः ।। ५ ।।

2.6.1

अथ द्वितीयारण्यके षष्ठोऽध्यायः । तत्र प्रथमः खण्डः ( पञ्चविंशः)

कोऽयमात्मेति वयमुपास्महे कतरः स आत्मा, इति । येन वा पश्यति येन वा शृणोति येन वा गन्धाना-जिघ्रति येन वा वाचं व्याकरोति येन वा स्वादु चास्वादु च विजानाति यदेतद्धृदयं मनश्चैतत्संज्ञानमा-ज्ञानं विज्ञानं प्रज्ञानं मेधा दृष्टिर्धृतिर्मतिर्मनीषा जूतिः स्मृतिः संकल्पः क्रतुरसुः कामो वश इति, इति । सर्वाण्येवैतानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति, इति । एष ब्रह्मैष इन्द्र एष प्रजापतिरेते सर्वे देवा इमानि च पञ्च महाभूतानि पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतींषी-तानीमानि च क्षुद्रमिश्राणीव बीजानीतराणि चेत-राणि चाण्डजानि च जारुजानि च स्वेदजानि चोद्भि-जानि चाश्वा गावः पुरुषा हस्तिनो यत्किंचेदं प्राणि जङ्गमं च पतत्रि च यच्च स्थावरं सर्वं तत्प्रज्ञानेत्रम्, इति । प्रज्ञाने प्रतिष्ठितं प्रज्ञानेत्रो लोकः प्रज्ञा प्रतिष्ठा, इति । प्रज्ञानं ब्रह्म, इति । स एतेन प्रज्ञेनाऽऽत्मनाऽस्माल्लोकादुत्क्रम्यामुष्मिन्त्स्वर्गे लोके सर्वान्कामानाप्त्वाऽमृतः समभवत्समभवत्, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके षष्ठाध्याये प्रथमः खण्डः ।। १ ।। ( २५) इति बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके षष्ठोऽध्यायः ।। ६ ।।

2.7.1

वाङ्मे मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रतिष्ठितमाविरावीर्म एधि वेदस्य म आणी स्थः श्रुतं मे मा प्रहासीरनेनाधीते-नाहोरात्रान्त्संदधाम्यृतं वदिष्यामि सत्यं वदिष्यामि तन्मा-मवतु तद्वक्तारमवत्ववतु मामवतु वक्तारमवतु वक्तारम्, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके सप्तमाध्याये प्रथमः खण्डः ।। १ ।। ( २६) इति बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके सप्तमोऽध्यायः ।। ७ ।। इति बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यकं समाप्तम् ।। २ ।।

3.1.1

अथ तृतीयारण्यकम् ।

प्रथमोऽध्यायः तत्रप्रथमः खण्डः

अथातः संहिताया उपनिषत्, इति । पृथिवी पूर्वरूपं द्यौरुत्तररूपं वायुः संहितेति माण्डूकेय आकाशः संहितेत्यस्य माक्षव्यो वेदयांचक्रे, इति । स हाविपरिहृतो मेने न मेऽस्य पुत्रेण समगादिति, इति । समाने वै तत्परिहृतो मेन इत्यागस्त्यः समानं ह्येतद्भवति वायुश्चाऽऽकाशश्चेति, इति । इत्यधिदैवतमथाध्यात्मम्, इति । वाक्पूर्वरूपं मन उत्तररूपं प्राणः संहितेति शूरवीरो माण्डूकेयः, इति । अथ हास्य पुत्र आह ज्येष्ठो मनः पूर्वरूपं वागुत्तररूपं मनसा वा अग्रे संकल्पयत्यथ वाचा व्याहरति तस्मान्मन एव पूर्वरूपं वागुत्तररूपं प्राणस्त्वेव संहितेति, इति । समानमेनयोरत्र पितुश्च पुत्रस्य च, इति । स एषोऽश्वरथः प्रष्टिवाहनो मनोवाक्प्राणसंहतः, इति । स य एवमेतां सहितां वेद संधीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति, इति । इति नु माण्डूकेयानाम्, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे तृतीयारण्यके प्रथमाध्याये प्रथमः खण्डः ।। १ ।।

3.1.2

अथ शाकल्यस्य, इति । पृथिवी पूर्वरूपं द्यौरुत्तररूपं वृष्टिः संधिः पर्जन्यः संधाता, इति । तदुतापि यत्रैतद्बलवदनूद्गृह्णन्त्संदधदहोरात्रे वर्षति, इति । द्यावापृथिव्यौ समधातामित्युताप्याहुः, इति । इती न्वधिदैवतमथाध्यात्मम्, इति । पुरुषो ह वा अयं सर्व आन्दं द्वे बिदले भवत इत्याहुस्तस्येदमेव पृथिव्या रूपमिदं दिवस्तत्रायमन्तरेणाऽऽकाशो यथाऽसौ द्यावापृथिव्यावन्तरेणाऽऽकाशस्तस्मिन्हस्मिन्नाकाशे प्राण आयत्तो यथाऽमुष्मिन्नाकाशे वायुरायत्तो यथाऽमूनि त्रीणि ज्योतींष्येवमिमानि पुरुषे त्रीणि ज्योतींषि, इति । यथाऽसौ दिव्यादित्य एवमिदं शिरसि चक्षुर्य-थाऽसावन्तरिक्षे विद्युदेवमिदमात्मनि हृदयं यथाऽ-यमग्निः पृथिव्यामेवमिदमुपस्थे रेतः, इति । एवमु ह स्म सर्वलोकमात्मानमनुविधायाऽऽ-हेदमेव पृथिव्या रूपमिदं दिवः, इति । स य एवमेतां संहितां वेद संधीयते प्रजया पशुभिर्य-शसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे तृतीयारण्यके प्रथमाध्याये द्वितीयः खण्डः ।। २ ।।

3.1.3

अथातो निर्भुजप्रवादाः, इति । पृथिव्यायतनं निर्भुजं दिव्यायतनं प्रतृ-ण्णमन्तरिक्षायतनमुभयमन्तरेण, इति । अथ यद्येनं निर्भुजं ब्रुवन्तमुपवदेदच्योष्टाऽवराभ्यां स्थानाभ्यामित्येनं ब्रूयादथ यद्येनं प्रतृण्णं ब्रुवन्तमुपव-देदच्योष्टा उत्तराभ्यां स्थानाभ्यामित्येनं ब्रूयाद्यस्त्वे-वोभयमन्तरेणाऽऽह तस्य नास्त्युपवादः, इति । यद्धि संधिं विवर्तयति तन्निर्भुजस्य रूपमथ यच्छुद्धे अक्षरे अभिव्याहरति तत्प्रतृण्णस्याग्र उ एवोभयमन्तरेणोभयं व्याप्तं भवति, इति । अन्नाद्यकामो निर्भुजं ब्रूयात्स्वर्गकामः प्रतृण्णमुभयकाम उभयमन्तरेण, इति । अथ यद्येनं निर्भुजं ब्रुवन्तं पर उपवदेत्पृथिवीं देवतामारः पृथिवी त्वा देवता रिष्यतीत्येनं ब्रूयादथ यद्येनं प्रतृण्णं ब्रुवन्तं पर उपवदेद्दिवं देवता-मारो द्यौस्त्वा देवता रिष्यतीत्येनं ब्रूयादथयद्येनमु-भयमन्तरेण ब्रुवन्तं पर उपवदेदन्तरिक्षं देवतामा-रोऽन्तरिक्षं त्वा देवता रिष्यतीत्येनं ब्रूयात्, इति । यथा तु कया च ब्रुवन्वाऽब्रुवन्तं वा ब्रूयादभ्याशमेव यत्तथा स्यात्, इति । न त्वेवान्यत्कुशलाद्ब्राह्मणं ब्रूयात्, इति । अतिद्युम्न एव ब्राह्मणं ब्रूयात्, इति । नातिद्युम्ने चन ब्राह्मणं ब्रूयान्नमो अस्तु ब्राह्म-णेभ्य इति ह स्माऽऽह शूरवीरो माण्डूकेयः, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे तृतीयारण्यके प्रथमाध्याये तृतीयः खण्डः ।। ३ ।।

3.1.4

अथातोऽनुव्याहाराः, इति । प्राणो वंश इति विद्यात्, इति । स य एनं प्राणवंशमुपवदेच्छक्नुवन्चेन्मन्येत प्राणं वंशं समधा३म्, प्राणं मा वंशं संदधतं न शक्नोषी-त्याह प्राणस्त्वा वंशो हास्यतीत्येनं ब्रूयात, इति । अथ चेदशक्नुवन्तं मन्येत प्राणं वंशं समधित्सिषन्तं नाशकः संधातुं प्राणस्त्वा वंशो हास्यतीत्येनं ब्रूयात्, इति । यथा तु कथा च ब्रुवन्वाऽब्रुवन्तं वा ब्रूयादभ्या-शमेव यत्तथा स्यान्न त्वेवान्यत्कुशलाद्ब्राह्मणं ब्रूयादतिद्युम्न एव ब्राह्मणं ब्रूयान्नातिद्युम्ने च-न ब्राह्मणं ब्रूयान्नमो अस्तु ब्राह्मणेभ्य इति ह स्माऽऽह शूरवीरो माण्डूकेयः, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे तृतीयारण्यके प्रथमाध्याये चतुर्थः खण्डः ।। ४ ।।

3.1.5

अथ खल्वाहुर्निर्भुजवक्त्राः, इति । पूर्वमक्षरं पूर्वरूपमुत्तरमुत्तररूपं योऽवकाशः पूर्वरूपोत्तररूपे अन्तरेण सा संहितेति, इति । स य एवमेतां संहितां वेद संधीयते प्रजया पशुभि-र्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति, इति । अथ वयं ब्रूमो निर्भुजवक्त्रा इति ह स्माऽऽह ह्रस्वो माण्डूकेयः पूर्वमेवाक्षरं पूर्वरूपमुत्तरमुत्तर-रूपं योऽवकाशः पूर्वरूपोत्तररूपे अन्तरेण येन संधिं विवर्तयति येन स्वरास्वरं विजानाति येन मात्रामात्रां विभजते सा संहितेति इति । स य एवमेतां संहितां वेद संधीयते प्रजया पशुभिर्य-शसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति, इति । अथ हास्य पुत्र आह मध्यमः प्रातीबोधीपुत्रोऽक्षरे खल्विमे अविकर्षन्ननेकीकुर्वन्यथावर्णमाह तद्याऽसौ मात्रा पूर्वरूपोत्तररूपे अन्तरणे संधिविज्ञपनी साम तद्भवति सामैवाहं संहितां मन्य इति, इति । तदप्येतदृषिणोक्तम्, इति । बृहस्पते न परः साम्नो विदुरिति, इति । स य एवमेतां संहितां वेद संधीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति, इति । इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे तृतीयारण्यके प्रथमाध्याये पञ्चमः खण्डः ।। ५ ।।

3.1.6

वृहद्रथंतरयो रूपेण संहिता संधीयत इति तार्क्ष्यः, इति । वाग्वै रथंतरस्य रूपं प्राणो बृहत उभाभ्यामु खलु संहिता संधीयते वाचा च प्राणेन च, इति । एतस्यां ह स्मोपनिषदि संवत्सरं गा रक्षयते तार्क्ष्यः, इति। एतस्यां ह स्म मात्रायां संवत्सरं गा रक्षयते तार्क्ष्यः, इति । तदप्येतदृषिणोक्तम्, इति । स य एवमेतां संहितां वेद संधीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति, इति । वाक्प्राणेन संहितेति कौण्ठरव्यः प्राणः पवमानेन पवमानो विश्वैर्देवैर्विश्वे देवाः स्वर्गेण लोकेन स्वर्गो लोको ब्रह्मणा सैषाऽवरपरा संहिता, हति । स यो हैतामवरपरां संहितां वेदैवं हैव स प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन संधीयते यथैषा संहिता, इति । स यदि परेण वोपसृतः स्वेन वाऽर्थेनाभिव्याह-रेदभिव्याहार्षन्नेव विद्याद्दिवं संहिताऽगमद्विदुषां देवानामेवं भविष्यतीति शश्वत्तथा स्यात्, इति । स य एवमेतां संहितां वेद संधीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति, इति । वाक्संहितेति पञ्चालचण्डः, इति । वाचा वै वेदाः संधीयन्ते वाचा छन्दांसि वाचा मित्राणि संदधति वाचा सर्वाणि भूतान्यथो वागेवेदं सर्वमिति, इति । तद्यत्रैतदधीते वा भाषते वा वाचि तदा प्राणो भवति वाक्तदा प्राणं रेह्ळ्यथ यत्र तूष्णीं वा भवति स्वपिति वा प्राणे तदा वाग्भवति प्राणस्तदा वाचं रेह्ळि ताव- न्योन्यं रीह्ळो वाग्वै माता प्राणः पुत्रः, इति । तदप्येतदृषिणोक्तम्, इति । एकः सुपर्णः स समुद्रमाविवेश स इदं विश्वं भुवनं विचष्टे । तं पाकेन मनसाऽपश्यमन्तितस्तं माता रेह्ळि स उ रेह्ळि मातरमिति, इति । स य एवमेतां संहितां वेद संधीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति, इति । अथातः प्रजापतिसंहिता, इति । जाया पूर्वरूपं पतिरुत्तररूपं पुत्रः संधिः प्रजननं संधानं सैषाऽदितिः संहिता, इति । अदितिर्हीदं सर्वं यदिदं किंच पिता च माता च पुत्रश्च प्रजननं च, इति । तदप्येतदृषिणोक्तम्, इति । अदितिर्माता स पिता स पुत्र इति, इति । स य एवमेतां संहितां वेद संधीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति सर्वमायुरेति, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे तृतीयारण्यके प्रथमाध्याये षष्ठः खण्डः ।। ६ ।। इति बहवृचब्राह्मणारण्यककाण्डे तृतीयारण्यके प्रथमोऽध्यायः ।। १ ।।

3.2.1

प्राणो वंश इति स्थविरः शाकल्यस्तद्यथा शालावंशे सर्वेऽन्ये वंशाः समाहिताः स्युरेवमस्मिन्प्राणे चक्षुः श्रोत्रं मनो वागिन्द्रियाणि शरीरं सर्व आत्मा समाहितः, इति। तस्यैतस्याऽऽत्मनः प्राण ऊष्मरूपमस्थीनि स्पर्शरूपं मज्जानः स्वररूपं मांसं लोहितमित्येतदन्यच्चतुर्थम-न्तस्था रूपमिति ह स्माऽऽह ह्रस्वो माण्डूकेयः, इति । त्रयं त्वेव न एतत्प्रोक्तम्, इति । तस्यैतस्य त्रयस्यास्थ्नां मज्ज्ञां पर्वणामिति त्रीणीतः षष्टि शतानि त्रीणीतस्तानि सप्तविंशतिशतानि भवन्ति सप्त च वै शतानि विंशतिश्च संवत्सरस्या-होरात्राः स एषोऽहःसंमानश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमयश्छन्दोमयो मनोमयो वाङ्मय आत्मा, इति । स य एवमेतमहःसंमानं चक्षुर्मयं श्रोत्रमयं छन्दोमयं मनो-मयं वाङ्मयमात्मानं वेदाह्नां सायुज्यं सरूपतां सलो-कतामश्नुते पुत्री पशुमान्भवति सर्वमायुरेति, इति । इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे तृतीयारण्यके द्वितीयाध्याये प्रथमः खण्डः ।। १ ।। (७)

3.2.2

अथ कौण्ठरव्यः, इति । त्रीणि षष्टि शतान्यक्षराणां त्रीणि षष्टि शता-न्यूष्मणां त्रीणि षष्टि शतानि संधीनाम्, इति । यान्यक्षराण्यवोचामाहानि तानि यानूष्म-णोऽवोचाम रात्रयस्ता यान्त्संधीनवोचा-माहोरात्राणां ते संधय इत्यधिदैवतम्, इति । अथाध्यात्मं यान्यक्षराण्यधिदैवतमवोचामास्थीनि तान्यध्यात्मं यानूष्मणोऽधिदैवतमवोचाम मज्जानस्तेऽध्यात्मम्, इति । एष ह वै संप्रति प्राणो यन्मज्जैतद्रेतो न ह वा ऋते प्राणा-द्रेतः सिच्यते यद्वा ऋते प्राणाद्रेतः सिच्येत पूयेन्न संभवेत् इति । यान्त्संधीनधिदैवतमवोचाम पर्वाणि तान्यध्यात्मम् इति । तस्यैतस्य त्रयस्यास्थ्नां मज्ज्ञां पर्वणामिति पञ्चेतश्च- त्वारिंशच्छतानि पञ्चेतस्तदशीतिसहस्रं भवत्यशीतिस-हस्रं वा अर्कलिनो बृहतीरहरभिसंपादयन्ति , इति । स एषोऽक्षरसंमानश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमयश्छ-न्दोमयो मनोमयो वाङ्मय आत्मा, इति । स य एवमेतमक्षरसंमानं चक्षुर्मयं श्रोत्रमयं छन्दोमयं मनोमयं वाङ्मयमात्मानं वेदा-क्षराणां सायुज्यं सरूपतां सलोकतामश्नुते पुत्री पशुमान्भवति सर्वमायुरेति, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे तृतीयारण्यके द्वितीयाध्याये द्वितीयः खण्डः ।। २ ।। ( ८)

3.2.3

चत्वारः पुरुषा इति बाध्वः, इति । शरीरपुरुषश्छन्दःपुरुषो वेदपुरुषो महापुरुष इति, इति । शरीरपुरुष इति यमवोचाम स य एवायं दैहिक आत्मा तस्य योऽयमशरीरः प्रज्ञात्मा स रसः, इति । छन्दःपुरुष इति यमवोचामाक्षरसमा-म्नाय एव तस्यैतस्याकारो रसः, इति । वेदपुरुष इति यमवोचाम येन वेदान्वेद ऋग्वेदं यजुर्वेदं सामवेदं तस्यैतस्य ब्रह्मा रसः, इति । तस्माद्ब्रह्माणं ब्रह्मिष्ठं कुर्वीत यो यज्ञस्योल्बणं पश्येत्, इति । महापुरुष इति यमवोचाम संवत्सर एव प्रध्वंसयन्नन्यानि भूतान्यैक्या भावयन्नन्यानि तस्यैतस्यासावादित्यो रसः, इति । स यश्चायमशरीरः प्रज्ञात्मा यश्चासावादित्य एकमेत-दिति विद्यात्तस्मात्पुरुषं पुरुषं प्रत्यादित्यो भवति, इति । तदप्येतदृषिणोक्तम्, इति । चित्रं देवानामुदगादनीकं चक्षुर्मित्रस्य वरुणस्याग्नेः । आप्रा द्यावापृथिवी अन्तरिक्षं सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्चेति, इति । एतामनुविधं संहितां संधीयमानां मन्य इति ह स्माऽऽह बाध्वः, इति । एतं ह्येव बह्वृचा महत्युक्थे मीमांसन्त एतम-ग्नावध्वर्यव एतं महाव्रते छन्दोगा एतमस्यामेतं दिव्येतं वायावेतमाकाश एतमप्स्वेतमोषधी-श्वेतं वनस्पतिष्वेतं चन्द्रमस्येतं नक्षत्रेष्वेतं सर्वेषु भूतेष्वेतमेव ब्रह्मेत्याचक्षते, इति । स एष संवत्सरसंमानश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमयश्छ-न्दोमयो मनोमयो वाङ्मय आत्मा, इति । स य एवमेतं संवत्सरसंमानं चक्षुर्मयं श्रोत्रमयं छन्दोमयं मनोमयं वाङ्मयमात्मानं परस्मै शंसति, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे तृतीयारण्यके द्वितीयाध्याये तृतीयः खण्डः ।। ३ ।। ( ९)

3.2.4

दुग्धदोहा अस्य वेदा भवन्ति न तस्यानूक्ते भागोऽस्ति न वेद सुकृतस्य पन्थानमिति, इति । तदप्येतदृषिणोक्तम्, इति । यस्तित्याज सचिविदं सखायं न तस्य वाच्यपि भागो अस्ति । यदीं शृणोत्यलकं शृणोति न हि प्रवेद सुकृतस्य पन्थामिति, इति । न तस्यानूक्ते भागोऽस्ति न वेद सुकृतस्य पन्थानमित्येतत्तदुक्तं भवति, इति । तस्मादेवं विद्वान्न परस्मा अग्निं चिनुयान्न परस्मै महाव्रतेन स्तुवीत न परस्मा एतदहः शंसेत्, इति । कामं पित्रे वाऽऽचार्याय वा शंसेदात्मन एवास्य तत्कृतं भवति, इति । स यश्चायमशरीरः प्रज्ञात्मा यश्चासावादित्य एकमेतदि- त्यवोचाम तौ यत्र विहीयेते चन्द्रमा इवाऽऽदित्यो दृश्यते न रश्मयः प्रादुर्भवन्ति लोहिनी द्यौर्भवति यथा मञ्जिष्ठा व्यस्तः पायुः काककुलायगन्धिकमस्य शिरो वायति संपरे-तोऽस्याऽऽऽत्मा न चिरमिव जीविष्यतीति विद्यात्, इति । स यत्करणीयं मन्येत तत्कुर्वीत यदन्ति यच्च दूरक इति सप्त जपेदादित्प्रत्नस्य रेतस इत्येका यत्र ब्रह्मा पवमानेति षळुद्वयं तमसस्परीत्येका, इति । अथापि यत्र च्छिद्र इवाऽऽदित्यो दृश्यते रथनाभिरिवाभि-ख्यायेत च्छिद्रां वा छायां पश्येत्तदप्येवमेव विद्यात्, इति । अथाप्यादर्शे वोदके वा जिह्मशिरसं वाऽशिरसं वाऽऽत्मानं पश्येद्विपर्यस्ते वा कन्याके जिह्मेन वा दृश्येयातां तदप्येवमेव विद्यात्, इति । अथापिधायाक्षिणी उपेक्षेत तद्यथा बटरकाणि संपतन्तीव दृश्यन्ते तानि यदा न पश्येत्तदप्येवमेव विद्यात्, इति । अथाप्यपिधाय कर्णा उपशृणुयात्स एषोऽ-ग्नेरिव प्रज्वलतो रथस्येवोपब्दिस्तं यदा न शृणुयात्तदप्येवमेव विद्यात्, इति । अथापि यत्र नील इवाग्निर्दृश्यते यथा मयूरग्रीवा मेघे वा विद्युतं पश्येन्मेघे वा विद्युतं न पश्येन्महा-मेघे वा मरीचीरिव पश्येत तदप्येवमेव विद्यात्, इति । अथापि यत्र भूमिं ज्वलन्तीमिव पश्येत तदप्येवमेव विद्यात्, इति । इति प्रत्यक्षदर्शनानि, इति । अथ स्वप्नाः, इति । पुरुषं कृष्णं कृष्णदन्तं पश्यति स एनं हन्ति वराह एनं हन्ति मर्कट एनमास्कन्दयत्याशु वायुरेनं प्रवहति सुवर्णं खादित्वाऽपगिरति मध्वश्नाति बिसानि भक्ष-यत्येकपुण्डरीकं धारयति खरैर्वराहैर्युक्तैर्याति कृष्णां धेनुं कृष्णवत्सां नलदमाली दक्षिणामुखो व्राजयति, इति । स यद्येतेषां किंचित्पश्येदुपोष्य पायसं स्थालीपाकं श्रपयित्वा रात्रीसूक्तेन प्रत्यृचं हुत्वाऽन्येनान्नेन ब्राह्मणान्भो-जयित्वा चरुं स्वयं प्राश्नीयात्, इति । स योऽतोऽश्रुतोऽगतोऽमतोऽनतोऽदृष्टो-ऽविज्ञातोऽनादिष्टः श्रोता मन्ता द्रष्टाऽऽदेष्टा घोष्टा विज्ञाता प्रज्ञाता सर्वेषां भूतानामन्तरपुरुषः स म आत्मेति विद्यात्, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे तृतीयारण्यके द्वितीयाध्याये चतुर्थः खण्डः ।। ४ ।। ( १०)

3.2.5

अथ खल्वियं सर्वस्यै वाच उपनिषत्सर्वा ह्येवेमाः सर्वस्यै वाच उपनिषद इमां त्वेवाऽऽचक्षते, इति । पृथिव्या रूपं स्पर्शा अन्तरिक्षस्योष्मणो दिवः स्वरा अग्ने रूपं स्पर्शा वायोरूष्माण आदित्यस्य स्वरा ऋग्वेदस्य रूपं स्पर्शा यजुर्वेदस्योष्माणः सामवेदस्य स्वराश्चक्षुषो रूपं स्पर्शाः श्रोत्रस्यो-ष्माणो मनसः स्वराः प्राणस्य रूपं स्पर्शा अपानस्योष्माणो व्यानस्य स्वराः, इति । अथ खल्वियं दैवी वीणा भवति तदनु-कृतिरसौ मानुषी वीणा भवति, इति । यथाऽस्याः शिर एवममुष्याः शिरो यथाऽस्या उदरमेवममुष्या अम्भणं यथाऽस्यै जिह्वैवममुष्यै वादनं यथाऽस्यास्तन्त्रय एवममुष्या अङ्गुलयो यथाऽस्याः स्वरा एवममुष्याः स्वरा यथाऽस्याः स्पर्शा एवममुष्याः स्पर्शा यथा ह्येवेयं शब्दवती तर्द्मवत्येवमसौ शब्दवती तर्द्मवती यथा ह्येवेयं लोमशेन चर्मणाऽपिहिता भवत्येवमसौ लोमशेन चर्मणाऽपिहिता, इति । लोमशेन ह स्म वै चर्मणा पुरा वीणा अपिदधति, इति । स यो हैतां दैवीं वीणां वेद श्रुतवदनो भवति भूमिप्राऽस्य कीर्तिर्भवति यत्र क्वचाऽऽर्या वाचो भाषन्ते विदुरेनं तत्र, इति । अथातो वाग्रसो यस्यां संसद्यधी-यानो वा भाषमाणो वा न विरु-रुचुषेत तत्रैतामृचं जपेत्, इति । ओष्ठापिधाना न कुलीदन्तैः परिवृता पविः । सर्वस्यै वाच ईशाना चारु मामिह वादयेदिति वाग्रसः, इति । इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे तृतीयारण्यके द्वितीयाध्याये पञ्चमः खण्डः ।। ५ ।। ( ११)

3.2.6

अथ हास्मा एतत्कृष्णहारितो वाग्ब्राह्मणमिवोपोदाहरति, इति । प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा व्यस्रंसत संवत्सरः स च्छन्दोभिरा-त्मानं समदधाद्यच्छन्दोभिरात्मानं समदधात्तस्मात्संहिता, इति । तस्यै वा एतस्यै संहितायै णकारो बलं षकारः प्राण आत्मा, इति । स यो हैतौ णकारषकारावनुसंहितमृचो वेद सबलां सप्राणां संहितां वेदाऽऽयुष्यमिति विद्यात्, इति । स यदि विचिकित्सेत्सणकारं ब्रवाणीँ३ अणकाराँ३ इति सणकारमेव ब्रूयात्सषकारं ब्रवाणीँ३ अषकाराँ३ इति सषकारमेव ब्रूयात्, इति । यद्वयमनुसंहितमृचोऽधीमहे यच्च माण्डूकेयी-यमध्यायं प्रब्रूमस्तेन नो णकारषकारावुपाप्ता-विति ह स्माऽऽह ह्रस्वो माण्डूकेयः, इति । अथ यद्वयमनुसंहितमृचोऽधीमहे यच्च माण्डूकेयी-यमध्यायं प्रब्रूमस्तेन नो णकारषकारावुपाप्ता-विति ह स्माऽऽह स्थविरः शाकल्यः, इति । एतद्ध स्म वै तद्विद्वांस आहुर्ऋषयः काव-षेयाः किमर्था वयमध्येष्यामहे किमर्था वयं यक्ष्यामहे वाचि हि प्राणं जुहुमः प्राणे वा वाचं यो ह्येव प्रभवः स एवाप्ययः, इति । ता एताः संहिता नानन्तेवासिने प्रब्रूयान्नासंवत्स-रवासिने नाप्रवक्त्र इत्याचार्या आचार्याः, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे तृतीयारण्यके द्वितीयाध्याये षष्ठः खण्डः ।। ६ ।। ( १२) इति बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे तृतीयारण्यके द्वितीयोऽध्यायः ।। २ ।। इति बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे तृतीयारण्यकं समाप्तम् ।। ३ ।।

4.1.1

विदा मघवन्विदा गातुमनु शंसिषो दिशः । शिक्षा शचीनां पते पूर्वीणां पुरूवसो, इति । आभिष्ट्वमभिष्टिभिः प्रचेतन प्रचेतय । इन्द्र द्युम्नाय न इष एवा हि शक्रः, इति । राये वाजाय वज्रिवः शविष्ठ वज्रिन्नृञ्जसे । मंहिष्ठ वज्रिन्नृञ्जस आयाहि पिब मत्स्व, इति । विदा रायः सुवीर्यं भुवो वाजानां पतिर्वशाँ अनु । मंहिष्ठ वज्रिन्नृञ्जसे यः शविष्ठः शूराणाम्, इति ।। यो मंहिष्ठो मघोनां चिकित्वो अभि नो नय । इन्द्रो विदे तमु स्तुषे वशी हि शक्रः, इति । तमूतये हवामहे जेतारमपराजितम् । स नः पर्षदति द्विषः क्रतुश्छन्द ऋतं बृहत्, इति । इन्द्रं धनस्य सातये हवामहे जेतारमपराजितम् । स नः पर्षदति द्विषः स नः पर्षदति स्रिधः, इति । पूर्वस्य यत्ते अद्रिवः सुम्न आधेहि नो वसो । पूर्तिः शविष्ठ शस्यत ईशे हि शक्रः, इति । नूनं तं नव्यं संन्यसे प्रभो जनस्य वृत्रहन् । समन्येषु ब्रवावहै शूरो यो गोषु गच्छति सखा सुशेवो अद्वयाः, इति । एवा ह्येवैवा ह्यग्ना३इ, इति । एवा ह्येवैवा ही३न्द्रम् । एवा ह्येवैवा हि विष्णा३उ । एवा ह्येवैवा हि पूष३न् । एवा ह्येवैवा हि देवा३ः, इति । एवा हि शक्रो वशी हि शक्रो वशाँ अनु, इति । आ यो मन्याय मन्यव उपो मन्याय मन्यवे, इति । उपेहि विश्वध, इति । विदा मघवन्विदो३म्, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे चतुर्थारण्यके प्रथमाध्याये प्रथमः खण्डः ।। १ ।। इति बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे चतुर्थारण्यके प्रथमोऽध्यायः ।। १ ।। इति बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे चतुर्थमारण्यकं समाप्तम् ।। ४ ।।

5.1.1

अथ पञ्चममारण्यकम्

प्रथमोऽध्यायः तत्र प्रथमः खण्डः

महाव्रतस्य पञ्चविंशतिं सामिधेन्यः, इति । एकविंशतौ प्रागुपोत्तमायाः समिधाऽग्निमिति चतस्रः, इति । वैश्वकर्मण ऋषभ उपालम्भनीय उपांशु, इति । आज्यप्रउगे विश्वजितः, इति । होत्राश्चतुर्विंशात्, इति । ईङ्खयन्तीरपस्युव इति च ब्राह्मणच्छंस्यावपेत प्रातःसवने तीव्रस्याभिवयसो अस्य पाहीति माध्यंदिनः, इति । त्रिकद्रुकेषु महिषो यवाशिरमिति स्तोत्रिय एन्द्र याह्युप नः परावत इन्द्राय हि द्यौरसुरो अन-म्नत प्रोष्वस्मै पुरोरयमित्यतोऽनुरूपः, इति । चतुर्विंशान्मरुत्वतीयस्याऽऽतानोऽसत्सु मे जरितः साभिवेगः पिबा सोममभि यमुग्र तर्दः कया शुभा सवयसः सनीळा मरुत्वाँ इन्द्र वृषभो रणाय, इति । जनिष्ठा उग्रः सहसे तुरायेति मरुत्वतीयम्, इति । संस्थिते मरुत्वतीये होता विसंस्थितसंचरेण निष्क्रम्याऽऽ-ग्नीध्रीये तिस्र आज्याहुतीर्जुहोत्यौदुम्बरेण स्रुवेण, इति । अनु मामिन्द्रो अनु मां बृहस्पतिरनु सोमो अनु वाग्देव्यावीत् । अनु मां मित्रावरुणाविहावतामनु द्यावापृथिवी पूर्वहूतौ, इति । आदित्या मा विश्वे अवन्तु देवाः सप्त राजानो य उदाभिषिक्ताः । वायुः पूषा वरुणः सोमो अग्निः सूर्यो नक्षत्रैरवत्विह माऽनु, इति ।। पितरो मा विश्वमिदं च भूतं पृश्निमातरो मरुतः स्वर्काः । ये अग्निजिह्वा उत वा यजत्रास्ते नो देवाः सुहवाः शर्म यच्छतेति, इति । दक्षिणे मार्जालीये दश स्रुच्युत्तमां चतुर्गृहीतं पूर्व-मवदायोत्तरतोऽग्नेरुपनिधाय विहरणप्रभृति मध्यं-दिने मार्जालीयो जागरितो भवति तस्मिन्परिवृते जुहोति प्राग्द्वारे वोदग्द्वारे वा प्रागुदग्द्वारे वा इति। अग्निरिवानाधृष्यः पृथिवीव सुषदा भूयासम्, इति । अन्तरिक्षेमिवानाप्यं द्यौरिवानाधृष्यो भूयासम्, इति । सूर्य इवाप्रतिशयश्चन्द्रमा इव पुनर्भूर्भूयासम्, इति । मन इवापूर्वं वायुरिव श्लोकभूर्भूयासम्, इति । अहरिव स्वं रात्रिरिव प्रियो भूयासम् , इति । गाव इव पुनर्भुवो मिथुनमिव मरीचयो भूयासम्, इति । आप इव रस ओषधय इव रूपं भूयासम्, इति । अन्नमिव विभु यज्ञ इव प्रभूर्भूयासम्, इति । ब्रह्मेव लोके क्षत्रमिव श्रियां भूयासम्, इति । यदग्न एषा समितिर्भवातीति, इति । अत्र विभजाथ वीथेति त्रीण्यनन्वृचम् , इति। अत्र तिष्ठन्नादित्यमुपतिष्ठते पर्यावृत्ते प्रदक्षिणमावृत्यै-तैश्चैवास्वाहाकारैरेह्येवा३ इदं मधू३ इदं मधु । इमं तीव्रसुतं पिबा३ इदं मधू३ इदं मध्विति च, इति । प्रेष्याः संशास्ति पूर्णकुम्भास्तिस्रोऽवमाः षडुत्तमाः, इति । इमं धिष्ण्यमुदकुभं च त्रिः प्रदक्षिणं परिव्रजाथ दक्षिणैः पाणिभिर्दक्षिणानूरूनाघ्नाना एह्येवा३ इदं मधू३ इदं मध्विति वदत्यः । इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे पञ्चमारण्यके प्रथमाध्याये प्रथमः खण्डः ।। १ ।।

5.1.2

उपाकृते स्तोत्रे त्रैधं निनयाथात्रोत्तरे च मार्जालीये शेषमन्तर्वेदि, इति । प्रदक्षिणमग्निं निष्क्रम्याग्रेण यूपं पुरस्तात्प्रत्यङ्मुखास्तिष्ठन्नग्नेः शिर उपतिष्ठते नमस्ते गायत्राय यत्ते शिर इति, इति । तेनैव यथेतं प्रत्येत्य दक्षिणमुदङ्मुखः पक्षं नमस्ते राथंतराय यस्ते दक्षिणः पक्ष इति, इति । अपरेणाग्निपुच्छमतिक्रम्य प्राङ्मुख उत्तरं नमस्ते बृहते यस्त उत्तरः पक्ष इति, इति । पश्चात्प्राङ्पुच्छं नमस्ते भद्राय यत्ते पुच्छं या ते प्रतिष्ठेति, इति । दक्षिणतः पुच्छस्याऽऽत्मानं नमस्ते राजनाय यस्त आत्मेति, इति । इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे पञ्चमारण्यके प्रथमाध्याये द्वितीयः खण्डः ।। २ ।।

5.1.3

यथेतं सदः प्रसर्पति, इति । पुरस्तात्प्रेङ्ख उपक्लृप्तो भवति, इति । स्थूणे रज्जू वीवध इत्येतत्प्रक्षाल्य तीर्थेन प्रपाद्योत्तरेणाऽऽग्नीध्रीयं परिव्रज्य पूर्वया द्वारा सदः सर्वान्धिष्ण्यानुत्तरेण, इति । औदुम्बराणि काष्ठानि प्रेङ्खस्य भवन्ति पालाशानि मिश्राणि वा, इति । त्रीणि फलकान्युभयतस्तष्टानि द्वे वा सूच्यश्च तावत्यः, इति । इषुमात्रः प्राङ्प्रेङ्खो निमुष्टिकस्तिर्यङुदगग्रः प्रागग्राभ्यां सूचीभ्यां समुतः, इति । दक्षिणोत्तरे स्थूणे निखायाभितो होतृषदनं वीवधमत्यादधात्यास्यसंमितं कर्तुः, इति । कुष्ठासु च्छिद्राणि प्रेङ्खस्य भवन्ति रज्जूभ्यामूर्ध्वमुद्वयति दक्षिणतो दक्षिणयोत्तरतः सव्यया दार्भ्ये त्रिगुणे स्यातां सव्यदक्षिणे पञ्चव्यायामे द्विगुणे वीवधे त्रिः प्रदक्षिणं पर्यस्योर्ध्वग्रन्थिं निष्टर्क्यं बध्नाति, इति । शाखाभिर्बृसीभिर्वा पर्यृषन्त्यप्रकम्पि, इति । चतुरङ्गुलेनैष विभूमः प्रेङ्खः स्यान्मुष्टिमात्रेण वा, इति । दक्षिणत उदाहिततरः समो वा, इति । पदमात्रे धिष्ण्यात्, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे पञ्चमारण्यके प्रथमाध्याये तृतीयः खण्डः ।। ३ ।।

5.1.4

निष्ठिते प्रेङ्खे होता वाणमौदुम्बरं-शततन्तुमुभाभ्यां परिगृह्योत्तरत उपोहते यथा वीणाम्, इति । सप्तभिश्छन्दोभिश्चतुरुत्तरैः स्थाना-न्यस्योर्ध्वमुद्गृह्णीयाद्दशभिर्वा, इति । गायत्रेण त्वा छन्दसोदूहाम्यौष्णिहेन त्वाऽऽनुष्टुभेन त्वा बार्हतेन त्वा पाङ्क्तेन त्वा त्रैष्टुभेन त्वा जागतेन त्वा वैराजेन त्वा द्वैपदेन त्वाऽतिच्छन्दसा त्वेति, इति । छन्दांस्यनुक्रम्य स्थानानामनुपरिक्रमण-मौदुम्बर्याऽऽर्द्रया शाखया सपलाशया मूलदेशेन वाणं त्रिरूर्ध्वमुल्लिखति, इति । प्राणाय त्वाऽपानाय त्वा व्यानाय त्वोल्लिखामीति, इति । अन्येभ्योऽपि कामेभ्यः पुनरपि न तूल्लिखामीति ब्रूयात्, इति । अथैनं सशाखं छन्दोगेभ्यः प्रयच्छति, इति । भूतेभ्यस्त्वेति पश्चार्धे फलके पाणी प्रतिष्ठापयति प्राणमनु प्रेङ्खस्वेति प्राञ्चं प्रेङ्खं प्रणयति व्यानमन्वीङ्खस्वेति तिर्यञ्चमपानमन्वीङ्खस्वेत्यभ्यात्मम्, इति । भूर्भुवः स्वरिति जपति, इति । प्राणाय त्वेति प्राञ्चमेव व्यानाय त्वेति तिर्यञ्चमपानाय त्वेत्यभ्यात्मम्, इति । वसवस्त्वा गायत्रेण च्छन्दसाऽऽरोहन्तु तानन्वा-रोहामीति पश्चार्धे फलकेऽरत्नी प्रतिष्ठापयति, इति । अथ पूर्वं फलकं नानापाणिभ्यामभि-पद्येत यथा हि स्रप्स्यन्, इति । मध्यमं छुबुकेनोपस्पृशेद्द्वयोर्वा संधिम्, इति । रुद्रास्त्वा त्रैष्टुभेन च्छन्दसाऽऽरोहन्तु तानन्वारो-हामीति दक्षिणं सक्थ्यतिहरत्यादित्यास्त्वा जागतेन च्छन्दसाऽऽरोहन्तु तानन्वारोहामीति सव्यं विश्वे त्वा देवा आनुष्टुभेन च्छन्द- साऽऽरोहन्तु तानन्वारोहामीति समारोहति, इति । पश्चात्स्वस्य धिष्ण्यस्य दक्षिणं पादं प्राञ्चं प्रतिष्ठापयत्यथ सव्यं यदेतरः श्राम्येदथेतरं यदेतरोऽथेतरं नोभौ विभूमौ कुर्यात्, इति । कूर्चान्होत्रकाः समारोहन्ति ब्रह्मा चौदुम्बरीमासन्दीमुद्गाता, इति । यदि कस्मैचिदवश्यकर्मिणो जिगमिषेदादिश्य पालं प्राङ्-वरुह्य चरित्वा तमर्थमेवमेवाजपया वृताऽऽरोहेत्, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे पञ्चमारण्यके प्रथमाध्याये चतुर्थः खण्डः ।। ४ ।।

5.1.5 प्रस्तोतारं संशास्ति पञ्चविंशस्य स्तोमस्य तिसृष्वर्धतृतीयास्वर्धत्रयोदशासु वा परि-शिष्टासु प्रथमं प्रतिहारं प्रब्रूतादिति, इति । अर्धत्रयोदशासु प्रवाचयतेति जातूकर्ण्यः, इति । प्रोक्ते जपति इति । सुपर्णोऽसि गरुत्मान्प्रेमां वाचं वदिष्यामि बहु वदिष्यन्तीं बहु पतिष्यन्तीं बहु करिष्यन्तीं बहु सनिष्यन्तीं बहोर्भूयः करिष्यन्तीं स्वर्गच्छन्तीं स्वर्वदिष्यन्तीं स्वः पतिष्यन्तीं स्वः करिष्यन्तीं स्वः सनिष्यन्तीं स्वरिमं यज्ञं वक्ष्यन्तीं स्वर्मां यजमानं वक्ष्यन्तीमिति, इति । दीक्षिते यजमानशब्दो नादीक्षिते, इति । स्वरमुमिति योऽस्य प्रियः स्यान्न तु वक्ष्यन्तीमिति ब्रूयात्, इति । उक्थवीर्याणि च, इति । सं प्राणो वाचा समहं वाचा सं चक्षुर्मनसा समहं मनसा सं श्रोत्रमात्मना समहमात्मना मयि महा-न्मयि भर्गो मयि भगो मयि भुजो मयि स्तोभो मयि स्तोमो मयि श्लोको मयि घोषो मयि यशो मयि श्रीर्मयि कीर्तिर्मयि मुक्तिरिति, इति । आहूय वागिति जपति, इति । त्रय आहावाः शस्त्रादेर्निविदः परिधानीयाया इति, इति । शब्दानध्वर्यवः कारयन्ति, इति । एतस्मिन्नहनि प्रभूतमन्नं दद्यात्, इति । राजपुत्रेण चर्म व्याधयन्त्याघ्नन्ति भूमिदुन्दुभिं पत्न्यश्च काण्ड-वीणा भूतानां च मैथुनं ब्रह्मचारिपुंश्चल्योः संप्रवादोऽनेकेन साम्ना निष्केवल्याय स्तुवते राजनस्तोत्रियेण प्रतिपद्यते, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे पञ्चमारण्यके प्रथमाध्याये पञ्चमः खण्डः ।। ५ ।।

5.1.6

तदिदास भुवनेषु ज्येष्ठं तां सु ते कीर्तिं मघवन्महित्वा भूय इद्वावृधे वीर्याय नृणामु त्वा नृतमं गीर्भिरुक्थैरिति तिस्रः, इति । अत्र हैके स्वादोः स्वादीयः स्वादुना सृजा समदः सु मधु मधुनाऽभि योधीरित्यात्मन एते पदे उद्धृत्य पक्षपदे प्रत्यवदधात्यश्वायन्तो मघवन्निन्द्र वाजिनो गामश्वं रथ्यमिन्द्र संकिरेत्येतयोश्च स्थान इतरे, इति । श्रियमह गोरश्वमात्मन्धत्ते सं पक्षयोः पतनाय, इति । नदं व ओदतीनामित्येतयैतानि व्यतिषजति पादैः पादान्बृहतीकारं नदवन्त्युत्तराणि प्रथ-मायां च पुरुषाक्षराण्युपदधाति पादेष्वेकैकमव-साने तृतीयवर्जं स खलु विहरति, इति । अपि निदर्शनायोदाहरिष्यामस्तदिदास भुवनेषु ज्येष्ठं पु । नदं व ओदतीनाम् । यतो जज्ञ उग्रस्त्वेष नृम्णो रु । नदं योयुवतीनो३म् । सद्यो जज्ञानो निरिणाति शत्रून्पतिं वो अघ्न्यानाम् । अनु यं विश्वे मदन्त्यूमाः षो धेनूनामिषुध्यसोमिति, इति । एवमेतां त्रिः, इति । अन्यासु चेत्समाम्नातासु राजनेन साम्ना स्तुवीरन्यथा-स्थानं ता इहैवेमा असमाम्नातासु चेत्स्तुवीरन्त्समाम्ना-तस्य तावतीरुद्धृत्य तत्र ताः शंसेदिहो एवेमाः, इति । अन्यासु चेत्प्राक्सूददोहसस्ताः, इति । तदिदासेत्येतदादि शस्त्रम्, इति । अविहृतश्चात्र प्रतिगरः, इति । ता अस्य सूददोहस इत्येतदादिः सूददोहाः सूददोहाः इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे पञ्चमारण्यके प्रथमाध्याये षष्ठः खण्डः ।। ६ ।। इति बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे पञ्चमारण्यके प्रथमोऽध्यायः ।। १ ।।

5.2.1

अथ पञ्चमारण्यके द्वितीयोऽध्यायः । तत्र प्रथमः खण्डः । (सप्तमः) ग्रीवाः, इति । यस्येदमारजस्तुजो युजो वनं सहः । इन्द्रस्य रन्त्यं बृहत्, इति । नाधृष आदधर्षदाधृषाणं धृषितं शवः । पुरा यदीमतिव्यथिरिन्द्रस्य धृषितं सहः, इति । स नो ददातु तं रयिं रयिं पिशङ्गसंदृशम् । इन्द्रः पतिस्तवस्तमो जनेष्वा, इति । सूददोहाः, इति । शिरो गायत्रमिन्द्रमिद्गाथिनो बृहदिति, इति। अन्यासु चेत्समाम्नातासु स्तुवीरन्नुभयासंस्था न विपर्ययोऽसमाम्नातासु चेत्स्तुवीरन्मिश्रासु च, इति । सूक्तस्योत्तमां सूददोहाः, इति । विजवः, इति । सुतस्ते सोम उपयाहि यज्ञं मत्स्वा मदं पुरुवारं मघाय । मंहिष्ठ इन्द्र विजुरो गृणध्यै, इति । ससाहतुर्वृत्रहत्येषु शत्रूनृभुर्विगाह एषः । स नो नेतारं महयाम इन्द्रम्, इति । इनो वसुः समजः पर्वतेष्ठाः प्रति वामृ-जीषी । इन्द्रः शश्वद्भिर्जोहूत्र एवैः, इति । सूददोहाः, इति । इत्येतत्त्रयं ग्रीवा शिरो विजवः सर्वमर्धर्च्यम्, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे पञ्चमारण्यके द्वितीयाध्याये प्रथमः खण्डः ।। १ ।। ( ७)

5.2.2

राथंतरो दक्षिणः पक्षः, इति । अभि त्वा शूर नोनुमोऽभि त्वा पूर्वपीतय इति रथंतरस्य स्तोत्रि-यानुरूपौ प्रगाथौ चतस्रः सतीः षड्बृहतीः करोति, इति । इन्द्रस्य नु वीर्याणि प्रवोचं त्वे ह यत्पितरश्चिन्न इन्द्रेति पञ्चदश यस्तिग्मशृङ्ग वृषभो न भीम उग्रो जज्ञे वीर्याय स्वधावानुदु ब्रह्माण्यैरत श्रवस्याऽऽते मह इन्द्रोऽत्युग्रेति पञ्च सूक्तान्या न इन्द्रो दूरादा न आसादिति संपात इत्था हि सोम इन्मद इति पङ्क्तिः सूददोहाः, इति । बार्हत उत्तरः, इति । त्वामिद्धि हवामहे त्वं ह्येहि चेरव इति बृहतः स्तोत्रियानु-रूपौ प्रगाथौ चतस्रः सतीः षड्बृहतीः करोति, इति । तमु ष्टुहि यो अभिभूत्योजाः सुत इत्त्वं निमिश्ल इन्द्र सोम इति त्रीण्यभूरेको रयिपते रयीणामित्यष्टौ सूक्तानि कथा महामवृधत्कस्य होतुरिति संपात इन्द्रो मदाय वावृध इति पङ्क्तिः सूददोहाः, इति । राथंतरो दक्षिणः पक्षः पञ्चदशः स्तोम एकशतं वसिष्ठप्रासाहा बार्हत उत्तरः सप्तदशः स्तोमो द्विशतं भरद्वाजप्रासाहः, इति । भद्रं पुच्छं द्विपदासु, इति । इमा नु कं भुवना सीषधामाऽऽयाहि वनसा सहेति नव समाम्नाता अथासमाम्नाताः, इति । प्र व इन्द्राय वृत्रहन्तमाय विप्रा गाथं गायत यज्जुजोषत्, इति । अर्चन्त्यर्कं देवतास्वर्का आस्तोभति श्रुतो युवा स इन्द्रः, इति । उपप्रक्षे मधुमति क्षियन्तः पुष्यन्तो रयिं धीमहे तमिन्द्र, इति । विश्वतो दावन्विश्वतो न आभर यं त्वा शविष्ठमीमहे, इति । स सुप्रणीते नृतमः स्वराळसि मंहिष्ठो वाजसातये, इति ।। त्वं ह्येक ईशिषे सनादमृक्त ओजसा, इति । विश्वस्य प्रस्तोभ विद्वान्पुरा वा यदि वेहाऽऽस नूनम्, इति । इषं नो मित्रावरुणा कर्तनेळां पीवरीमिषं कृणुही न इन्द्र, इति । शं पदं मघं रयिषणि न सोमो अव्रतं हिनोति न स्पृशद्रयिः, इति । एष ब्रह्मेति तिस्रः, इति । आधूर्ष्वस्मा इत्येका सूददोहा यद्वावानेति धाय्या सूददोहाः, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे पञ्चमारण्यके द्वितीयाध्याये द्वितीयः खण्डः ।। २ ।। ( ८) ।।

5.2.3

‘गायत्री तृचाशीतिः, इति । महाँ इन्द्रो य ओजसेति तिस्र उत्तमा उद्धरति पुरोळाशं नो अन्धस इति तिस्र इन्द्र इत्सोमपा एक इत्येतत्प्रभृतीनां तिस्र उत्तमा उद्धरति तासां स्वादवः सोमा आयाहीत्येतामुद्धृत्य न ह्यन्यं बळाकरमित्येतां प्रत्यवदधाति जज्ञानो नु शतक्रतु-रित्येका पुरुहूतं पुरुष्टुतमिति शेष उद्धेदभि श्रुता मघमि-त्युत्तमामुद्धरति प्रकृतान्यृजीषिण आ घा ये अग्निमि-न्धत आ तू न इन्द्र क्षुमन्तमिति सूक्ते सूददोहाः, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे पञ्चमारण्यके द्वितीयाध्याये तृतीयः खण्डः ।। ३ ।। ( ९) ।।

5.2.4

बार्हती तृचाशीतिः, इति । मा चिदन्यद्विशंसतेत्येकया न त्रिंशत्पिबा सुतस्य रसिन इति विंशतेः सप्तमीं चाष्टमीं चोद्धरति यदिन्द्र प्रागपागुदगिति चतुर्दश वयं घ त्वा सुता-वन्त इति पञ्चदश मो षु त्वा वाघतश्चनेत्येतस्य द्विपदां चोद्धरति राथंतरं च प्रगाथमथ हास्य नकिः सुदासो रथमित्येतं प्रगाथमुद्धृत्य त्वामिदा ह्यो नर इत्येतं प्रगाथं प्रत्यवदधात्यभि प्र वः सुराधसमिति षड्वालखिल्यानां सूक्तानि यः सत्राहा विचर्षणिरिति शेषोऽयं ते अस्तु हर्यत इति सूक्ते उभयं शृणवच्च न इति सप्तमीं चाष्टमीं चोद्धरति तरोभिर्वो विदद्वसुमित्युत्तमामुद्धरति यो राजा चर्षणीनामित्येकादश तं वो दस्म-मृतीषहमा नो विश्वा सुहव्यो या इन्द्र भुज आभर इति नव सूददोहाः, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे पञ्चमारण्यके द्वितीयाध्याये चतुर्थः खण्डः ।। ४ ।। ( १०)

5.2.5

औष्णिही तृचाशीतिः, इति । य इन्द्र सोमपातम इति सूक्ते तम्वभि प्रगायतेत्युत्तमामु-द्धरतीन्द्राय साम गायत सखाय आशिषामहीति तिस्र उत्तमा उद्धरति य एक इद्विदयत आयाह्यद्रिभिः सुतं यस्य त्यच्छम्बरं मद इति त्रयस्तृचा गायत्र्यः संपदोष्णिहः सप्त सप्त गायत्र्यः षट्षळुष्णिहो भवन्ति यदिन्द्राहं यथा त्वं प्र संम्राजं चर्षणीनामिति सूक्ते उत्तरस्योत्तमे उद्धरति वार्त्रहत्याय शवस इत्युत्तमा-मुद्धरति सुरूपकृत्नुमूतय इति त्रीण्येन्द्रसानसिं रयि-मिति सूक्ते य आनयत्परावत इति तिस्र उत्तमा उद्ध-रति रेवतीर्नः सधमाद इति तिस्रः सूददोहाः, इति । इत्येतास्तिस्रस्तृचाशीतयः सर्वा अर्धर्च्याः, इति । अन्नमशीतयः, इति । उदरं वशः, इति । त्वाऽवतः पुरूवसविति वशः सनितः सु सनितरित्येत-दन्तो ददीरेक्ण इति द्विपदा नूनमथेत्येकपदा ता अस्य सूददोहस इत्येतदन्तः सूददोहाः सूददोहाः, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे पञ्चमारण्यके द्वितीयाध्याये पञ्चमः खण्डः ।। ५ ।। ( ११)  ।। २ ।।

इति बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे पञ्चमारण्यके द्वितीयोऽध्यायः

5.3.1

ऊरू, इति । इन्द्राग्नी युवं सु न इत्येतस्यार्धर्चान्गायत्रीकारमु-त्तरमुत्तरस्यानुष्टुप्कारं प्रागुत्तमायाः प्र वो महे मन्दमानायान्धस इति निविद्धानं वनेन वायो न्यधायि चाकन्यो जात एव प्रथमो मनस्वानिति ते अन्तरेणाऽऽयाह्यर्वाङुपवन्धुरेष्ठा विधुं दद्राणं समने बहूनामित्येतदावपनं दशतीनामैन्द्रीणां त्रिष्टुब्जगतीनां बृहतीसंपन्नानां यावतीरावपेरं-स्तावन्त्यूर्ध्वमायुषो वर्षाणि जिजीविषेत्संवत्सरा-त्संवत्सराद्दशतो न वा त्यमू षु वाजिनं देवजूत-मिन्द्रो विश्वं विराजतीत्येकपदेन्द्रं विश्वा अवी-वृधन्नित्यानुष्टुभं तस्य प्रथमायाः पूर्वमर्धर्चं शस्त्वो-त्तरेणार्धर्चेनोत्तरस्याः पूर्वमर्धर्चं व्यतिषजति पादैः पादाननुष्टुप्कारं प्रागुत्तमायाः पूर्वस्मात्पूर्व-स्मादर्धर्चादुत्तरमुत्तरमर्धर्चं व्यतिषजति प्रकृत्या शेषः पिबा सोममिन्द्र मन्दतु त्वेति षड्योनिष्ट इन्द्र सदने अकारीत्येतस्य चतस्रः शस्त्वो-त्तमामुपसंतत्योपोत्तमया परिदधाति, इति । परिहित उक्थ उक्थसंपदं जपति, इति । उक्थवीर्यस्य स्थान उक्थदोहः, इति ।। १ ।। ( १२)

इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे पञ्चमारण्यके तृतीयाध्याये प्रथमः खण्डः

5.3.2

मूर्धा लोकानामसि वाचो रसस्तेजः प्राणस्याऽऽयतनं मनसः संवेशश्चक्षुषः संभवः श्रोत्रस्य प्रतिष्ठा हृदयस्य सर्वम् । इन्द्रः कर्माक्षितममृतं व्योम । ऋतं सत्यं विजिग्यानं विवाचनमन्तो वाचो विभुः सर्वस्मादुत्तरं ज्योतिरूधरप्रतिवादः पूर्वं सर्वं वाक्परागर्वाक्सप्रु सलिलं धेनु पिन्वति । चक्षुः श्रोत्रं प्राणः सत्यसंमितं वाक्प्रभूतं मनसो विभूतं हृदयोग्रं ब्राह्मणभर्तृमन्नशुभे वर्षपवित्रं गोभगं पृथिव्युपरं वरुणवय्वितमं तपस्तन्विन्द्रज्येष्ठं सहस्रधारमयुताक्षरममृतं दुहानम्, इति । एतास्त उक्थ भूतय एता वाचो विभूतयः । ताभिर्म इह धुक्ष्वामृतस्य श्रियं महीम्, इति । प्रजापतिरिदं ब्रह्म वेदानां ससृजे रसम् । तेनाहं विश्वमाप्यासं सर्वान्तामान्दुहां महत्, इति । भूर्भुवः स्वस्त्रयो वेदोऽसि । ब्रह्म प्रजां मे धुक्ष्व, इति । आयुः प्राणं मे धुक्ष्व । पशून्विशं मे धुक्ष्व । श्रियं यशो मे धुक्ष्व । लोकं ब्रह्मवर्च-समभयं यज्ञसमृद्धिं मे धुक्ष्व, इति । इति वाचयत्यध्वर्युमबुद्धं चेदस्य भवति, इति । ओमुक्थशा यज सोमस्येतीज्यायै संप्रे-षितो ये यजामह इत्यागूर्य नित्ययैव यजति व्यवान्येवानुवषट्करोति, इति । उक्तं वषटकारानुमन्त्रणम्, इति । आहरत्यध्वर्युरुक्थपात्रमतिग्राह्याश्चमसांश्च, इति ।। भक्षं प्रतिख्याय होता प्राङ्प्रेङ्खादवरोहति, इति । अथैतं प्रेङ्खं प्रत्यञ्चमवबध्नन्ति यथा शंसि-तारं भक्षयिष्यन्तं नोपहनिष्यसीति, इति । प्रेङ्खस्य ह्यायतनमासीनो होता भक्षयति, इति । अथैतदुक्थपात्रं होतोपसृष्टेन जपेन भक्षयति । वाग्देवी सोमस्य तृप्यतु । सोमो मे राजाऽऽ-युःप्राणाय वर्षतु । स मे प्राणः सर्वमायुर्दुहां महत्, इति । उत्तमादाभिप्लविकात्तृतीयसवनमन्यद्वैश्वदेवान्निवि-द्धानादस्य वामस्य पलितस्य होतुरिति सलिल-स्य दैर्घतमस एकचत्वारिंशतमानोभद्रीयं च तस्य स्थान ऐकाहिकौ वैश्वदेवस्य प्रतिपदनुचरौ, इति । च्यवेत चेद्यज्ञायज्ञीयमग्ने तव श्रवो वय इति षट्स्तोत्रियानुरूपौ यदीलान्दं भूयसीषु चेत्स्तुवी-रन्नाऽग्निं न स्ववृक्तिभिरिति तावतीरनुरूपः, इति । संपन्नं महाव्रतं संतिष्ठत इदमहरग्निष्टोमो यथा-कालमवभृथं प्रेङ्खं हरेयुः संदहेयुर्बृसीः, इति ।। २ ।। ( १३)

इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे पञ्चमारण्यके तृतीयाध्याये द्वितीयः खण्डः

5.3.3

नादीक्षितो महाव्रतं शंसेन्नानग्नौ न परस्मै नासं-वत्सर इत्येके कामं पित्रे वाऽऽचार्याय वा शंसेदात्मनो हैवास्य तच्छस्तं भवति, इति । होतृशस्त्रेषूक्थशा यज सोमस्येत्येकः प्रैषः स नाराशंसेष्वनाराशंसेषु वा होत्रका-णामुक्थशा यज सोमानामिति, इति । तदिदमहर्नानन्तेवासिने प्रब्रूयान्नासंवत्सरवासिने नो एवासंवत्सरवासिने नाब्रह्मचारिणे नासब्रह्मचारिणे नो एवासब्रह्मचारिणे नानभिप्राप्तायैतं देशम्, इति । न भूयः सकृद्गदनाद्द्विर्गदनाद्वा द्वय्येव , इति। एक एकस्मै प्रब्रूयादिति ह स्माऽऽह जातूकर्ण्यः, इति । न वत्से च न तृतीय इति, इति । न तिष्ठंस्तिष्ठते न व्रजन्व्रजते न शयानः शयानाय नोपर्यासीन उपर्यासीना-याध एवाऽऽसीनोऽध आसीनाय, इति । नावष्टब्धो न प्रतिस्तब्धो नातिवीतो नाङ्कं कृत्वो-र्ध्वज्ञुरनपश्रितोऽधीयीत न मांसं भुक्त्वा न लोहितं दृष्ट्वा न गतासुं नाव्रत्यमाक्रम्य नाक्त्वा नाभ्यज्य नोन्मर्दनं कारयित्वा न नापितेन कार-यित्वा न स्नात्वा न वर्णकेनानुलिप्य न स्रजमपि-नह्य न स्त्रियमुपगम्य नोल्लिख्य नावलिख्य,इति । नेदमेकस्मिन्नहनि समापयेदिति ह स्माऽऽह जातूकर्ण्यः समापयेदिति गालवो यदन्यत्प्रा-क्तृचाशीतिभ्यः समापयेदेवेत्याग्निवेश्याय-नोऽन्यमन्यस्मिन्देशे शमयमान इति, इति । यत्रेदमधीयीत न तत्रान्यदधीयीत यत्र त्वन्य-दधीयीत काममिदं तत्राधीयीत, इति । नेदमनधीयन्त्स्नातको भवति यद्यप्यन्यद्बह्वधी-यान्नैवेदमनधीयन्त्स्नातको भवति, इति । नो एवास्मात्प्रमाद्येत्, इति । अस्माच्चेन्न प्रमाद्येदलमात्मन इति विद्यात्, इति । अलं सत्यं विद्यात्, इति । नेदंविदनिदंविदा समुद्दिशेन्न सह-भुञ्जीत न सधमादी स्यात्, इति । अथातः स्वाध्यायधर्मं व्याख्यास्याम उप पुराणे नाऽऽपीते कक्षोदके पूर्वाह्णे न संभिन्नासु च्छायास्वपराह्णे नाध्यूह्ळे मेघेऽपर्तौ वर्षे त्रिरात्रं वैदिकेनाध्यायेनान्तरियान्नास्मिन्कथां वदेत नास्य रात्रौ च न च कीर्तयिषेत्, इति । तदिति वा एतस्य महतो भूतस्य नाम भवति योऽस्यै-तदेवं नाम वेद ब्रह्म भवति ब्रह्म भवति, इति ।। इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे पञ्चमारण्यके तृतीयाध्याये तृतीयः खण्डः ।। ३ ।। ( १४)

इति बहवृचब्राह्मणारण्यककाण्डे पञ्चमारण्यके तृतीयोऽध्यायः ।। ३ ।।

ॐ उदितः शुक्रियं दधे । तमहमात्मनि दधे । अनु मामैत्विन्द्रियम् । मयि श्रीर्मयि यशः । सर्वः सप्राणः संबलः । उत्तिष्ठाम्यनु श्रीः । उत्तिष्ठत्वनु माऽऽयन्तु देवताः । अदब्धं चक्षुरिषितं मनः । सूर्यो ज्योतिषां श्रेष्ठो दीक्षे मा मा हिँसीः । तच्चक्षुर्देव हितं शुक्रमुच्चरत् । पश्येम शरदः शतं जीवेम शरदः शतम् । त्वमग्ने व्रतपा असि देव आ मर्त्येष्वा । त्वं यज्ञेष्वीड्यः । आवदंस्त्वं शकुने भद्रमावद तूष्णीमासीनः सुमतिं चिकिद्धि नः । यदुत्पतन्वदसि कर्कुरिर्यथा बृहद्वदेम विदथे सुवीराः । शतधारमुत्समक्षीयमाणं विपश्चितं पितरं वक्त्वानाम् । मेळिं मदन्तं पित्रोरुपस्थे तं रोदसी पिपृतं सत्यवाचम् । वाड्रमे मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रतिष्ठितमाविरा-वीर्म एधि वेदस्य म आणी स्थ श्रुतं मे मा प्रहासीरनेना-धीतेन । अहोरात्रान्त्संदधाम्यृतं वदिष्यामि सत्यं वदि-ष्यामि तन्मामवतु तद्वक्तारमवत्ववतु मामवतु वक्तारमवतु वक्तारम् ।

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । इत्युत्तरशान्तिः इति वह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे पञ्चममारण्यकं समाप्तम् ।। ५ ।।

Name of Risis in the Rig Veda [ऋग्वेदः ऋषि]


अंहोमुग्वामदेव्यः १०.१२६
अकृष्टा माषाः ९.८६. १ – १०; ३१ -४०
अक्षो मौजवान् १०.३४
अगस्त्यः १.१६५.१३- १५; १. १६६- १.१६९; १.१७० .२; ५। १.१७१ – १.१७८; १.१७९.३; ४; १.१८०- १.१९१
अगस्त्यशिष्याः १. १७९.५; ६
अगस्त्यस्य स्वसा १०.६०.६
अग्नयो धिष्ण्या ऐश्वराः ९.१०९
अग्निः १०.१२४
अग्निः पावकः १०.१४०
अग्निः पावको बार्हस्पत्यः ८.१०२
अग्निः सौचीकः १०.५१.२; ४; ६; ८; १०.५२; १०.५३.४, ५; १०.७९; १०.८०
अग्नियुतः स्थौरः १०.११६
अग्नियूपः स्थौरः १०.११६
अग्निर्गृहपतिः सहसः सुतः ८.१०२
अग्निर्यविष्ठः सहसः सुतः ८.१०२
अग्निवैश्वानरः १०.७९; १०.८०
अग्निश्चाक्षुषः ९.१०६.१ – ३ ; १ ०- १४
अग्निस्तापसः १०.१४१
अघमर्षणो माधुच्छन्दसः १०.१९०
अङ्ग औरवः १०.१३८
अङ्गिरसः । दृश्यताम्-वसुरोचिषः
अजमीळहः सौहोत्रः ४.४३; ४.४४
अजाः । दृश्यताम्-पृश्नयः
अत्रिः सांख्यः १०.१४३
अत्रिर्भौमः ५.२७; ५.३७- ५.४३; ५.७६; ५.७७, ५.८३- ५.८६; ९.६७.१०- १२. ९.८६. ४१ -४५; १०.१३७.४
अदितिः ४.१८
अदितिर्दाक्षायणी १०.७२
अनानतः पारुच्छेपिः ९.१११
अनिलो वातायनः १०.१६८
अन्धीगुः श्यावाश्विः ९.१०१.१-३
अपाला आत्रेयी ८.९१
अप्रतिरथ ऐन्द्रः १०.१०३
अप्सरसौ । दृश्यताम्-शिखण्डिन्यौ
अभितपाः सौर्यः १०.३७
अभीवर्त आङ्गिरसः १०.१७४
अमहीयुः आङ्गिरसः ९.६१
अम्बरीषो वार्षागिरः १.१०० ; ९.९८
अयास्यः आङ्गिरसः ९.४४-९.४६; १०.६७ १०.६८
अरिष्टनेमिस्तार्क्ष्यः १०.१७८
अरुणो वैतहव्यः १०.९१
अर्चनाना आत्रेयः ५.६३; ५.६४; ८.४२
अर्चन् हैरण्यस्तूपः १०.१४९
अर्बुद काद्रवेयः १०.९४
अवत्सारः काश्यपः ५.४४; ९.५३-९.६०
अवस्युरात्रेयः ५.३१; ५.७५
अश्वमेधो भारतः ५.२७
अश्वसूक्ती काण्वायनः ८.१४; ८.१५
अश्व्यः । दृश्यताम्-वशः
अष्टको वैश्वामित्रः १०.१०४
अष्ट्रादंष्ट्रो वैरूपः १०.१११
असितः काश्यपः ९.५-९.२४
असुराः । दृश्यताम्-पणयः

आगस्त्यः । दृश्यताम्-दृळ्हच्युतः
आग्नेयः । दृश्यन्ताम्-कुमारः; केतुः; वत्सः; श्येनः आङ्गिः । दृश्यताम्-हविर्धानः
आङ्गिरसः । दृश्यन्ताम्-अभीवर्तः; अमहीयुः; अयास्यः; उचथ्यः ; ऊरुः; ऊर्ध्वसद्माः कुत्सः, कृतयशा; कृष्णः, गृत्समदः, घोरः;, तिरश्चीः; दिव्यः, धरुणः; नृमेधः, पवित्रः; पुरुमीळ्हः; पुरुमेधः; पुरुहन्मा; पूतदक्षः, प्रचेताः, प्रभूवसुः, प्रियमेधः; बरुः, बिन्दुः, बृहन्मतिः; बृहस्पतिः, भिक्षुः; मूर्धन्वान्; रहूगणः, वसुरोचिषः; विरूपः; विहव्यः; वीतहव्यः, व्यश्वः, शिशुः; शौनहोत्रः; श्रुतकक्षः; संवननः; संवर्तः; सप्तगुः, सव्यः; सुकक्षः, सुदीतिः, हरिमन्तः; हिरण्यस्तूपः
आङ्गिरसी । दृश्यताम्-शश्वती
आजीगर्तिः । दृश्यताम्-शुनःशेपः
आत्मा ३.२६.७
आत्रेयः । दृश्यन्ताम् अर्चनानाः, अवस्युः, इषः; उरुचक्रिः; एवयामरुत् ; कुमारः; गयः ; गविष्ठिरः ; गातुः; गृत्समदः; गोपवनः; द्युम्नः, द्वितः, पूरुः, पौर ; प्रतिक्षत्रः ; प्रतिप्रभः ; प्रतिभानुः, प्रतिरथः; बभ्रुः, बाहुवृक्तः; बुधः, मृक्तवाहाः; यजतः; रातहव्यः; वव्रिः, वसुश्रुतः; विश्वसामा, श्यावाश्वः; श्रुतवित् ; सत्यश्रवा, सदापृणः; सप्तवध्रिः; ससः सुतंभरः
आत्रेयाः । दृश्यताम्-वसूयवः
आत्रेयी । दृश्येताम् अपाला, विश्ववारा
आथर्वणः । दृश्येताम-बृहद्दिवः, भिषक्
आदित्यः । दृश्यताम्-विवस्वान्
आप्त्यः । दृश्यन्ताम् त्रितः, द्वितः, भुवनः
आप्सवः । दृश्यताम्-मनुः
आमहीयुवः । दृश्यताम्-उरुक्षयः
आम्बरीषः । दृश्यताम्-सिन्धुद्वीपः
आम्भृणी । दृश्यताम्-वाक्
आयुः काण्वः ८.५२
आर्बुदिः । दृश्यताम्-उर्ध्वग्रावा
आर्भवः । दृश्यताम्-सूनुः
आर्ष्टिषेणः । दृश्यताम्-देवापिः
आसङ्गः प्लायोगिः ८.१.३०-३३

इटो भार्गवः १०.१७१
इध्मवाहो दार्ढच्युतः ९.२६
इन्द्रः १.१६५.१; २; ४; ६; ८; १०- १२; १.१७०.१; ३; ४; ४.१८; ४.२६.१- ३; ८.१००.४; ५; १०.२८.२; ६; ८; १०; १२; १०.८६.१; ८; ११; १२; १४; १९-२२
इन्द्रप्रमतिर्वासिष्ठः ९.९७.४-६
इन्द्रमातरो देवजामयः १०.१५३
इन्द्रस्य स्नुषा १०.२८.१
इन्द्राणी १०.८६.२- ६; ९; १०; १५-१८ १०.१४५
इन्द्रो मुष्कवान् १०.३८
इन्द्रो वैकुण्ठः १०.४८-१०.५०
इरिम्बिठिः काण्वः ८.१६- ८.१८
इष आत्रेयः ५.७; ५.८

उचथ्य आङ्गिरसः ९.५०-९.५२
उत्कीलः कात्यः ३.१५; ३.१६
उपमन्युर्वासिष्ठः ९.९७.१३- १५
उपस्तुतो वार्ष्टिहव्यः १०.११५
उरुक्षय आमहीयवः १०.११८
उरुचक्रिरात्रेयः ५.६९; ५.७०
उर्वशी १०.९५.२, ४; ५; ७; ११; १३; १५; १६; १८
उलो वातायनः १०.१८६
उशनाः काव्यः ८.८४; ९.८७-९.८९
उशिक् । दृश्यताम्-कक्षीवान्

ऊरुराङ्गिरसः ९.१०८.४; ५
ऊर्ध्वकृशनो यामायनः १०.१४४
ऊर्ध्वग्रावा आर्बुदिः १०.१७५
ऊर्ध्वनाभा ब्राह्मः १०.१०९
ऊर्ध्वसद्मा आङ्गिरसः ९.१०८. ८; ९

ऋजिश्वा भारद्वाजः ४.४९-४.५२; ९.९; ९.१०८..६; ७
ऋज्राश्वो वार्षागिरः १.१००.
ऋणंचयः ९.१०८.१२; १३
ऋषभो वैराजः शाक्वरो वा १०.१६६
ऋषभो वैश्वामित्रः ३.१३; ३.१४; ९.७१
ऋषयो दृष्टलिङ्गाः ५.४४
ऋष्यशृङ्गो वातरशनः १०.१३६.७

एकद्युर्नोधसः ८.८०
एतशो वातरशनः १०.१३६.६
एन्द्रः । दृश्यन्ताम्-अप्रतिरथः; जयः; लबः, वसुक्रः; विमदाः, वृषाकपिः ; सर्वहरिः
एवयामरुदात्रेयः ५.८७

ऐलः । दृश्यताम्- पुरूरवाः
ऐरंमदः । दृश्यताम्-देवमुनिः
ऐरावतः । दृश्यताम्-जरत्कर्णः
ऐलूषः । दृश्यताम्-कवषः
ऐश्वराः । दृश्यताम्-अग्नयः
ऐषीरथीः । दृश्यताम्-कुशिकः

औचथ्यः । दृश्यताम्-दीर्घतमाः
औरवः । दृश्यताम्-अङ्गः
औशिजः । दृश्यताम्-कक्षीवान्
औशीनरः । दृश्यताम्-शिबिः

कक्षीवान् दैर्घतमसः (औशिजः) १.११६- १.१२५; १.१२६१-५; ९.७४
कण्वो घौरः १.३६-१.४३; ९.९४
कतो वैश्वामित्रः ३.१७; ३.१८
कपोतो नैर्ऋतः १०.१६५
करिक्रतो वातरशनः १०.१३६.५
कर्णश्रुद्वासिष्ठः ९.९७.२२-२४
कलिः प्रागाथः ८.६६
कवष ऐलूषः १०.३०- १०.३४
कविर्भार्गवः ९.४७- १०.४९; ९.७५-९.७९
कश्यपो मारीचः १.९९; ८.२९; ९.६४; ९.६७.४-६ ; ९.९१ ; ९. ९२; ९.११३; ९.११४; १०.१३७.२
काक्षीवतः । दृश्येताम्-शबरः; सुकीर्तिः
काक्षीवती । दृश्यताम्-घोषा
काण्वः । दृश्यन्ताम्-आयुः; इरिम्बिठिः, कुरुसुतिः, कुसीदी; कृशः; त्रिशोकः; देवातिथिः; नाभाकः; नारदः; नीपातिथिः; पर्वतः; पुनर्वत्सः; पुष्टिगुः ; पृषध्रः; प्रगाथः; प्रस्कण्वः; ब्रह्मातिथिः; मातरिश्वा, मेधातिथिः, मेध्यः; मेध्यातिथिः, वत्सः; शशकर्णः; श्रुष्टिगुः ; सध्वंसः; सुपर्णः ; सोभरिः
काण्वायनः । दृश्येताम्-अश्वसूक्ती; गोषूक्ती
कात्यः । दृश्यताम्-उत्कीलः
काद्रवेयः । दृश्यताम्-अर्बुदः
कामायनी । दृश्यताम्-श्रद्धा
कार्ष्णिः । दृश्यताम्-विश्वकः
काव्यः । दृश्यताम्-उशनाः
काशिराजः । दृश्यताम्-प्रतर्दनः
काश्यपः । दृश्यन्ताम्-अवत्सारः; असितः; देवलः; निध्रुविः, भूतांशः, रेभः; रेभसूनू; विवृहा
काश्यपी । दृश्यताम्-शिखण्डिन्यौ
कुत्स आङ्गिरसः १.९४-१.९८ १.१०१-१.११५ ९.९७.४५-५८
कुमार आग्नेयः ७.१०१; ७.१०२ । दृश्यताम्- वत्सः
कुमार आत्रेयः ५.२.१; ३- ८; १०- १२
कुमारो यामायनः १०.१३५
कुरुसुतिः काण्वः ८.७६-८.७८
कुल्मलबर्हिषः शैलूषिः १०.१२६
कुशिक ऐषीरथिः ३.३१
कुशिकः सौभरः १०.१२७
कुसीदी काण्वः ८.८१ -८.८३
कूर्मो गार्त्समदः २.२७-२.२९
क्रृतयशा आङ्गिरसः ९.१०८.१०-११
कृत्नुर्भार्गवः ८.७९
कृशः काण्वः ८.५५
कृष्ण आङ्गिरसः ८.८५; ८.८६; ८.८७ १०.४२-१०.४४
केतुराग्नेयः १०.१५६
कौत्सः । दृश्येताम्-दुर्मित्रः; सुमित्रः
कौशिकः । दृश्यताम्-गाथी

गय आत्रेयः ५.९, ५.१०
गयः प्लातः १०.६३; १०.६४
गर्गो भारद्वाजः ६.४७
गर्भकर्ता । दृश्यताम्-त्वष्टा
गविष्ठिर आत्रेयः ५.१
गातुरात्रेयः ५.३२
गाथिनः । दृश्यताम्-विश्वामित्रः
गाथी कौशिकः ३.१९-३.२२
गार्त्समदः । दृश्यताम्-कूर्मः
गृत्समद आङ्गिरसः शौनहोत्रः पश्चाद्
गृत्समदो भार्गवः शौनकः २.१-२.३ ; २.८-२.४३; ९.८६.४६-४८
गृहपतिः । दृश्यताम्-अग्निः
गोतमो राहूगणः १.७४- १.९३; ९.३१ ; ९.६७.७-९; १०.१३७.३
गोधा १०.१३४.६; ७
गोपवन आत्रेयः ८.७३ ; ८.७४
गोषूक्ती काण्वायनः ८.१४ ; ८.१५
गौतमः । दृश्येताम्-नोधाः; वामदेवः
गौपायनः । दृश्यन्ताम्-बन्धुः; विप्रबन्धुः श्रुतबन्धुः; सुबन्धुः
गौरिवीतिः शाक्त्यः ५.२९; ९.१०८. १ ; २ १०.७३ ; १०.७४

घर्मः सौर्यः १०.१८१. ३
घर्मस्तापसः १०.११४
घोर आङ्गिरसः ३.३६.१०
घोषा काक्षीवती १०.३९ ; १०.४०
घौरः । दृश्येताम् कण्वः, प्रगाथः
घौषेयः । दृश्यताम्-सुहस्त्यः

चक्षुः सौर्यः १०.१५८
चक्षुर्मानवः ९.१०६.४- ६
चाक्षुषः । दृश्यताम्-अग्निः
चित्रमहा वासिष्ठः १०.१२२
च्यवनो भार्गवः १०.१९

जमदग्निर्भार्गवः ३.६२.१६-१८ ; ८.१०१ ; ९.६२; ९.६५; ९.६७.१६-१८; १०.११० १०.१३७.६, १०.१६७
जय ऐन्द्रः १०.१८०
जरत्कर्णः सर्प ऐरावतः १०.७६
जरिता शार्ङ्गः १०.१४२.१; २
जामदग्न्यः । दृश्यताम्-रामः
जारः (जानः) । दृश्यताम्-वृशः
जुहूब्रह्मजाया १०.१०९
जूतिर्वातरशनः १०.१३६.१
जेता माधुच्छन्दसः १.११

तपुर्मूर्धा बार्हस्पत्यः १०.१८२
तान्वः पार्थ्यः (पार्थः) १०.९३
तापसः । दृश्यन्ताम्-अग्निः; घर्मः; मन्युः
तार्क्ष्यः । दृश्यताम् -अरिष्टनेमिः
तार्क्ष्यपुत्रः । दृश्यताम्-सुपर्णः
तिरश्चीराङ्गिरसः ८.९५; ८.९६
त्रसदस्युः पौरुकुत्स्यः ४.४२; ५.२७; ९.११०
त्रित आप्त्यः १ .१०५; ८.४७; ९.३३; ९.३४ ९.१०२; १०.१ -१०.७
त्रिशिरास्त्वाष्ट्रः १०. ८; १०.९
त्रिशोकः काण्वः ८.४५
त्रैवृष्णः । दृश्यताम्-त्र्यरुणः
त्र्यरुणस्त्रैवृष्णः ५.२७; ९.११०
त्वष्टा गर्भकर्ता १०.१८४
त्वाष्ट्रः । दृश्यताम्-त्रिशिराः

दक्षिणा प्राजापत्या १०.१०७
दमनो यामायनः १०.१६
दाक्षायणी । दृश्यताम-अदितिः
दार्ढच्युतः । दृश्यताम् – इध्मवाहः
दिव्य आङ्गिरसः १०.१०७
दीर्घतमा औचथ्यः १ .१४०-१.१६४
दुर्मित्रः कौत्सः १०.१०५
दुवस्युर्वान्दनः १०.१००
दृळ्हच्युत आगस्त्यः ९.२५
देवगन्धर्वः । दृश्यताम्-विश्वावसुः
देवजामयः । दृश्यताम्-इन्द्रमातरः
देवमुनिरैरंमदः १०.१४६
देवरातो वैश्वामित्रः १.२४ -१.३०
देवलः काश्यपः ९.५-९.२४
देववातो भारतः ३.२३
देवशुनी । दृश्यताम्-सरमा
देवश्रवा भारतः ३.२३
देवश्रवा यामायनः १०.१७
देवाः १०.५१.१; ३; ५; ७; ९; १०.५३.१ – ३ ; ६- ११
देवातिथिः काण्वः ८. ४
देवापिरार्ष्टिषेणः १०. ९८
दैर्घतमसः । दृश्यताम्-कक्षीवान्
दैवोदासिः दृश्येताम् -परुच्छेपः; प्रतर्दनः द्युतानो मारुतिः ८.९६
द्युम्नीको वासिष्ठः ८. ८७
द्युम्नो विश्वचर्षणिरात्रेयः ५.२३
द्रोणः शार्ङ्ग १०.१४२.३; ४
द्वितः । दृश्यताम्-मृक्तवाहाः

धरुण आङ्गिरसः ५.१५
धानाकः । दृश्यताम्-लुशः
धिष्ण्याः । दृश्यताम्-अग्नयः
ध्रुव आङ्गिरसः १०.१७३

नद्यः ३.३३.४; ६; ८; १०
नभःप्रभेदनो वैरूपः १०. ११२
नरो भारद्वाजः ६.३५; ६.३६
नहुषो मानवः ९.१०१. ७- ९
नाभाकः काण्वः ८.३९-८.४२
नाभानेदिष्ठो मानवः १०. ६१ ; १०.६२
नारदः काण्वः ८.१३ ; ९.१०४; ९.१०५
नारायणः १०.९०
नार्मेधः । दृश्यताम्-शकपूतः
नाहुषः । दृश्यताम्-ययातिः
निध्रुविः काश्यपः ९.६३
निवावरी । दृश्यताम्-सिकताः
नीपातिथिः काण्वः ८.३४.१- १५
नृमेध आङ्गिरसः ८.८९; ८.९० ; ८.९८; ८.९९ ९.२७; ९.२९.
नेमो भार्गवः ८.१००.१ -३; ६-१२
नैर्ऋतः । दृश्यताम्-कपोतः
नोधा गौतमः १.५८- १.६४; .८.८८; ९.९३
नौधसः । दृश्यताम्-एकद्यूः


पणयोऽसुराः १०.१००.१; ३; ५; ७; ९
पतङ्गः प्राजापत्यः १०.१७७
परमेष्ठी । दृश्यताम्-प्रजापतिः
पराशरः शाक्त्यः १.६५-१.७३ , ९.९७.३१-४४
परुच्छेपो दैवोदासिः १.१२७-१.१३९
पर्वतः काण्वः ८.१२; ९.१०४; ९.१०५
पवित्र आङ्गिरसः ९.६७.२२-३२; ९.७३ ; ९.८३
पायुर्भारद्वाजः ६.७५; १०.८७
पारुच्छेपिः । दृश्यताम्-अनानतः
पार्थ्यः (पार्थः) । दृश्यताम्-तान्वः
पावकः । दृश्यताम्-अग्निः
पुनर्वत्सः काण्वः ८.७
पुरुमीळ्ह आङ्गिरसः ८.७१
पुरुमीळ्हः सौहोत्रः ४.४३; ४.४४
पुरुमेध आङ्गिरसः ८.८९; ८.९०
पुरुहन्मा आङ्गिरसः ८.७०
पुरूरवा ऐळः १०.९५.१; ३; ६ ; ८-१०; १२; १४; १७
पुष्टिगुः काण्वः ८.५०
पूतदक्ष आङ्गिरसः ८.९४
पूरणो वैश्वामित्रः १०.१६०
पूरुरात्रेयः ५.१६; ५.१७
पृथुर्वैन्यः १०.१४८
पृश्नयोऽजाः ९.८६.२१-३०; ३१-४०
पृषध्रः काण्वः ८.५६
पैजवनः । दृश्यताम्-सुदाः
पौर आत्रेयः ५.७३; ५.७४
पौरुकुत्स्यः । दृश्यताम्-त्रसदस्युः
पौलोमी । दृश्यताम्-शची
प्रगाथः काण्वः ८.१.१; २; ८.१०; ८.४८, ८.६२- ८.६५
प्रगाथो घौरः । दृश्यताम्-प्रगाथः काण्वः
प्रचेता आङ्गिरसः १०.१६४
प्रजापतिः ९.१०१ .१३-१६
प्रजापतिः परमेष्ठी १०.१२९
प्रजापतिर्वाच्यः ३.३८; ३.५४-३.५६; ९.८४
प्रजापतिर्वैश्वामित्रः ३.३८; ३.५४-३.५६
प्रजावान् प्राजापत्यः १०.१८३
प्रतर्दनः काशिराजो दैवोदासिः ९.९६; १०.१७९.२
प्रतिक्षत्र आत्रेयः ५.४६
प्रतिप्रभ आत्रेयः ५.४९
प्रतिभानुरात्रेयः ५.४८
प्रथो वासिष्ठः १०.१८१. १
प्रभूवसुराङ्गिरसः ५.३५; ५.३६ ; ९.३५; ९.३६
प्रयस्वन्तोऽत्रयः ५.२०
प्रयोगो भार्गवः ८.१०२
प्रस्कण्वः काण्वः १.४४-१.५०; ८.४९; ९.९५
प्रागाथः । दृश्यन्ताम्-कलिः भर्गः हर्यतः
प्राजापत्यः । दृश्यन्ताम्-पतङ्गः । प्रजावान्; यक्ष्मनाशनः, यज्ञः ; विमदः; विष्णुः; संवरणः; हिरण्यगर्भः
प्राजापत्या । दृश्यताम्-दक्षिणा
प्रियमेध आङ्गिरसः ८.२.१ -४०; ८. ६८ ८.६९; ८.८७; ९.२८
प्रैयमेधः । दृश्यताम्-सिन्धुक्षित्
प्लातः । दृश्यताम्-गयः
प्लायोगिः । दृश्यताम्-आसङ्गः

बन्धुर्गौपायनो लौपायनो वा ५.२४.१; १०.५७- १०.६०
बभ्रुरात्रेयः ५.३०.
बरुराङ्गिरसः १०.९६
बार्हस्पत्यः । दृश्यन्ताम् – अग्निः, तपुर्मूर्धा; भरद्वाजः ; शंयुः
बाहुवृक्त आत्रेयः ५.७१; ५.७२
बिन्दुराङ्गिरसः ८.९४; ९.३०
बुध आत्रेयः ५.१
बुधः सौम्यः १०.१०१
बृहदुक्थो वामदेव्यः १०.५४-१०.५६
बृहद्दिव आथर्वणः १०.१२०
बृहन्मतिराङ्गिरसः ९.३९; ९.४०
बृहस्पतिराङ्गिरसः १०.७१; १०.७२
बृहस्पतिर्लौक्यः १०.७२
ब्रह्मजाया । दृश्यताम्-जुहूः
ब्रह्मातिथिः काण्वः ८.५
ब्राह्मः । दृश्येताम्-ऊर्ध्वनाभा; रक्षोहा


भयमानो वार्षागिरः १.१००
भरद्वाजो बार्हस्पत्यः ६.१-६.३० ६.३७-६.४३; ६.५३-६.७४, ९.६७.१- ३; १०.१३७.१
भर्गः प्रागाथः ८.६०; .८.६१
भारतः । दृश्यन्ताम्-अश्वमेधः; देववातः; देवश्रवा
भारद्वाजः । दृश्यन्ताम्-ऋजिश्वा; गर्गः; नरः; पायुः; वसुः; शासः; शिरिम्बिठः; शुनहोत्रः; सप्रथः; सुहोत्रः
भारद्वाजी । दृश्यताम्-रात्रिः
भार्गवः । दृश्यन्ताम – इटः, कविः, कृत्नुः; गृत्समदः, च्यवनः; जमदग्निः; नेमः; प्रयोगः; वेनः; सोमाहुतिः; स्यूमरश्मिः
भार्म्यश्वः । दृश्यताम्-मुद्गलः
भालन्दनः । दृश्यताम्-वत्सप्रिः
भावयव्यः १.१२६.६
भिक्षुराङ्गिरसः १०.११७
भिषगाथर्वणः १०.९७
भुवन आप्त्यः १०.१५७
भूतांशः काश्यपः १०.१०६
भृगुर्वारुणिः ९.६५; १०.१९
भौमः । दृश्यताम्-अत्रिः
भौवनः । दृश्येताम्-विश्वकर्मा; साधनः

मत्स्यः सांमदः ८.६७
मत्स्याः ८.६७
मथितो यामायनः १०.१९
मधुच्छन्दा वैश्वामित्रः १.१ -१.१० ; ९.१
मनुः सांवरणः ९.१०१.१०-१२
मनुराप्सवः ९.१०६.७-९
मनुर्वैवस्वतः ८.२७-८.३१
मन्युर्वासिष्ठः ९.९७.१०-१ २
मन्युस्तापसः १०.८३; १०.८४.
मरुतः १०.१६५.३; ५; ७; ९
मातरिश्वा काण्वः ८.५४
माधुच्छन्दसः । दृश्येताम् -अधमर्षणः; जेता
मानवः । दृश्यन्ताम् -चक्षुः; नहुषः; नाभानेदिष्ठः; शार्यातः
मान्धाता यौवनाश्वः १०.१३४. १- ६
मान्यो मैत्रावरुणिः ८.६७
मारीचः । दृश्यताम्-कश्यपः
मारुतिः । दृश्यताम्-द्युतानः
माषाः । दृश्यताम्-अकृष्टाः
मुद्गलो भार्म्यश्वः १०.१०२
मुष्कवान् । दृश्यताम्-इन्द्रः
मूर्धन्वान् आङ्गिरसो वामदेव्यो वा १०.८८
मृक्तवाहा द्वित आत्रेयः ५.१८
मृळीको वासिष्ठः ९.९७.२५-२७, १०.१५०
मेधातिथिः काण्वः १.१०-१.२३ ८.१.३-२९; ८.२; ८.३२; ९.२
मेध्यः काण्वः ८.५३; ८.५७; ८.५८
मेध्यातिथिः काण्वः ८.१.३-२९; ८.३; ८.३३; ९.४१ -९.४३
मैत्रावरुणिः । दृश्येताम्-मान्यः; वसिष्ठः
मौजवान् । दृश्यताम्-अक्षः

यक्ष्मनाशनः प्राजापत्यः १०.१६१
यजत आत्रेयः ५.६७; ५.६८
यज्ञः प्राजापत्यः १०.१३०
यमी १०.१५४
यमी वैवस्वती १०.१०.१ ; ३; ५-७; ११; १३
यमो वैवस्वतः १०.१०.२; ४; ८-१०; १२; १४; १०.१४
ययातिर्नाहुषः ९.१०१.४-६
यविष्ठः । दृश्यताम्-अग्निः
यामायनः । दृश्यन्ताम् -ऊर्ध्वकृशनः; कुमारः ; दमनः; देवश्रवाः; मथितः, शङ्खः, संकुसुकः
यौवनाश्वः । दृश्यताम्-मान्धाता

रक्षोहा ब्राह्मः १०.१६२
रहूगण आङ्गिरसः ९.३७; ९.३८
रातहव्य आत्रेयः ५.६५; ५.६६
रात्रिर्भारद्वाजी १०.१२.७
रामो जामदग्न्यः १०.११०
राहूगणः । दृश्यंताम्-गोतमः
रेणुर्वैश्वामित्रः ९.७०; १०.८९
रेभः काश्यपः ८.९७
रेभसूनू काश्यपौ ९.९९; ९.१००
रोमशा १.१२६.७
रौहिदश्वः । दृश्यताम्-वसुमनाः

लब ऐन्द्रः १०.११९
लुशो धानाकः १०.३५; १०.३६
लोपामुद्रा १. १७९.१; २
लौक्यः । दृश्यताम्-बृहस्पतिः
लौपायनः । दृश्यन्ताम्-बन्धुः; विप्रबन्धुः श्रुतबन्धुः ; सुबन्धुः

वत्स आग्नेयः १०.१८७ दृश्यताम्-कुमारः
वत्सः काण्वः ८.६ ; ८.११
वत्सप्रिर्भालन्दनः ९.६८; १०.४५; १०.४६
वम्रो वैखानसः १०.९९
वरुणः १०.१२४.१; ५- ९
वव्रिरात्रेयः ५.१९
वशोऽश्व्यः ८.४६
वसिष्ठपुत्राः ७.३३ .१०-१४
वसिष्ठो मैत्रावरुणिः ७.१-७.३२; ७.३३.१-९ ७. ३४- ७.१०४; ९.६७.१९-३२; ९.९० ९.९७.१-३; १०.१३७.७
वसुकर्णो वासुकः १०.६५; १०.६६
वसुकृद्वासुक्रः १०.२० -१०.२६
वसुक्र ऐन्द्रः १०.२७; १०.२८.३-५; ७; ९; ११; १०.२९
वसुक्रपत्नी १०.२८.१
वसुक्रो वासिष्ठः ९.९७.२८-३०
वसुमना रौहिदश्वः १०.१७९.३
वसुरोचिषोऽङ्गिरसः ८.३४.१६-१८
वसुर्भारद्वाजः ९.८०- ९.८२
वसुश्रुत आत्रेयः ५.३- ५.६
वसूयव आत्रेयाः ५.२५; ५.२६
वागाम्भृणी १०.१२५
बाच्यः । दृश्यताम्-प्रजापतिः
वाजंभरः । दृश्यताम् -सप्तिः
वातजूतिर्वातरशनः १०.१३६.२
वातरशनः । दृश्यन्ताम्-ऋष्यशृङ्गः, एतशः, करिक्रतः; जूतिः; वातजूतिः, विप्रजूतिः; वृषाणकः
वातायनः । दृश्येताम्-अनिलः; उलः
वाध्र्यश्वः । दृश्यताम्- सुमित्रः
वान्दनः । दृश्यताम्-दुवस्युः
वामदेवो गौतमः ४.१ -४.४१; ४.४५-४.५८
वामदेव्यः । दृश्यन्ताम् – अंहोमुकः; बृहदुक्थः; मूर्धन्वान्
वारुणिः । दृश्येताम्-भृगुः; सत्यधृतिः
वार्षागिरः । दृश्यन्ताम्-अम्बरीषः; ऋज्राश्वः; भयमानः ; सहदेवः; सुराधाः
वार्ष्टिहव्यः । दृश्यताम्-उपस्तुतः
वासिष्ठः । दृश्यन्ताम्-इन्द्रप्रमतिः ; उपमन्युः; कर्णश्रुत् ; चित्रमहाः; द्युम्नीकः; प्रथ; मन्युः; मृळीकः, वसुक्रः ; वृषगणः ; व्याघ्रपात्; शक्तिः
वासुक्रः । दृश्येताम्-वसुकर्णः; वसुकृत्
विप्रजूतिर्वातरशनः १०.१३६.३
विप्रबन्धुगौंपायनो लौपायनो वा ५.२४.४; १०.५७- १०.६०
विभ्राट् सौर्यः १०.१७०
विमद ऐन्द्रः प्राजापत्यो वा १०.२०-१०.२६
विरूप आङ्गिरसः ८.४३; ८.४४; ८.७५
विवस्वान् आदित्यः १०.१३
विवृहा काश्यपः १०.१६३
विश्वकर्मा भौवनः १०.८१; १०.८२
विश्वचर्षणिः । दृश्यताम्-द्युम्नः
विश्वमना वैयश्वः ८.२३-८.२६
विश्ववारा आत्रेयी ५.२८
विश्वसामा आत्रेयः ५.२२
विश्वाकः कार्ष्णिः ८.८६
विश्वामित्रो गाथिनः ३.१ – ३.१२ ; ३.२४; ३.२५. ३.२६.१ – ६; ८; ९; ३.२७- ३.३२, ३.३३.१ – ३; ५; ७; ९; ११ -१३; ३.३४, ३.३५, ३.३६ .१ -९; ११ ; ३.३७-३.५३ ; ३.५७- ३.६२; ९.६७.१३- १५; १०.१३७.५ १०. १६७
विश्वावसुर्देवगन्धर्वः १०.१३९
विष्णुः प्राजापत्यः १०.१८४
विहव्य आङ्गिरसः १०. १२८
वीतहव्य आङ्गिरसः ६.१५
वृशो जारः (जानः) ५.२
वृषगणो वासिष्ठः ९.९७.७- ९
वृषाकपिरैन्द्रः १०.८६.३; ७; १३-२३
वृषाणको वातरशनः १०.१३६.४
वेनो भार्गवः ९.८५; १०.१२३
वैकुण्ठः । दृश्यताम्-इन्द्रः
वैखानसः । दृश्यताम्-वम्रः
वैखानसाः शतम् ९.६६
वैतहव्यः । दृश्यताम्-अरुणः
वैन्यः । दृश्यताम्-पृथुः
वैयश्वः । दृश्यताम् – विश्वमनाः
वैराजः । दृश्यताम्-ऋषभः
वैरूपः । दृश्यन्ताम् -अष्ट्रादंष्ट्रः; नभः प्रभेदनः शतप्रभेदनः; सध्रिः
वैवस्वतः । दृश्येताम् -मनुः ; यमः
वैवस्वती । दृश्यताम्-यमी
वैश्वानरः । दृश्यताम् -अग्निः
वैश्वामित्रः । दृश्यन्ताम् -अष्टकः, ऋषभः, कतः, देवरातः ; पूरणः; प्रजापतिः ; मधुच्छन्दाः ; रेणुः
व्यश्व आङ्गिरसः ८.२६
व्याघ्रपाद्वासिष्ठः ९.९७.१६- १८

शंयुर्बार्हस्पत्यः ६.४४-६.४६ ; ६.४८
शकपूतो नार्मेधः १०.१३२
शक्तिर्वासिष्ठः ७.३२.२६; ९.९७.१९-२१; ९.१०८.३ ; १ ४- १६
शङ्खो यामायनः १०.१५
शची पौलोमी १०.१५९
शतप्रभेदनो वैरूपः १०. ११३
शबरः काक्षीवतः १०. १६९
शशकर्णः काण्वः ८.९
शश्वत्याङ्गिरसी ८.१.३४
शाक्त्यः । दृश्येताम्-गौरिवीतिः; पाराशरः
शाक्वरः । दृश्यताम्-ऋषभः
शार्ङ्गः । दृश्यन्ताम्-जरिता; द्रोणः; सारिसृक्वः; स्तम्बमित्रः
शार्यातो मानवः १०.९२
शासो भारद्वाजः १०.१५२
शिखण्डिन्यावप्सरसौ काश्यप्यौ ९.१०४
शिबिरौशीनरः १० .१७९.१
शिरिम्बिठो भारद्वाजः १० .१५५
शिशुराङ्गिरसः ९.११२
शुनःशेप आजीगर्तिः १.२४-१.३०; ९.३
शुनहोत्रो भारद्वाजः ६.३३; ६.३४
शैरीषिः । दृश्यताम्-सुवेदाः
शैलूषिः । दृश्यताम्-कुल्मलबर्हिषः
शौनकः । दृश्यताम्-गृत्समदः
शौनहोत्रः । दृश्यताम्-गृत्समदः
श्यावाश्व आत्रेयः ५.५२- ५.६१; ५.८१; ५.८२; ८.३५-८.३८; ९,३२
श्यावाश्विः । दृश्यताम् – अन्धीगुः
श्येन आग्नेयः १०.१८८
श्रद्धा कामायनी १०.१५१
श्रुतकक्ष आङ्गिरसः ८.९२
श्रुतबन्धुर्गौपायनो लौपायनो वा ५.२४.३; १०.५७-१०.६०
श्रुतविदात्रेयः ५.६२
श्रुष्टिगुः काण्वः ८.५१

संवनन आङ्गिरसः १०.१९१
संवरणः प्राजापत्यः ५.३३; ५.३४
संवर्त आङ्गिरसः १०.१७२
संकुसुको यामायनः १०.१८
सत्यधृतिर्वारुणिः १०.१८५
सत्यश्रवा आत्रेयः ५.७९; ५.८०
सदापृण आत्रेयः ५.४५
सध्रिर्वैरूपः १०.११४
सध्वंसः काण्वः ८.८
सप्त ऋषयः ९.१०७; १०.१३७
सप्तगुराङ्गिरसः १०.४७
सप्तवध्रिरात्रेयः ५. ७८; ८.७३
सप्तिर्वाजंभरः १०.७९; १०.८०
सप्रथो भारद्वाजः १०.१८१.२
सरमा देवशुनी १०.१०८.२; ४; ६; ८; १० ११
सर्पः । दृश्येताम्-अर्बुदः; जरत्कर्णः
सर्वहरिरैन्द्रः १०.९६
सव्य आङ्गिरसः १.५१ – १.५७
सस आत्रेयः ५.२१
सहदेवो वार्षागिरः १.१००
सहसः सूनुः । दृश्यताम्-अग्निः
सांवरणः । दृश्यताम्-मनुः
सांख्यः । दृश्यताम्-अग्निः
साधनो भौवनः १०.१५७
सांमदः । दृश्यताम्-मत्स्यः
सारिसृक्वः शार्ङ्गः १०.१४२.५; ६
सार्पराज्ञी १०.१८९
सावित्री । दृश्यताम्-सूर्या
सिकता निवावरी ९.८६.११-२०; ३१-४०
सिन्धुक्षित् प्रैयमेधः १०.७५
सिन्धुद्वीप आम्बरीषः १०.९
सुकक्ष आङ्गिरसः ८.९२; ८.९३
सुकीर्तिः काक्षीवतः १०.१३१
सुतंभर आत्रेयः ५.११- ५.१४
सुदाः पैजवनः १०.१३३
सुदीतिराङ्गिरसः ८.७९
सुपर्णः काण्वः ८.५९
सुपर्णस्तार्क्ष्यपुत्रः १०.१४४
सुबन्धुर्गौपायनो लौपायनो वा ५.२४.२ १०.५७- १०.६०
सुमित्रः कौत्सः १०.१०५
सुमित्रो वाध्र्यश्वः १०.६९; १०.७०
सुराधा वार्षागिरः १.१००
सुवेदाः शैरीषिः १०.१४७
सुहस्तो घौषेयः १०.४१
सुहोत्रो भारद्वाजः ६.३१; ६.३२
सूनुरार्भवः १०.१७६
सूर्या सावित्री १०.८५
सोभरिः काण्वः ८.१९-८.२२; ८.१०३
सोमः १०.१२४.१; ५-९
सोमाहुतिर्भार्गवः २.४-२.७
सौचीकः । दृश्यताम्-अग्निः
सौभरः । दृश्यताम्-कुशिकः
सौम्यः । दृश्यताम्-बुधः
सौर्यः । दृश्यन्ताम् _अभितपाः ; घर्मः; चक्षुः; विभ्राट्
सौहोत्रः । दृश्येताम्-अजमीळ्हः ; पुरुमीळ्हः
स्तम्बमित्रः शार्ङ्ग १०.१४२.७; ८
स्थौरः । दृश्येताम्-अग्नियुतः; अग्नियूपः
स्मृमरश्मिर्भार्गवः १०.७७, १०.७८
स्वस्त्यात्रेयः ५.५०, ५.५१

हरिमन्त आङ्गिरसः ९.७२
हर्यतः प्रागाथः ८.७२
हविर्धान आङ्गिः १०.११; १०.१२
हिरण्यगर्भः प्राजापत्यः १०.१२१
हिरण्यस्तूप आङ्गिरसः १.३१-१.३५; ९.४, ९.६९
हैरण्यस्तूपः । दृश्यताम्-अर्चन्

Rig Veda Tenth Mandala [ऋग्वेद]RV-10

10.001.01 अग्रे बृहन्नुषसामूर्ध्वो अस्थान्निर्जगन्वान्तमसो ज्योतिषागात् ।
10.001.01 अग्निर्भानुना रुशता स्वङ्ग आ जातो विश्वा सद्मान्यप्राः ॥
10.001.02 स जातो गर्भो असि रोदस्योरग्ने चारुर्विभृत ओषधीषु ।
10.001.02 चित्रः शिशुः परि तमांस्यक्तून्प्र मातृभ्यो अधि कनिक्रदद्गाः ॥
10.001.03 विष्णुरित्था परममस्य विद्वाञ्जातो बृहन्नभि पाति तृतीयम् ।
10.001.03 आसा यदस्य पयो अक्रत स्वं सचेतसो अभ्यर्चन्त्यत्र ॥
10.001.04 अत उ त्वा पितुभृतो जनित्रीरन्नावृधं प्रति चरन्त्यन्नैः ।
10.001.04 ता ईं प्रत्येषि पुनरन्यरूपा असि त्वं विक्षु मानुषीषु होता ॥
10.001.05 होतारं चित्ररथमध्वरस्य यज्ञस्ययज्ञस्य केतुं रुशन्तम् ।
10.001.05 प्रत्यर्धिं देवस्यदेवस्य मह्ना श्रिया त्वग्निमतिथिं जनानाम् ॥
10.001.06 स तु वस्त्राण्यध पेशनानि वसानो अग्निर्नाभा पृथिव्याः ।
10.001.06 अरुषो जातः पद इळायाः पुरोहितो राजन्यक्षीह देवान् ॥
10.001.07 आ हि द्यावापृथिवी अग्न उभे सदा पुत्रो न मातरा ततन्थ ।
10.001.07 प्र याह्यच्छोशतो यविष्ठाथा वह सहस्येह देवान् ॥

10.002.01 पिप्रीहि देवां उशतो यविष्ठ विद्वां ऋतूंरृतुपते यजेह ।
10.002.01 ये दैव्या ऋत्विजस्तेभिरग्ने त्वं होतॄणामस्यायजिष्ठः ॥
10.002.02 वेषि होत्रमुत पोत्रं जनानां मन्धातासि द्रविणोदा ऋतावा ।
10.002.02 स्वाहा वयं कृणवामा हवींषि देवो देवान्यजत्वग्निरर्हन् ॥
10.002.03 आ देवानामपि पन्थामगन्म यच्छक्नवाम तदनु प्रवोळ्हुम् ।
10.002.03 अग्निर्विद्वान्स यजात्सेदु होता सो अध्वरान्स ऋतून्कल्पयाति ॥
10.002.04 यद्वो वयं प्रमिनाम व्रतानि विदुषां देवा अविदुष्टरासः ।
10.002.04 अग्निष्टद्विश्वमा पृणाति विद्वान्येभिर्देवां ऋतुभिः कल्पयाति ॥
10.002.05 यत्पाकत्रा मनसा दीनदक्षा न यज्ञस्य मन्वते मर्त्यासः ।
10.002.05 अग्निष्टद्धोता क्रतुविद्विजानन्यजिष्ठो देवां ऋतुशो यजाति ॥
10.002.06 विश्वेषां ह्यध्वराणामनीकं चित्रं केतुं जनिता त्वा जजान ।
10.002.06 स आ यजस्व नृवतीरनु क्षा स्पार्हा इषः क्षुमतीर्विश्वजन्याः ॥
10.002.07 यं त्वा द्यावापृथिवी यं त्वापस्त्वष्टा यं त्वा सुजनिमा जजान ।
10.002.07 पन्थामनु प्रविद्वान्पितृयाणं द्युमदग्ने समिधानो वि भाहि ॥

10.003.01 इनो राजन्नरतिः समिद्धो रौद्रो दक्षाय सुषुमां अदर्शि ।
10.003.01 चिकिद्वि भाति भासा बृहतासिक्नीमेति रुशतीमपाजन् ॥
10.003.02 कृष्णां यदेनीमभि वर्पसा भूज्जनयन्योषां बृहतः पितुर्जाम् ।
10.003.02 ऊर्ध्वं भानुं सूर्यस्य स्तभायन्दिवो वसुभिररतिर्वि भाति ॥
10.003.03 भद्रो भद्रया सचमान आगात्स्वसारं जारो अभ्येति पश्चात् ।
10.003.03 सुप्रकेतैर्द्युभिरग्निर्वितिष्ठन्रुशद्भिर्वर्णैरभि राममस्थात् ॥
10.003.04 अस्य यामासो बृहतो न वग्नूनिन्धाना अग्नेः सख्युः शिवस्य ।
10.003.04 ईड्यस्य वृष्णो बृहतः स्वासो भामासो यामन्नक्तवश्चिकित्रे ॥
10.003.05 स्वना न यस्य भामासः पवन्ते रोचमानस्य बृहतः सुदिवः ।
10.003.05 ज्येष्ठेभिर्यस्तेजिष्ठैः क्रीळुमद्भिर्वर्षिष्ठेभिर्भानुभिर्नक्षति द्याम् ॥
10.003.06 अस्य शुष्मासो ददृशानपवेर्जेहमानस्य स्वनयन्नियुद्भिः ।
10.003.06 प्रत्नेभिर्यो रुशद्भिर्देवतमो वि रेभद्भिररतिर्भाति विभ्वा ॥
10.003.07 स आ वक्षि महि न आ च सत्सि दिवस्पृथिव्योररतिर्युवत्योः ।
10.003.07 अग्निः सुतुकः सुतुकेभिरश्वै रभस्वद्भी रभस्वां एह गम्याः ॥

10.004.01 प्र ते यक्षि प्र त इयर्मि मन्म भुवो यथा वन्द्यो नो हवेषु ।
10.004.01 धन्वन्निव प्रपा असि त्वमग्न इयक्षवे पूरवे प्रत्न राजन् ॥
10.004.02 यं त्वा जनासो अभि संचरन्ति गाव उष्णमिव व्रजं यविष्ठ ।
10.004.02 दूतो देवानामसि मर्त्यानामन्तर्महांश्चरसि रोचनेन ॥
10.004.03 शिशुं न त्वा जेन्यं वर्धयन्ती माता बिभर्ति सचनस्यमाना ।
10.004.03 धनोरधि प्रवता यासि हर्यञ्जिगीषसे पशुरिवावसृष्टः ॥
10.004.04 मूरा अमूर न वयं चिकित्वो महित्वमग्ने त्वमङ्ग वित्से ।
10.004.04 शये वव्रिश्चरति जिह्वयादन्रेरिह्यते युवतिं विश्पतिः सन् ॥
10.004.05 कूचिज्जायते सनयासु नव्यो वने तस्थौ पलितो धूमकेतुः ।
10.004.05 अस्नातापो वृषभो न प्र वेति सचेतसो यं प्रणयन्त मर्ताः ॥
10.004.06 तनूत्यजेव तस्करा वनर्गू रशनाभिर्दशभिरभ्यधीताम् ।
10.004.06 इयं ते अग्ने नव्यसी मनीषा युक्ष्वा रथं न शुचयद्भिरङ्गैः ॥
10.004.07 ब्रह्म च ते जातवेदो नमश्चेयं च गीः सदमिद्वर्धनी भूत् ।
10.004.07 रक्षा णो अग्ने तनयानि तोका रक्षोत नस्तन्वो अप्रयुच्छन् ॥

10.005.01 एकः समुद्रो धरुणो रयीणामस्मद्धृदो भूरिजन्मा वि चष्टे ।
10.005.01 सिषक्त्यूधर्निण्योरुपस्थ उत्सस्य मध्ये निहितं पदं वेः ॥
10.005.02 समानं नीळं वृषणो वसानाः सं जग्मिरे महिषा अर्वतीभिः ।
10.005.02 ऋतस्य पदं कवयो नि पान्ति गुहा नामानि दधिरे पराणि ॥
10.005.03 ऋतायिनी मायिनी सं दधाते मित्वा शिशुं जज्ञतुर्वर्धयन्ती ।
10.005.03 विश्वस्य नाभिं चरतो ध्रुवस्य कवेश्चित्तन्तुं मनसा वियन्तः ॥
10.005.04 ऋतस्य हि वर्तनयः सुजातमिषो वाजाय प्रदिवः सचन्ते ।
10.005.04 अधीवासं रोदसी वावसाने घृतैरन्नैर्वावृधाते मधूनाम् ॥
10.005.05 सप्त स्वसॄररुषीर्वावशानो विद्वान्मध्व उज्जभारा दृशे कम् ।
10.005.05 अन्तर्येमे अन्तरिक्षे पुराजा इच्छन्वव्रिमविदत्पूषणस्य ॥
10.005.06 सप्त मर्यादाः कवयस्ततक्षुस्तासामेकामिदभ्यंहुरो गात् ।
10.005.06 आयोर्ह स्कम्भ उपमस्य नीळे पथां विसर्गे धरुणेषु तस्थौ ॥
10.005.07 असच्च सच्च परमे व्योमन्दक्षस्य जन्मन्नदितेरुपस्थे ।
10.005.07 अग्निर्ह नः प्रथमजा ऋतस्य पूर्व आयुनि वृषभश्च धेनुः ॥

10.006.01 अयं स यस्य शर्मन्नवोभिरग्नेरेधते जरिताभिष्टौ ।
10.006.01 ज्येष्ठेभिर्यो भानुभिरृषूणां पर्येति परिवीतो विभावा ॥
10.006.02 यो भानुभिर्विभावा विभात्यग्निर्देवेभिरृतावाजस्रः ।
10.006.02 आ यो विवाय सख्या सखिभ्योऽपरिह्वृतो अत्यो न सप्तिः ॥
10.006.03 ईशे यो विश्वस्या देववीतेरीशे विश्वायुरुषसो व्युष्टौ ।
10.006.03 आ यस्मिन्मना हवींष्यग्नावरिष्टरथ स्कभ्नाति शूषैः ॥
10.006.04 शूषेभिर्वृधो जुषाणो अर्कैर्देवां अच्छा रघुपत्वा जिगाति ।
10.006.04 मन्द्रो होता स जुह्वा यजिष्ठः सम्मिश्लो अग्निरा जिघर्ति देवान् ॥
10.006.05 तमुस्रामिन्द्रं न रेजमानमग्निं गीर्भिर्नमोभिरा कृणुध्वम् ।
10.006.05 आ यं विप्रासो मतिभिर्गृणन्ति जातवेदसं जुह्वं सहानाम् ॥
10.006.06 सं यस्मिन्विश्वा वसूनि जग्मुर्वाजे नाश्वाः सप्तीवन्त एवैः ।
10.006.06 अस्मे ऊतीरिन्द्रवाततमा अर्वाचीना अग्न आ कृणुष्व ॥
10.006.07 अधा ह्यग्ने मह्ना निषद्या सद्यो जज्ञानो हव्यो बभूथ ।
10.006.07 तं ते देवासो अनु केतमायन्नधावर्धन्त प्रथमास ऊमाः ॥

10.007.01 स्वस्ति नो दिवो अग्ने पृथिव्या विश्वायुर्धेहि यजथाय देव ।
10.007.01 सचेमहि तव दस्म प्रकेतैरुरुष्या ण उरुभिर्देव शंसैः ॥
10.007.02 इमा अग्ने मतयस्तुभ्यं जाता गोभिरश्वैरभि गृणन्ति राधः ।
10.007.02 यदा ते मर्तो अनु भोगमानड्वसो दधानो मतिभिः सुजात ॥
10.007.03 अग्निं मन्ये पितरमग्निमापिमग्निं भ्रातरं सदमित्सखायम् ।
10.007.03 अग्नेरनीकं बृहतः सपर्यं दिवि शुक्रं यजतं सूर्यस्य ॥
10.007.04 सिध्रा अग्ने धियो अस्मे सनुत्रीर्यं त्रायसे दम आ नित्यहोता ।
10.007.04 ऋतावा स रोहिदश्वः पुरुक्षुर्द्युभिरस्मा अहभिर्वाममस्तु ॥
10.007.05 द्युभिर्हितं मित्रमिव प्रयोगं प्रत्नमृत्विजमध्वरस्य जारम् ।
10.007.05 बाहुभ्यामग्निमायवोऽजनन्त विक्षु होतारं न्यसादयन्त ॥
10.007.06 स्वयं यजस्व दिवि देव देवान्किं ते पाकः कृणवदप्रचेताः ।
10.007.06 यथायज ऋतुभिर्देव देवानेवा यजस्व तन्वं सुजात ॥
10.007.07 भवा नो अग्नेऽवितोत गोपा भवा वयस्कृदुत नो वयोधाः ।
10.007.07 रास्वा च नः सुमहो हव्यदातिं त्रास्वोत नस्तन्वो अप्रयुच्छन् ॥

10.008.01 प्र केतुना बृहता यात्यग्निरा रोदसी वृषभो रोरवीति ।
10.008.01 दिवश्चिदन्तां उपमां उदानळ् अपामुपस्थे महिषो ववर्ध ॥
10.008.02 मुमोद गर्भो वृषभः ककुद्मानस्रेमा वत्सः शिमीवां अरावीत् ।
10.008.02 स देवतात्युद्यतानि कृण्वन्स्वेषु क्षयेषु प्रथमो जिगाति ॥
10.008.03 आ यो मूर्धानं पित्रोररब्ध न्यध्वरे दधिरे सूरो अर्णः ।
10.008.03 अस्य पत्मन्नरुषीरश्वबुध्ना ऋतस्य योनौ तन्वो जुषन्त ॥
10.008.04 उषौषो हि वसो अग्रमेषि त्वं यमयोरभवो विभावा ।
10.008.04 ऋताय सप्त दधिषे पदानि जनयन्मित्रं तन्वे स्वायै ॥
10.008.05 भुवश्चक्षुर्मह ऋतस्य गोपा भुवो वरुणो यदृताय वेषि ।
10.008.05 भुवो अपां नपाज्जातवेदो भुवो दूतो यस्य हव्यं जुजोषः ॥
10.008.06 भुवो यज्ञस्य रजसश्च नेता यत्रा नियुद्भिः सचसे शिवाभिः ।
10.008.06 दिवि मूर्धानं दधिषे स्वर्षां जिह्वामग्ने चकृषे हव्यवाहम् ॥
10.008.07 अस्य त्रितः क्रतुना वव्रे अन्तरिच्छन्धीतिं पितुरेवैः परस्य ।
10.008.07 सचस्यमानः पित्रोरुपस्थे जामि ब्रुवाण आयुधानि वेति ॥
10.008.08 स पित्र्याण्यायुधानि विद्वानिन्द्रेषित आप्त्यो अभ्ययुध्यत् ।
10.008.08 त्रिशीर्षाणं सप्तरश्मिं जघन्वान्त्वाष्ट्रस्य चिन्निः ससृजे त्रितो गाः ॥
10.008.09 भूरीदिन्द्र उदिनक्षन्तमोजोऽवाभिनत्सत्पतिर्मन्यमानम् ।
10.008.09 त्वाष्ट्रस्य चिद्विश्वरूपस्य गोनामाचक्राणस्त्रीणि शीर्षा परा वर्क् ॥

10.009.01 आपो हि ष्ठा मयोभुवस्ता न ऊर्जे दधातन ।
10.009.01 महे रणाय चक्षसे ॥
10.009.02 यो वः शिवतमो रसस्तस्य भाजयतेह नः ।
10.009.02 उशतीरिव मातरः ॥
10.009.03 तस्मा अरं गमाम वो यस्य क्षयाय जिन्वथ ।
10.009.03 आपो जनयथा च नः ॥
10.009.04 शं नो देवीरभिष्टय आपो भवन्तु पीतये ।
10.009.04 शं योरभि स्रवन्तु नः ॥
10.009.05 ईशाना वार्याणां क्षयन्तीश्चर्षणीनाम् ।
10.009.05 अपो याचामि भेषजम् ॥
10.009.06 अप्सु मे सोमो अब्रवीदन्तर्विश्वानि भेषजा ।
10.009.06 अग्निं च विश्वशम्भुवम् ॥
10.009.07 आपः पृणीत भेषजं वरूथं तन्वे मम ।
10.009.07 ज्योक्च सूर्यं दृशे ॥
10.009.08 इदमापः प्र वहत यत्किं च दुरितं मयि ।
10.009.08 यद्वाहमभिदुद्रोह यद्वा शेप उतानृतम् ॥
10.009.09 आपो अद्यान्वचारिषं रसेन समगस्महि ।
10.009.09 पयस्वानग्न आ गहि तं मा सं सृज वर्चसा ॥

10.010.01 ओ चित्सखायं सख्या ववृत्यां तिरः पुरू चिदर्णवं जगन्वान् ।
10.010.01 पितुर्नपातमा दधीत वेधा अधि क्षमि प्रतरं दीध्यानः ॥
10.010.02 न ते सखा सख्यं वष्ट्येतत्सलक्ष्मा यद्विषुरूपा भवाति ।
10.010.02 महस्पुत्रासो असुरस्य वीरा दिवो धर्तार उर्विया परि ख्यन् ॥
10.010.03 उशन्ति घा ते अमृतास एतदेकस्य चित्त्यजसं मर्त्यस्य ।
10.010.03 नि ते मनो मनसि धाय्यस्मे जन्युः पतिस्तन्वमा विविश्याः ॥
10.010.04 न यत्पुरा चकृमा कद्ध नूनमृता वदन्तो अनृतं रपेम ।
10.010.04 गन्धर्वो अप्स्वप्या च योषा सा नो नाभिः परमं जामि तन्नौ ॥
10.010.05 गर्भे नु नौ जनिता दम्पती कर्देवस्त्वष्टा सविता विश्वरूपः ।
10.010.05 नकिरस्य प्र मिनन्ति व्रतानि वेद नावस्य पृथिवी उत द्यौः ॥
10.010.06 को अस्य वेद प्रथमस्याह्नः क ईं ददर्श क इह प्र वोचत् ।
10.010.06 बृहन्मित्रस्य वरुणस्य धाम कदु ब्रव आहनो वीच्या नॄन् ॥
10.010.07 यमस्य मा यम्यं काम आगन्समाने योनौ सहशेय्याय ।
10.010.07 जायेव पत्ये तन्वं रिरिच्यां वि चिद्वृहेव रथ्येव चक्रा ॥
10.010.08 न तिष्ठन्ति न नि मिषन्त्येते देवानां स्पश इह ये चरन्ति ।
10.010.08 अन्येन मदाहनो याहि तूयं तेन वि वृह रथ्येव चक्रा ॥
10.010.09 रात्रीभिरस्मा अहभिर्दशस्येत्सूर्यस्य चक्षुर्मुहुरुन्मिमीयात् ।
10.010.09 दिवा पृथिव्या मिथुना सबन्धू यमीर्यमस्य बिभृयादजामि ॥
10.010.10 आ घा ता गच्छानुत्तरा युगानि यत्र जामयः कृणवन्नजामि ।
10.010.10 उप बर्बृहि वृषभाय बाहुमन्यमिच्छस्व सुभगे पतिं मत् ॥
10.010.11 किं भ्रातासद्यदनाथं भवाति किमु स्वसा यन्निरृतिर्निगच्छात् ।
10.010.11 काममूता बह्वेतद्रपामि तन्वा मे तन्वं सं पिपृग्धि ॥
10.010.12 न वा उ ते तन्वा तन्वं सं पपृच्यां पापमाहुर्यः स्वसारं निगच्छात् ।
10.010.12 अन्येन मत्प्रमुदः कल्पयस्व न ते भ्राता सुभगे वष्ट्येतत् ॥
10.010.13 बतो बतासि यम नैव ते मनो हृदयं चाविदाम ।
10.010.13 अन्या किल त्वां कक्ष्येव युक्तं परि ष्वजाते लिबुजेव वृक्षम् ॥
10.010.14 अन्यमू षु त्वं यम्यन्य उ त्वां परि ष्वजाते लिबुजेव वृक्षम् ।
10.010.14 तस्य वा त्वं मन इच्छा स वा तवाधा कृणुष्व संविदं सुभद्राम् ॥

10.011.01 वृषा वृष्णे दुदुहे दोहसा दिवः पयांसि यह्वो अदितेरदाभ्यः ।
10.011.01 विश्वं स वेद वरुणो यथा धिया स यज्ञियो यजतु यज्ञियां ऋतून् ॥
10.011.02 रपद्गन्धर्वीरप्या च योषणा नदस्य नादे परि पातु मे मनः ।
10.011.02 इष्टस्य मध्ये अदितिर्नि धातु नो भ्राता नो ज्येष्ठः प्रथमो वि वोचति ॥
10.011.03 सो चिन्नु भद्रा क्षुमती यशस्वत्युषा उवास मनवे स्वर्वती ।
10.011.03 यदीमुशन्तमुशतामनु क्रतुमग्निं होतारं विदथाय जीजनन् ॥
10.011.04 अध त्यं द्रप्सं विभ्वं विचक्षणं विराभरदिषितः श्येनो अध्वरे ।
10.011.04 यदी विशो वृणते दस्ममार्या अग्निं होतारमध धीरजायत ॥
10.011.05 सदासि रण्वो यवसेव पुष्यते होत्राभिरग्ने मनुषः स्वध्वरः ।
10.011.05 विप्रस्य वा यच्छशमान उक्थ्यं वाजं ससवां उपयासि भूरिभिः ॥
10.011.06 उदीरय पितरा जार आ भगमियक्षति हर्यतो हृत्त इष्यति ।
10.011.06 विवक्ति वह्निः स्वपस्यते मखस्तविष्यते असुरो वेपते मती ॥
10.011.07 यस्ते अग्ने सुमतिं मर्तो अक्षत्सहसः सूनो अति स प्र शृण्वे ।
10.011.07 इषं दधानो वहमानो अश्वैरा स द्युमां अमवान्भूषति द्यून् ॥
10.011.08 यदग्न एषा समितिर्भवाति देवी देवेषु यजता यजत्र ।
10.011.08 रत्ना च यद्विभजासि स्वधावो भागं नो अत्र वसुमन्तं वीतात् ॥
10.011.09 श्रुधी नो अग्ने सदने सधस्थे युक्ष्वा रथममृतस्य द्रवित्नुम् ।
10.011.09 आ नो वह रोदसी देवपुत्रे माकिर्देवानामप भूरिह स्याः ॥

10.012.01 द्यावा ह क्षामा प्रथमे ऋतेनाभिश्रावे भवतः सत्यवाचा ।
10.012.01 देवो यन्मर्तान्यजथाय कृण्वन्सीदद्धोता प्रत्यङ्स्वमसुं यन् ॥
10.012.02 देवो देवान्परिभूरृतेन वहा नो हव्यं प्रथमश्चिकित्वान् ।
10.012.02 धूमकेतुः समिधा भाऋजीको मन्द्रो होता नित्यो वाचा यजीयान् ॥
10.012.03 स्वावृग्देवस्यामृतं यदी गोरतो जातासो धारयन्त उर्वी ।
10.012.03 विश्वे देवा अनु तत्ते यजुर्गुर्दुहे यदेनी दिव्यं घृतं वाः ॥
10.012.04 अर्चामि वां वर्धायापो घृतस्नू द्यावाभूमी शृणुतं रोदसी मे ।
10.012.04 अहा यद्द्यावोऽसुनीतिमयन्मध्वा नो अत्र पितरा शिशीताम् ॥
10.012.05 किं स्विन्नो राजा जगृहे कदस्याति व्रतं चकृमा को वि वेद ।
10.012.05 मित्रश्चिद्धि ष्मा जुहुराणो देवाञ्छ्लोको न यातामपि वाजो अस्ति ॥
10.012.06 दुर्मन्त्वत्रामृतस्य नाम सलक्ष्मा यद्विषुरूपा भवाति ।
10.012.06 यमस्य यो मनवते सुमन्त्वग्ने तमृष्व पाह्यप्रयुच्छन् ॥
10.012.07 यस्मिन्देवा विदथे मादयन्ते विवस्वतः सदने धारयन्ते ।
10.012.07 सूर्ये ज्योतिरदधुर्मास्यक्तून्परि द्योतनिं चरतो अजस्रा ॥
10.012.08 यस्मिन्देवा मन्मनि संचरन्त्यपीच्ये न वयमस्य विद्म ।
10.012.08 मित्रो नो अत्रादितिरनागान्सविता देवो वरुणाय वोचत् ॥
10.012.09 श्रुधी नो अग्ने सदने सधस्थे युक्ष्वा रथममृतस्य द्रवित्नुम् ।
10.012.09 आ नो वह रोदसी देवपुत्रे माकिर्देवानामप भूरिह स्याः ॥

10.013.01 युजे वां ब्रह्म पूर्व्यं नमोभिर्वि श्लोक एतु पथ्येव सूरेः ।
10.013.01 शृण्वन्तु विश्वे अमृतस्य पुत्रा आ ये धामानि दिव्यानि तस्थुः ॥
10.013.02 यमे इव यतमाने यदैतं प्र वां भरन्मानुषा देवयन्तः ।
10.013.02 आ सीदतं स्वमु लोकं विदाने स्वासस्थे भवतमिन्दवे नः ॥
10.013.03 पञ्च पदानि रुपो अन्वरोहं चतुष्पदीमन्वेमि व्रतेन ।
10.013.03 अक्षरेण प्रति मिम एतामृतस्य नाभावधि सं पुनामि ॥
10.013.04 देवेभ्यः कमवृणीत मृत्युं प्रजायै कममृतं नावृणीत ।
10.013.04 बृहस्पतिं यज्ञमकृण्वत ऋषिं प्रियां यमस्तन्वं प्रारिरेचीत् ॥
10.013.05 सप्त क्षरन्ति शिशवे मरुत्वते पित्रे पुत्रासो अप्यवीवतन्नृतम् ।
10.013.05 उभे इदस्योभयस्य राजत उभे यतेते उभयस्य पुष्यतः ॥

10.014.01 परेयिवांसं प्रवतो महीरनु बहुभ्यः पन्थामनुपस्पशानम् ।
10.014.01 वैवस्वतं संगमनं जनानां यमं राजानं हविषा दुवस्य ॥
10.014.02 यमो नो गातुं प्रथमो विवेद नैषा गव्यूतिरपभर्तवा उ ।
10.014.02 यत्रा नः पूर्वे पितरः परेयुरेना जज्ञानाः पथ्या अनु स्वाः ॥
10.014.03 मातली कव्यैर्यमो अङ्गिरोभिर्बृहस्पतिरृक्वभिर्वावृधानः ।
10.014.03 यांश्च देवा वावृधुर्ये च देवान्स्वाहान्ये स्वधयान्ये मदन्ति ॥
10.014.04 इमं यम प्रस्तरमा हि सीदाङ्गिरोभिः पितृभिः संविदानः ।
10.014.04 आ त्वा मन्त्राः कविशस्ता वहन्त्वेना राजन्हविषा मादयस्व ॥
10.014.05 अङ्गिरोभिरा गहि यज्ञियेभिर्यम वैरूपैरिह मादयस्व ।
10.014.05 विवस्वन्तं हुवे यः पिता तेऽस्मिन्यज्ञे बर्हिष्या निषद्य ॥
10.014.06 अङ्गिरसो नः पितरो नवग्वा अथर्वाणो भृगवः सोम्यासः ।
10.014.06 तेषां वयं सुमतौ यज्ञियानामपि भद्रे सौमनसे स्याम ॥
10.014.07 प्रेहि प्रेहि पथिभिः पूर्व्येभिर्यत्रा नः पूर्वे पितरः परेयुः ।
10.014.07 उभा राजाना स्वधया मदन्ता यमं पश्यासि वरुणं च देवम् ॥
10.014.08 सं गच्छस्व पितृभिः सं यमेनेष्टापूर्तेन परमे व्योमन् ।
10.014.08 हित्वायावद्यं पुनरस्तमेहि सं गच्छस्व तन्वा सुवर्चाः ॥
10.014.09 अपेत वीत वि च सर्पतातोऽस्मा एतं पितरो लोकमक्रन् ।
10.014.09 अहोभिरद्भिरक्तुभिर्व्यक्तं यमो ददात्यवसानमस्मै ॥
10.014.10 अति द्रव सारमेयौ श्वानौ चतुरक्षौ शबलौ साधुना पथा ।
10.014.10 अथा पितॄन्सुविदत्रां उपेहि यमेन ये सधमादं मदन्ति ॥
10.014.11 यौ ते श्वानौ यम रक्षितारौ चतुरक्षौ पथिरक्षी नृचक्षसौ ।
10.014.11 ताभ्यामेनं परि देहि राजन्स्वस्ति चास्मा अनमीवं च धेहि ॥
10.014.12 उरूणसावसुतृपा उदुम्बलौ यमस्य दूतौ चरतो जनां अनु ।
10.014.12 तावस्मभ्यं दृशये सूर्याय पुनर्दातामसुमद्येह भद्रम् ॥
10.014.13 यमाय सोमं सुनुत यमाय जुहुता हविः ।
10.014.13 यमं ह यज्ञो गच्छत्यग्निदूतो अरङ्कृतः ॥
10.014.14 यमाय घृतवद्धविर्जुहोत प्र च तिष्ठत ।
10.014.14 स नो देवेष्वा यमद्दीर्घमायुः प्र जीवसे ॥
10.014.15 यमाय मधुमत्तमं राज्ञे हव्यं जुहोतन ।
10.014.15 इदं नम ऋषिभ्यः पूर्वजेभ्यः पूर्वेभ्यः पथिकृद्भ्यः ॥
10.014.16 त्रिकद्रुकेभिः पतति षळ् उर्वीरेकमिद्बृहत् ।
10.014.16 त्रिष्टुब्गायत्री छन्दांसि सर्वा ता यम आहिता ॥

10.015.01 उदीरतामवर उत्परास उन्मध्यमाः पितरः सोम्यासः ।
10.015.01 असुं य ईयुरवृका ऋतज्ञास्ते नोऽवन्तु पितरो हवेषु ॥
10.015.02 इदं पितृभ्यो नमो अस्त्वद्य ये पूर्वासो य उपरास ईयुः ।
10.015.02 ये पार्थिवे रजस्या निषत्ता ये वा नूनं सुवृजनासु विक्षु ॥
10.015.03 आहं पितॄन्सुविदत्रां अवित्सि नपातं च विक्रमणं च विष्णोः ।
10.015.03 बर्हिषदो ये स्वधया सुतस्य भजन्त पित्वस्त इहागमिष्ठाः ॥
10.015.04 बर्हिषदः पितर ऊत्यर्वागिमा वो हव्या चकृमा जुषध्वम् ।
10.015.04 त आ गतावसा शन्तमेनाथा नः शं योररपो दधात ॥
10.015.05 उपहूताः पितरः सोम्यासो बर्हिष्येषु निधिषु प्रियेषु ।
10.015.05 त आ गमन्तु त इह श्रुवन्त्वधि ब्रुवन्तु तेऽवन्त्वस्मान् ॥
10.015.06 आच्या जानु दक्षिणतो निषद्येमं यज्ञमभि गृणीत विश्वे ।
10.015.06 मा हिंसिष्ट पितरः केन चिन्नो यद्व आगः पुरुषता कराम ॥
10.015.07 आसीनासो अरुणीनामुपस्थे रयिं धत्त दाशुषे मर्त्याय ।
10.015.07 पुत्रेभ्यः पितरस्तस्य वस्वः प्र यच्छत त इहोर्जं दधात ॥
10.015.08 ये नः पूर्वे पितरः सोम्यासोऽनूहिरे सोमपीथं वसिष्ठाः ।
10.015.08 तेभिर्यमः संरराणो हवींष्युशन्नुशद्भिः प्रतिकाममत्तु ॥
10.015.09 ये तातृषुर्देवत्रा जेहमाना होत्राविद स्तोमतष्टासो अर्कैः ।
10.015.09 आग्ने याहि सुविदत्रेभिरर्वाङ्सत्यैः कव्यैः पितृभिर्घर्मसद्भिः ॥
10.015.10 ये सत्यासो हविरदो हविष्पा इन्द्रेण देवैः सरथं दधानाः ।
10.015.10 आग्ने याहि सहस्रं देववन्दैः परैः पूर्वैः पितृभिर्घर्मसद्भिः ॥
10.015.11 अग्निष्वात्ताः पितर एह गच्छत सदःसदः सदत सुप्रणीतयः ।
10.015.11 अत्ता हवींषि प्रयतानि बर्हिष्यथा रयिं सर्ववीरं दधातन ॥
10.015.12 त्वमग्न ईळितो जातवेदोऽवाड्ढव्यानि सुरभीणि कृत्वी ।
10.015.12 प्रादाः पितृभ्यः स्वधया ते अक्षन्नद्धि त्वं देव प्रयता हवींषि ॥
10.015.13 ये चेह पितरो ये च नेह यांश्च विद्म यां उ च न प्रविद्म ।
10.015.13 त्वं वेत्थ यति ते जातवेदः स्वधाभिर्यज्ञं सुकृतं जुषस्व ॥
10.015.14 ये अग्निदग्धा ये अनग्निदग्धा मध्ये दिवः स्वधया मादयन्ते ।
10.015.14 तेभिः स्वराळ् असुनीतिमेतां यथावशं तन्वं कल्पयस्व ॥

10.016.01 मैनमग्ने वि दहो माभि शोचो मास्य त्वचं चिक्षिपो मा शरीरम् ।
10.016.01 यदा शृतं कृणवो जातवेदोऽथेमेनं प्र हिणुतात्पितृभ्यः ॥
10.016.02 शृतं यदा करसि जातवेदोऽथेमेनं परि दत्तात्पितृभ्यः ।
10.016.02 यदा गच्छात्यसुनीतिमेतामथा देवानां वशनीर्भवाति ॥
10.016.03 सूर्यं चक्षुर्गच्छतु वातमात्मा द्यां च गच्छ पृथिवीं च धर्मणा ।
10.016.03 अपो वा गच्छ यदि तत्र ते हितमोषधीषु प्रति तिष्ठा शरीरैः ॥
10.016.04 अजो भागस्तपसा तं तपस्व तं ते शोचिस्तपतु तं ते अर्चिः ।
10.016.04 यास्ते शिवास्तन्वो जातवेदस्ताभिर्वहैनं सुकृतामु लोकम् ॥
10.016.05 अव सृज पुनरग्ने पितृभ्यो यस्त आहुतश्चरति स्वधाभिः ।
10.016.05 आयुर्वसान उप वेतु शेषः सं गच्छतां तन्वा जातवेदः ॥
10.016.06 यत्ते कृष्णः शकुन आतुतोद पिपीलः सर्प उत वा श्वापदः ।
10.016.06 अग्निष्टद्विश्वादगदं कृणोतु सोमश्च यो ब्राह्मणां आविवेश ॥
10.016.07 अग्नेर्वर्म परि गोभिर्व्ययस्व सं प्रोर्णुष्व पीवसा मेदसा च ।
10.016.07 नेत्त्वा धृष्णुर्हरसा जर्हृषाणो दधृग्विधक्ष्यन्पर्यङ्खयाते ॥
10.016.08 इममग्ने चमसं मा वि जिह्वरः प्रियो देवानामुत सोम्यानाम् ।
10.016.08 एष यश्चमसो देवपानस्तस्मिन्देवा अमृता मादयन्ते ॥
10.016.09 क्रव्यादमग्निं प्र हिणोमि दूरं यमराज्ञो गच्छतु रिप्रवाहः ।
10.016.09 इहैवायमितरो जातवेदा देवेभ्यो हव्यं वहतु प्रजानन् ॥
10.016.10 यो अग्निः क्रव्यात्प्रविवेश वो गृहमिमं पश्यन्नितरं जातवेदसम् ।
10.016.10 तं हरामि पितृयज्ञाय देवं स घर्ममिन्वात्परमे सधस्थे ॥
10.016.11 यो अग्निः क्रव्यवाहनः पितॄन्यक्षदृतावृधः ।
10.016.11 प्रेदु हव्यानि वोचति देवेभ्यश्च पितृभ्य आ ॥
10.016.12 उशन्तस्त्वा नि धीमह्युशन्तः समिधीमहि ।
10.016.12 उशन्नुशत आ वह पितॄन्हविषे अत्तवे ॥
10.016.13 यं त्वमग्ने समदहस्तमु निर्वापया पुनः ।
10.016.13 कियाम्ब्वत्र रोहतु पाकदूर्वा व्यल्कशा ॥
10.016.14 शीतिके शीतिकावति ह्लादिके ह्लादिकावति ।
10.016.14 मण्डूक्या सु सं गम इमं स्वग्निं हर्षय ॥

10.017.01 त्वष्टा दुहित्रे वहतुं कृणोतीतीदं विश्वं भुवनं समेति ।
10.017.01 यमस्य माता पर्युह्यमाना महो जाया विवस्वतो ननाश ॥
10.017.02 अपागूहन्नमृतां मर्त्येभ्यः कृत्वी सवर्णामददुर्विवस्वते ।
10.017.02 उताश्विनावभरद्यत्तदासीदजहादु द्वा मिथुना सरण्यूः ॥
10.017.03 पूषा त्वेतश्च्यावयतु प्र विद्वाननष्टपशुर्भुवनस्य गोपाः ।
10.017.03 स त्वैतेभ्यः परि ददत्पितृभ्योऽग्निर्देवेभ्यः सुविदत्रियेभ्यः ॥
10.017.04 आयुर्विश्वायुः परि पासति त्वा पूषा त्वा पातु प्रपथे पुरस्तात् ।
10.017.04 यत्रासते सुकृतो यत्र ते ययुस्तत्र त्वा देवः सविता दधातु ॥
10.017.05 पूषेमा आशा अनु वेद सर्वाः सो अस्मां अभयतमेन नेषत् ।
10.017.05 स्वस्तिदा आघृणिः सर्ववीरोऽप्रयुच्छन्पुर एतु प्रजानन् ॥
10.017.06 प्रपथे पथामजनिष्ट पूषा प्रपथे दिवः प्रपथे पृथिव्याः ।
10.017.06 उभे अभि प्रियतमे सधस्थे आ च परा च चरति प्रजानन् ॥
10.017.07 सरस्वतीं देवयन्तो हवन्ते सरस्वतीमध्वरे तायमाने ।
10.017.07 सरस्वतीं सुकृतो अह्वयन्त सरस्वती दाशुषे वार्यं दात् ॥
10.017.08 सरस्वति या सरथं ययाथ स्वधाभिर्देवि पितृभिर्मदन्ती ।
10.017.08 आसद्यास्मिन्बर्हिषि मादयस्वानमीवा इष आ धेह्यस्मे ॥
10.017.09 सरस्वतीं यां पितरो हवन्ते दक्षिणा यज्ञमभिनक्षमाणाः ।
10.017.09 सहस्रार्घमिळो अत्र भागं रायस्पोषं यजमानेषु धेहि ॥
10.017.10 आपो अस्मान्मातरः शुन्धयन्तु घृतेन नो घृतप्वः पुनन्तु ।
10.017.10 विश्वं हि रिप्रं प्रवहन्ति देवीरुदिदाभ्यः शुचिरा पूत एमि ॥
10.017.11 द्रप्सश्चस्कन्द प्रथमां अनु द्यूनिमं च योनिमनु यश्च पूर्वः ।
10.017.11 समानं योनिमनु संचरन्तं द्रप्सं जुहोम्यनु सप्त होत्राः ॥
10.017.12 यस्ते द्रप्स स्कन्दति यस्ते अंशुर्बाहुच्युतो धिषणाया उपस्थात् ।
10.017.12 अध्वर्योर्वा परि वा यः पवित्रात्तं ते जुहोमि मनसा वषट्कृतम् ॥
10.017.13 यस्ते द्रप्स स्कन्नो यस्ते अंशुरवश्च यः परः स्रुचा ।
10.017.13 अयं देवो बृहस्पतिः सं तं सिञ्चतु राधसे ॥
10.017.14 पयस्वतीरोषधयः पयस्वन्मामकं वचः ।
10.017.14 अपां पयस्वदित्पयस्तेन मा सह शुन्धत ॥

10.018.01 परं मृत्यो अनु परेहि पन्थां यस्ते स्व इतरो देवयानात् ।
10.018.01 चक्षुष्मते शृण्वते ते ब्रवीमि मा नः प्रजां रीरिषो मोत वीरान् ॥
10.018.02 मृत्योः पदं योपयन्तो यदैत द्राघीय आयुः प्रतरं दधानाः ।
10.018.02 आप्यायमानाः प्रजया धनेन शुद्धाः पूता भवत यज्ञियासः ॥
10.018.03 इमे जीवा वि मृतैराववृत्रन्नभूद्भद्रा देवहूतिर्नो अद्य ।
10.018.03 प्राञ्चो अगाम नृतये हसाय द्राघीय आयुः प्रतरं दधानाः ॥
10.018.04 इमं जीवेभ्यः परिधिं दधामि मैषां नु गादपरो अर्थमेतम् ।
10.018.04 शतं जीवन्तु शरदः पुरूचीरन्तर्मृत्युं दधतां पर्वतेन ॥
10.018.05 यथाहान्यनुपूर्वं भवन्ति यथ ऋतव ऋतुभिर्यन्ति साधु ।
10.018.05 यथा न पूर्वमपरो जहात्येवा धातरायूंषि कल्पयैषाम् ॥
10.018.06 आ रोहतायुर्जरसं वृणाना अनुपूर्वं यतमाना यति ष्ठ ।
10.018.06 इह त्वष्टा सुजनिमा सजोषा दीर्घमायुः करति जीवसे वः ॥
10.018.07 इमा नारीरविधवाः सुपत्नीराञ्जनेन सर्पिषा सं विशन्तु ।
10.018.07 अनश्रवोऽनमीवाः सुरत्ना आ रोहन्तु जनयो योनिमग्रे ॥
10.018.08 उदीर्ष्व नार्यभि जीवलोकं गतासुमेतमुप शेष एहि ।
10.018.08 हस्तग्राभस्य दिधिषोस्तवेदं पत्युर्जनित्वमभि सं बभूथ ॥
10.018.09 धनुर्हस्तादाददानो मृतस्यास्मे क्षत्राय वर्चसे बलाय ।
10.018.09 अत्रैव त्वमिह वयं सुवीरा विश्वा स्पृधो अभिमातीर्जयेम ॥
10.018.10 उप सर्प मातरं भूमिमेतामुरुव्यचसं पृथिवीं सुशेवाम् ।
10.018.10 ऊर्णम्रदा युवतिर्दक्षिणावत एषा त्वा पातु निरृतेरुपस्थात् ॥
10.018.11 उच्छ्वञ्चस्व पृथिवि मा नि बाधथाः सूपायनास्मै भव सूपवञ्चना ।
10.018.11 माता पुत्रं यथा सिचाभ्येनं भूम ऊर्णुहि ॥
10.018.12 उच्छ्वञ्चमाना पृथिवी सु तिष्ठतु सहस्रं मित उप हि श्रयन्ताम् ।
10.018.12 ते गृहासो घृतश्चुतो भवन्तु विश्वाहास्मै शरणाः सन्त्वत्र ॥
10.018.13 उत्ते स्तभ्नामि पृथिवीं त्वत्परीमं लोगं निदधन्मो अहं रिषम् ।
10.018.13 एतां स्थूणां पितरो धारयन्तु तेऽत्रा यमः सादना ते मिनोतु ॥
10.018.14 प्रतीचीने मामहनीष्वाः पर्णमिवा दधुः ।
10.018.14 प्रतीचीं जग्रभा वाचमश्वं रशनया यथा ॥

10.019.01 नि वर्तध्वं मानु गातास्मान्सिषक्त रेवतीः ।
10.019.01 अग्नीषोमा पुनर्वसू अस्मे धारयतं रयिम् ॥
10.019.02 पुनरेना नि वर्तय पुनरेना न्या कुरु ।
10.019.02 इन्द्र एणा नि यच्छत्वग्निरेना उपाजतु ॥
10.019.03 पुनरेता नि वर्तन्तामस्मिन्पुष्यन्तु गोपतौ ।
10.019.03 इहैवाग्ने नि धारयेह तिष्ठतु या रयिः ॥
10.019.04 यन्नियानं न्ययनं संज्ञानं यत्परायणम् ।
10.019.04 आवर्तनं निवर्तनं यो गोपा अपि तं हुवे ॥
10.019.05 य उदानड्व्ययनं य उदानट्परायणम् ।
10.019.05 आवर्तनं निवर्तनमपि गोपा नि वर्तताम् ॥
10.019.06 आ निवर्त नि वर्तय पुनर्न इन्द्र गा देहि ।
10.019.06 जीवाभिर्भुनजामहै ॥
10.019.07 परि वो विश्वतो दध ऊर्जा घृतेन पयसा ।
10.019.07 ये देवाः के च यज्ञियास्ते रय्या सं सृजन्तु नः ॥
10.019.08 आ निवर्तन वर्तय नि निवर्तन वर्तय ।
10.019.08 भूम्याश्चतस्रः प्रदिशस्ताभ्य एना नि वर्तय ॥

10.020.01 भद्रं नो अपि वातय मनः ॥
10.020.02 अग्निमीळे भुजां यविष्ठं शासा मित्रं दुर्धरीतुम् ।
10.020.02 यस्य धर्मन्स्वरेनीः सपर्यन्ति मातुरूधः ॥
10.020.03 यमासा कृपनीळं भासाकेतुं वर्धयन्ति ।
10.020.03 भ्राजते श्रेणिदन् ॥
10.020.04 अर्यो विशां गातुरेति प्र यदानड्दिवो अन्तान् ।
10.020.04 कविरभ्रं दीद्यानः ॥
10.020.05 जुषद्धव्या मानुषस्योर्ध्वस्तस्थावृभ्वा यज्ञे ।
10.020.05 मिन्वन्सद्म पुर एति ॥
10.020.06 स हि क्षेमो हविर्यज्ञः श्रुष्टीदस्य गातुरेति ।
10.020.06 अग्निं देवा वाशीमन्तम् ॥
10.020.07 यज्ञासाहं दुव इषेऽग्निं पूर्वस्य शेवस्य ।
10.020.07 अद्रेः सूनुमायुमाहुः ॥
10.020.08 नरो ये के चास्मदा विश्वेत्ते वाम आ स्युः ।
10.020.08 अग्निं हविषा वर्धन्तः ॥
10.020.09 कृष्णः श्वेतोऽरुषो यामो अस्य ब्रध्न ऋज्र उत शोणो यशस्वान् ।
10.020.09 हिरण्यरूपं जनिता जजान ॥
10.020.10 एवा ते अग्ने विमदो मनीषामूर्जो नपादमृतेभिः सजोषाः ।
10.020.10 गिर आ वक्षत्सुमतीरियान इषमूर्जं सुक्षितिं विश्वमाभाः ॥

10.021.01 आग्निं न स्ववृक्तिभिर्होतारं त्वा वृणीमहे ।
10.021.01 यज्ञाय स्तीर्णबर्हिषे वि वो मदे शीरं पावकशोचिषं विवक्षसे ॥
10.021.02 त्वामु ते स्वाभुवः शुम्भन्त्यश्वराधसः ।
10.021.02 वेति त्वामुपसेचनी वि वो मद ऋजीतिरग्न आहुतिर्विवक्षसे ॥
10.021.03 त्वे धर्माण आसते जुहूभिः सिञ्चतीरिव ।
10.021.03 कृष्णा रूपाण्यर्जुना वि वो मदे विश्वा अधि श्रियो धिषे विवक्षसे ॥
10.021.04 यमग्ने मन्यसे रयिं सहसावन्नमर्त्य ।
10.021.04 तमा नो वाजसातये वि वो मदे यज्ञेषु चित्रमा भरा विवक्षसे ॥
10.021.05 अग्निर्जातो अथर्वणा विदद्विश्वानि काव्या ।
10.021.05 भुवद्दूतो विवस्वतो वि वो मदे प्रियो यमस्य काम्यो विवक्षसे ॥
10.021.06 त्वां यज्ञेष्वीळतेऽग्ने प्रयत्यध्वरे ।
10.021.06 त्वं वसूनि काम्या वि वो मदे विश्वा दधासि दाशुषे विवक्षसे ॥
10.021.07 त्वां यज्ञेष्वृत्विजं चारुमग्ने नि षेदिरे ।
10.021.07 घृतप्रतीकं मनुषो वि वो मदे शुक्रं चेतिष्ठमक्षभिर्विवक्षसे ॥
10.021.08 अग्ने शुक्रेण शोचिषोरु प्रथयसे बृहत् ।
10.021.08 अभिक्रन्दन्वृषायसे वि वो मदे गर्भं दधासि जामिषु विवक्षसे ॥

10.022.01 कुह श्रुत इन्द्रः कस्मिन्नद्य जने मित्रो न श्रूयते ।
10.022.01 ऋषीणां वा यः क्षये गुहा वा चर्कृषे गिरा ॥
10.022.02 इह श्रुत इन्द्रो अस्मे अद्य स्तवे वज्र्यृचीषमः ।
10.022.02 मित्रो न यो जनेष्वा यशश्चक्रे असाम्या ॥
10.022.03 महो यस्पतिः शवसो असाम्या महो नृम्णस्य तूतुजिः ।
10.022.03 भर्ता वज्रस्य धृष्णोः पिता पुत्रमिव प्रियम् ॥
10.022.04 युजानो अश्वा वातस्य धुनी देवो देवस्य वज्रिवः ।
10.022.04 स्यन्ता पथा विरुक्मता सृजान स्तोष्यध्वनः ॥
10.022.05 त्वं त्या चिद्वातस्याश्वागा ऋज्रा त्मना वहध्यै ।
10.022.05 ययोर्देवो न मर्त्यो यन्ता नकिर्विदाय्यः ॥
10.022.06 अध ग्मन्तोशना पृच्छते वां कदर्था न आ गृहम् ।
10.022.06 आ जग्मथुः पराकाद्दिवश्च ग्मश्च मर्त्यम् ॥
10.022.07 आ न इन्द्र पृक्षसेऽस्माकं ब्रह्मोद्यतम् ।
10.022.07 तत्त्वा याचामहेऽवः शुष्णं यद्धन्नमानुषम् ॥
10.022.08 अकर्मा दस्युरभि नो अमन्तुरन्यव्रतो अमानुषः ।
10.022.08 त्वं तस्यामित्रहन्वधर्दासस्य दम्भय ॥
10.022.09 त्वं न इन्द्र शूर शूरैरुत त्वोतासो बर्हणा ।
10.022.09 पुरुत्रा ते वि पूर्तयो नवन्त क्षोणयो यथा ॥
10.022.10 त्वं तान्वृत्रहत्ये चोदयो नॄन्कार्पाणे शूर वज्रिवः ।
10.022.10 गुहा यदी कवीनां विशां नक्षत्रशवसाम् ॥
10.022.11 मक्षू ता त इन्द्र दानाप्नस आक्षाणे शूर वज्रिवः ।
10.022.11 यद्ध शुष्णस्य दम्भयो जातं विश्वं सयावभिः ॥
10.022.12 माकुध्र्यगिन्द्र शूर वस्वीरस्मे भूवन्नभिष्टयः ।
10.022.12 वयंवयं त आसां सुम्ने स्याम वज्रिवः ॥
10.022.13 अस्मे ता त इन्द्र सन्तु सत्याहिंसन्तीरुपस्पृशः ।
10.022.13 विद्याम यासां भुजो धेनूनां न वज्रिवः ॥
10.022.14 अहस्ता यदपदी वर्धत क्षाः शचीभिर्वेद्यानाम् ।
10.022.14 शुष्णं परि प्रदक्षिणिद्विश्वायवे नि शिश्नथः ॥
10.022.15 पिबापिबेदिन्द्र शूर सोमं मा रिषण्यो वसवान वसुः सन् ।
10.022.15 उत त्रायस्व गृणतो मघोनो महश्च रायो रेवतस्कृधी नः ॥

10.023.01 यजामह इन्द्रं वज्रदक्षिणं हरीणां रथ्यं विव्रतानाम् ।
10.023.01 प्र श्मश्रु दोधुवदूर्ध्वथा भूद्वि सेनाभिर्दयमानो वि राधसा ॥
10.023.02 हरी न्वस्य या वने विदे वस्विन्द्रो मघैर्मघवा वृत्रहा भुवत् ।
10.023.02 ऋभुर्वाज ऋभुक्षाः पत्यते शवोऽव क्ष्णौमि दासस्य नाम चित् ॥
10.023.03 यदा वज्रं हिरण्यमिदथा रथं हरी यमस्य वहतो वि सूरिभिः ।
10.023.03 आ तिष्ठति मघवा सनश्रुत इन्द्रो वाजस्य दीर्घश्रवसस्पतिः ॥
10.023.04 सो चिन्नु वृष्टिर्यूथ्या स्वा सचां इन्द्रः श्मश्रूणि हरिताभि प्रुष्णुते ।
10.023.04 अव वेति सुक्षयं सुते मधूदिद्धूनोति वातो यथा वनम् ॥
10.023.05 यो वाचा विवाचो मृध्रवाचः पुरू सहस्राशिवा जघान ।
10.023.05 तत्तदिदस्य पौंस्यं गृणीमसि पितेव यस्तविषीं वावृधे शवः ॥
10.023.06 स्तोमं त इन्द्र विमदा अजीजनन्नपूर्व्यं पुरुतमं सुदानवे ।
10.023.06 विद्मा ह्यस्य भोजनमिनस्य यदा पशुं न गोपाः करामहे ॥
10.023.07 माकिर्न एना सख्या वि यौषुस्तव चेन्द्र विमदस्य च ऋषेः ।
10.023.07 विद्मा हि ते प्रमतिं देव जामिवदस्मे ते सन्तु सख्या शिवानि ॥

10.024.01 इन्द्र सोममिमं पिब मधुमन्तं चमू सुतम् ।
10.024.01 अस्मे रयिं नि धारय वि वो मदे सहस्रिणं पुरूवसो विवक्षसे ॥
10.024.02 त्वां यज्ञेभिरुक्थैरुप हव्येभिरीमहे ।
10.024.02 शचीपते शचीनां वि वो मदे श्रेष्ठं नो धेहि वार्यं विवक्षसे ॥
10.024.03 यस्पतिर्वार्याणामसि रध्रस्य चोदिता ।
10.024.03 इन्द्र स्तोतॄणामविता वि वो मदे द्विषो नः पाह्यंहसो विवक्षसे ॥
10.024.04 युवं शक्रा मायाविना समीची निरमन्थतम् ।
10.024.04 विमदेन यदीळिता नासत्या निरमन्थतम् ॥
10.024.05 विश्वे देवा अकृपन्त समीच्योर्निष्पतन्त्योः ।
10.024.05 नासत्यावब्रुवन्देवाः पुनरा वहतादिति ॥
10.024.06 मधुमन्मे परायणं मधुमत्पुनरायनम् ।
10.024.06 ता नो देवा देवतया युवं मधुमतस्कृतम् ॥

10.025.01 भद्रं नो अपि वातय मनो दक्षमुत क्रतुम् ।
10.025.01 अधा ते सख्ये अन्धसो वि वो मदे रणन्गावो न यवसे विवक्षसे ॥
10.025.02 हृदिस्पृशस्त आसते विश्वेषु सोम धामसु ।
10.025.02 अधा कामा इमे मम वि वो मदे वि तिष्ठन्ते वसूयवो विवक्षसे ॥
10.025.03 उत व्रतानि सोम ते प्राहं मिनामि पाक्या ।
10.025.03 अधा पितेव सूनवे वि वो मदे मृळा नो अभि चिद्वधाद्विवक्षसे ॥
10.025.04 समु प्र यन्ति धीतयः सर्गासोऽवतां इव ।
10.025.04 क्रतुं नः सोम जीवसे वि वो मदे धारया चमसां इव विवक्षसे ॥
10.025.05 तव त्ये सोम शक्तिभिर्निकामासो व्यृण्विरे ।
10.025.05 गृत्सस्य धीरास्तवसो वि वो मदे व्रजं गोमन्तमश्विनं विवक्षसे ॥
10.025.06 पशुं नः सोम रक्षसि पुरुत्रा विष्ठितं जगत् ।
10.025.06 समाकृणोषि जीवसे वि वो मदे विश्वा सम्पश्यन्भुवना विवक्षसे ॥
10.025.07 त्वं नः सोम विश्वतो गोपा अदाभ्यो भव ।
10.025.07 सेध राजन्नप स्रिधो वि वो मदे मा नो दुःशंस ईशता विवक्षसे ॥
10.025.08 त्वं नः सोम सुक्रतुर्वयोधेयाय जागृहि ।
10.025.08 क्षेत्रवित्तरो मनुषो वि वो मदे द्रुहो नः पाह्यंहसो विवक्षसे ॥
10.025.09 त्वं नो वृत्रहन्तमेन्द्रस्येन्दो शिवः सखा ।
10.025.09 यत्सीं हवन्ते समिथे वि वो मदे युध्यमानास्तोकसातौ विवक्षसे ॥
10.025.10 अयं घ स तुरो मद इन्द्रस्य वर्धत प्रियः ।
10.025.10 अयं कक्षीवतो महो वि वो मदे मतिं विप्रस्य वर्धयद्विवक्षसे ॥
10.025.11 अयं विप्राय दाशुषे वाजां इयर्ति गोमतः ।
10.025.11 अयं सप्तभ्य आ वरं वि वो मदे प्रान्धं श्रोणं च तारिषद्विवक्षसे ॥

10.026.01 प्र ह्यच्छा मनीषा स्पार्हा यन्ति नियुतः ।
10.026.01 प्र दस्रा नियुद्रथः पूषा अविष्टु माहिनः ॥
10.026.02 यस्य त्यन्महित्वं वाताप्यमयं जनः ।
10.026.02 विप्र आ वंसद्धीतिभिश्चिकेत सुष्टुतीनाम् ॥
10.026.03 स वेद सुष्टुतीनामिन्दुर्न पूषा वृषा ।
10.026.03 अभि प्सुरः प्रुषायति व्रजं न आ प्रुषायति ॥
10.026.04 मंसीमहि त्वा वयमस्माकं देव पूषन् ।
10.026.04 मतीनां च साधनं विप्राणां चाधवम् ॥
10.026.05 प्रत्यर्धिर्यज्ञानामश्वहयो रथानाम् ।
10.026.05 ऋषिः स यो मनुर्हितो विप्रस्य यावयत्सखः ॥
10.026.06 आधीषमाणायाः पतिः शुचायाश्च शुचस्य च ।
10.026.06 वासोवायोऽवीनामा वासांसि मर्मृजत् ॥
10.026.07 इनो वाजानां पतिरिनः पुष्टीनां सखा ।
10.026.07 प्र श्मश्रु हर्यतो दूधोद्वि वृथा यो अदाभ्यः ॥
10.026.08 आ ते रथस्य पूषन्नजा धुरं ववृत्युः ।
10.026.08 विश्वस्यार्थिनः सखा सनोजा अनपच्युतः ॥
10.026.09 अस्माकमूर्जा रथं पूषा अविष्टु माहिनः ।
10.026.09 भुवद्वाजानां वृध इमं नः शृणवद्धवम् ॥

10.027.01 असत्सु मे जरितः साभिवेगो यत्सुन्वते यजमानाय शिक्षम् ।
10.027.01 अनाशीर्दामहमस्मि प्रहन्ता सत्यध्वृतं वृजिनायन्तमाभुम् ॥
10.027.02 यदीदहं युधये संनयान्यदेवयून्तन्वा शूशुजानान् ।
10.027.02 अमा ते तुम्रं वृषभं पचानि तीव्रं सुतं पञ्चदशं नि षिञ्चम् ॥
10.027.03 नाहं तं वेद य इति ब्रवीत्यदेवयून्समरणे जघन्वान् ।
10.027.03 यदावाख्यत्समरणमृघावदादिद्ध मे वृषभा प्र ब्रुवन्ति ॥
10.027.04 यदज्ञातेषु वृजनेष्वासं विश्वे सतो मघवानो म आसन् ।
10.027.04 जिनामि वेत्क्षेम आ सन्तमाभुं प्र तं क्षिणां पर्वते पादगृह्य ॥
10.027.05 न वा उ मां वृजने वारयन्ते न पर्वतासो यदहं मनस्ये ।
10.027.05 मम स्वनात्कृधुकर्णो भयात एवेदनु द्यून्किरणः समेजात् ॥
10.027.06 दर्शन्न्वत्र शृतपां अनिन्द्रान्बाहुक्षदः शरवे पत्यमानान् ।
10.027.06 घृषुं वा ये निनिदुः सखायमध्यू न्वेषु पवयो ववृत्युः ॥
10.027.07 अभूर्वौक्षीर्व्यु आयुरानड्दर्षन्नु पूर्वो अपरो नु दर्षत् ।
10.027.07 द्वे पवस्ते परि तं न भूतो यो अस्य पारे रजसो विवेष ॥
10.027.08 गावो यवं प्रयुता अर्यो अक्षन्ता अपश्यं सहगोपाश्चरन्तीः ।
10.027.08 हवा इदर्यो अभितः समायन्कियदासु स्वपतिश्छन्दयाते ॥
10.027.09 सं यद्वयं यवसादो जनानामहं यवाद उर्वज्रे अन्तः ।
10.027.09 अत्रा युक्तोऽवसातारमिच्छादथो अयुक्तं युनजद्ववन्वान् ॥
10.027.10 अत्रेदु मे मंससे सत्यमुक्तं द्विपाच्च यच्चतुष्पात्संसृजानि ।
10.027.10 स्त्रीभिर्यो अत्र वृषणं पृतन्यादयुद्धो अस्य वि भजानि वेदः ॥
10.027.11 यस्यानक्षा दुहिता जात्वास कस्तां विद्वां अभि मन्याते अन्धाम् ।
10.027.11 कतरो मेनिं प्रति तं मुचाते य ईं वहाते य ईं वा वरेयात् ॥
10.027.12 कियती योषा मर्यतो वधूयोः परिप्रीता पन्यसा वार्येण ।
10.027.12 भद्रा वधूर्भवति यत्सुपेशाः स्वयं सा मित्रं वनुते जने चित् ॥
10.027.13 पत्तो जगार प्रत्यञ्चमत्ति शीर्ष्णा शिरः प्रति दधौ वरूथम् ।
10.027.13 आसीन ऊर्ध्वामुपसि क्षिणाति न्यङ्ङुत्तानामन्वेति भूमिम् ॥
10.027.14 बृहन्नच्छायो अपलाशो अर्वा तस्थौ माता विषितो अत्ति गर्भः ।
10.027.14 अन्यस्या वत्सं रिहती मिमाय कया भुवा नि दधे धेनुरूधः ॥
10.027.15 सप्त वीरासो अधरादुदायन्नष्टोत्तरात्तात्समजग्मिरन्ते ।
10.027.15 नव पश्चातात्स्थिविमन्त आयन्दश प्राक्सानु वि तिरन्त्यश्नः ॥
10.027.16 दशानामेकं कपिलं समानं तं हिन्वन्ति क्रतवे पार्याय ।
10.027.16 गर्भं माता सुधितं वक्षणास्ववेनन्तं तुषयन्ती बिभर्ति ॥
10.027.17 पीवानं मेषमपचन्त वीरा न्युप्ता अक्षा अनु दीव आसन् ।
10.027.17 द्वा धनुं बृहतीमप्स्वन्तः पवित्रवन्ता चरतः पुनन्ता ॥
10.027.18 वि क्रोशनासो विष्वञ्च आयन्पचाति नेमो नहि पक्षदर्धः ।
10.027.18 अयं मे देवः सविता तदाह द्र्वन्न इद्वनवत्सर्पिरन्नः ॥
10.027.19 अपश्यं ग्रामं वहमानमारादचक्रया स्वधया वर्तमानम् ।
10.027.19 सिषक्त्यर्यः प्र युगा जनानां सद्यः शिश्ना प्रमिनानो नवीयान् ॥
10.027.20 एतौ मे गावौ प्रमरस्य युक्तौ मो षु प्र सेधीर्मुहुरिन्ममन्धि ।
10.027.20 आपश्चिदस्य वि नशन्त्यर्थं सूरश्च मर्क उपरो बभूवान् ॥
10.027.21 अयं यो वज्रः पुरुधा विवृत्तोऽवः सूर्यस्य बृहतः पुरीषात् ।
10.027.21 श्रव इदेना परो अन्यदस्ति तदव्यथी जरिमाणस्तरन्ति ॥
10.027.22 वृक्षेवृक्षे नियता मीमयद्गौस्ततो वयः प्र पतान्पूरुषादः ।
10.027.22 अथेदं विश्वं भुवनं भयात इन्द्राय सुन्वदृषये च शिक्षत् ॥
10.027.23 देवानां माने प्रथमा अतिष्ठन्कृन्तत्रादेषामुपरा उदायन् ।
10.027.23 त्रयस्तपन्ति पृथिवीमनूपा द्वा बृबूकं वहतः पुरीषम् ॥
10.027.24 सा ते जीवातुरुत तस्य विद्धि मा स्मैतादृगप गूहः समर्ये ।
10.027.24 आविः स्वः कृणुते गूहते बुसं स पादुरस्य निर्णिजो न मुच्यते ॥

10.028.01 विश्वो ह्यन्यो अरिराजगाम ममेदह श्वशुरो ना जगाम ।
10.028.01 जक्षीयाद्धाना उत सोमं पपीयात्स्वाशितः पुनरस्तं जगायात् ॥
10.028.02 स रोरुवद्वृषभस्तिग्मशृङ्गो वर्ष्मन्तस्थौ वरिमन्ना पृथिव्याः ।
10.028.02 विश्वेष्वेनं वृजनेषु पामि यो मे कुक्षी सुतसोमः पृणाति ॥
10.028.03 अद्रिणा ते मन्दिन इन्द्र तूयान्सुन्वन्ति सोमान्पिबसि त्वमेषाम् ।
10.028.03 पचन्ति ते वृषभां अत्सि तेषां पृक्षेण यन्मघवन्हूयमानः ॥
10.028.04 इदं सु मे जरितरा चिकिद्धि प्रतीपं शापं नद्यो वहन्ति ।
10.028.04 लोपाशः सिंहं प्रत्यञ्चमत्साः क्रोष्टा वराहं निरतक्त कक्षात् ॥
10.028.05 कथा त एतदहमा चिकेतं गृत्सस्य पाकस्तवसो मनीषाम् ।
10.028.05 त्वं नो विद्वां ऋतुथा वि वोचो यमर्धं ते मघवन्क्षेम्या धूः ॥
10.028.06 एवा हि मां तवसं वर्धयन्ति दिवश्चिन्मे बृहत उत्तरा धूः ।
10.028.06 पुरू सहस्रा नि शिशामि साकमशत्रुं हि मा जनिता जजान ॥
10.028.07 एवा हि मां तवसं जज्ञुरुग्रं कर्मन्कर्मन्वृषणमिन्द्र देवाः ।
10.028.07 वधीं वृत्रं वज्रेण मन्दसानोऽप व्रजं महिना दाशुषे वम् ॥
10.028.08 देवास आयन्परशूंरबिभ्रन्वना वृश्चन्तो अभि विड्भिरायन् ।
10.028.08 नि सुद्र्वं दधतो वक्षणासु यत्रा कृपीटमनु तद्दहन्ति ॥
10.028.09 शशः क्षुरं प्रत्यञ्चं जगाराद्रिं लोगेन व्यभेदमारात् ।
10.028.09 बृहन्तं चिदृहते रन्धयानि वयद्वत्सो वृषभं शूशुवानः ॥
10.028.10 सुपर्ण इत्था नखमा सिषायावरुद्धः परिपदं न सिंहः ।
10.028.10 निरुद्धश्चिन्महिषस्तर्ष्यावान्गोधा तस्मा अयथं कर्षदेतत् ॥
10.028.11 तेभ्यो गोधा अयथं कर्षदेतद्ये ब्रह्मणः प्रतिपीयन्त्यन्नैः ।
10.028.11 सिम उक्ष्णोऽवसृष्टां अदन्ति स्वयं बलानि तन्वः शृणानाः ॥
10.028.12 एते शमीभिः सुशमी अभूवन्ये हिन्विरे तन्वः सोम उक्थैः ।
10.028.12 नृवद्वदन्नुप नो माहि वाजान्दिवि श्रवो दधिषे नाम वीरः ॥

10.029.01 वने न वा यो न्यधायि चाकञ्छुचिर्वां स्तोमो भुरणावजीगः ।
10.029.01 यस्येदिन्द्रः पुरुदिनेषु होता नृणां नर्यो नृतमः क्षपावान् ॥
10.029.02 प्र ते अस्या उषसः प्रापरस्या नृतौ स्याम नृतमस्य नृणाम् ।
10.029.02 अनु त्रिशोकः शतमावहन्नॄन्कुत्सेन रथो यो असत्ससवान् ॥
10.029.03 कस्ते मद इन्द्र रन्त्यो भूद्दुरो गिरो अभ्युग्रो वि धाव ।
10.029.03 कद्वाहो अर्वागुप मा मनीषा आ त्वा शक्यामुपमं राधो अन्नैः ॥
10.029.04 कदु द्युम्नमिन्द्र त्वावतो नॄन्कया धिया करसे कन्न आगन् ।
10.029.04 मित्रो न सत्य उरुगाय भृत्या अन्ने समस्य यदसन्मनीषाः ॥
10.029.05 प्रेरय सूरो अर्थं न पारं ये अस्य कामं जनिधा इव ग्मन् ।
10.029.05 गिरश्च ये ते तुविजात पूर्वीर्नर इन्द्र प्रतिशिक्षन्त्यन्नैः ॥
10.029.06 मात्रे नु ते सुमिते इन्द्र पूर्वी द्यौर्मज्मना पृथिवी काव्येन ।
10.029.06 वराय ते घृतवन्तः सुतासः स्वाद्मन्भवन्तु पीतये मधूनि ॥
10.029.07 आ मध्वो अस्मा असिचन्नमत्रमिन्द्राय पूर्णं स हि सत्यराधाः ।
10.029.07 स वावृधे वरिमन्ना पृथिव्या अभि क्रत्वा नर्यः पौंस्यैश्च ॥
10.029.08 व्यानळ् इन्द्रः पृतनाः स्वोजा आस्मै यतन्ते सख्याय पूर्वीः ।
10.029.08 आ स्मा रथं न पृतनासु तिष्ठ यं भद्रया सुमत्या चोदयासे ॥

10.030.01 प्र देवत्रा ब्रह्मणे गातुरेत्वपो अच्छा मनसो न प्रयुक्ति ।
10.030.01 महीं मित्रस्य वरुणस्य धासिं पृथुज्रयसे रीरधा सुवृक्तिम् ॥
10.030.02 अध्वर्यवो हविष्मन्तो हि भूताच्छाप इतोशतीरुशन्तः ।
10.030.02 अव याश्चष्टे अरुणः सुपर्णस्तमास्यध्वमूर्मिमद्या सुहस्ताः ॥
10.030.03 अध्वर्यवोऽप इता समुद्रमपां नपातं हविषा यजध्वम् ।
10.030.03 स वो दददूर्मिमद्या सुपूतं तस्मै सोमं मधुमन्तं सुनोत ॥
10.030.04 यो अनिध्मो दीदयदप्स्वन्तर्यं विप्रास ईळते अध्वरेषु ।
10.030.04 अपां नपान्मधुमतीरपो दा याभिरिन्द्रो वावृधे वीर्याय ॥
10.030.05 याभिः सोमो मोदते हर्षते च कल्याणीभिर्युवतिभिर्न मर्यः ।
10.030.05 ता अध्वर्यो अपो अच्छा परेहि यदासिञ्चा ओषधीभिः पुनीतात् ॥
10.030.06 एवेद्यूने युवतयो नमन्त यदीमुशन्नुशतीरेत्यच्छ ।
10.030.06 सं जानते मनसा सं चिकित्रेऽध्वर्यवो धिषणापश्च देवीः ॥
10.030.07 यो वो वृताभ्यो अकृणोदु लोकं यो वो मह्या अभिशस्तेरमुञ्चत् ।
10.030.07 तस्मा इन्द्राय मधुमन्तमूर्मिं देवमादनं प्र हिणोतनापः ॥
10.030.08 प्रास्मै हिनोत मधुमन्तमूर्मिं गर्भो यो वः सिन्धवो मध्व उत्सः ।
10.030.08 घृतपृष्ठमीड्यमध्वरेष्वापो रेवतीः शृणुता हवं मे ॥
10.030.09 तं सिन्धवो मत्सरमिन्द्रपानमूर्मिं प्र हेत य उभे इयर्ति ।
10.030.09 मदच्युतमौशानं नभोजां परि त्रितन्तुं विचरन्तमुत्सम् ॥
10.030.10 आवर्वृततीरध नु द्विधारा गोषुयुधो न नियवं चरन्तीः ।
10.030.10 ऋषे जनित्रीर्भुवनस्य पत्नीरपो वन्दस्व सवृधः सयोनीः ॥
10.030.11 हिनोता नो अध्वरं देवयज्या हिनोत ब्रह्म सनये धनानाम् ।
10.030.11 ऋतस्य योगे वि ष्यध्वमूधः श्रुष्टीवरीर्भूतनास्मभ्यमापः ॥
10.030.12 आपो रेवतीः क्षयथा हि वस्वः क्रतुं च भद्रं बिभृथामृतं च ।
10.030.12 रायश्च स्थ स्वपत्यस्य पत्नीः सरस्वती तद्गृणते वयो धात् ॥
10.030.13 प्रति यदापो अदृश्रमायतीर्घृतं पयांसि बिभ्रतीर्मधूनि ।
10.030.13 अध्वर्युभिर्मनसा संविदाना इन्द्राय सोमं सुषुतं भरन्तीः ॥
10.030.14 एमा अग्मन्रेवतीर्जीवधन्या अध्वर्यवः सादयता सखायः ।
10.030.14 नि बर्हिषि धत्तन सोम्यासोऽपां नप्त्रा संविदानास एनाः ॥
10.030.15 आग्मन्नाप उशतीर्बर्हिरेदं न्यध्वरे असदन्देवयन्तीः ।
10.030.15 अध्वर्यवः सुनुतेन्द्राय सोममभूदु वः सुशका देवयज्या ॥

10.031.01 आ नो देवानामुप वेतु शंसो विश्वेभिस्तुरैरवसे यजत्रः ।
10.031.01 तेभिर्वयं सुषखायो भवेम तरन्तो विश्वा दुरिता स्याम ॥
10.031.02 परि चिन्मर्तो द्रविणं ममन्यादृतस्य पथा नमसा विवासेत् ।
10.031.02 उत स्वेन क्रतुना सं वदेत श्रेयांसं दक्षं मनसा जगृभ्यात् ॥
10.031.03 अधायि धीतिरससृग्रमंशास्तीर्थे न दस्ममुप यन्त्यूमाः ।
10.031.03 अभ्यानश्म सुवितस्य शूषं नवेदसो अमृतानामभूम ॥
10.031.04 नित्यश्चाकन्यात्स्वपतिर्दमूना यस्मा उ देवः सविता जजान ।
10.031.04 भगो वा गोभिरर्यमेमनज्यात्सो अस्मै चारुश्छदयदुत स्यात् ॥
10.031.05 इयं सा भूया उषसामिव क्षा यद्ध क्षुमन्तः शवसा समायन् ।
10.031.05 अस्य स्तुतिं जरितुर्भिक्षमाणा आ नः शग्मास उप यन्तु वाजाः ॥
10.031.06 अस्येदेषा सुमतिः पप्रथानाभवत्पूर्व्या भूमना गौः ।
10.031.06 अस्य सनीळा असुरस्य योनौ समान आ भरणे बिभ्रमाणाः ॥
10.031.07 किं स्विद्वनं क उ स वृक्ष आस यतो द्यावापृथिवी निष्टतक्षुः ।
10.031.07 संतस्थाने अजरे इतऊती अहानि पूर्वीरुषसो जरन्त ॥
10.031.08 नैतावदेना परो अन्यदस्त्युक्षा स द्यावापृथिवी बिभर्ति ।
10.031.08 त्वचं पवित्रं कृणुत स्वधावान्यदीं सूर्यं न हरितो वहन्ति ॥
10.031.09 स्तेगो न क्षामत्येति पृथ्वीं मिहं न वातो वि ह वाति भूम ।
10.031.09 मित्रो यत्र वरुणो अज्यमानोऽग्निर्वने न व्यसृष्ट शोकम् ॥
10.031.10 स्तरीर्यत्सूत सद्यो अज्यमाना व्यथिरव्यथीः कृणुत स्वगोपा ।
10.031.10 पुत्रो यत्पूर्वः पित्रोर्जनिष्ट शम्यां गौर्जगार यद्ध पृच्छान् ॥
10.031.11 उत कण्वं नृषदः पुत्रमाहुरुत श्यावो धनमादत्त वाजी ।
10.031.11 प्र कृष्णाय रुशदपिन्वतोधरृतमत्र नकिरस्मा अपीपेत् ॥

10.032.01 प्र सु ग्मन्ता धियसानस्य सक्षणि वरेभिर्वरां अभि षु प्रसीदतः ।
10.032.01 अस्माकमिन्द्र उभयं जुजोषति यत्सोम्यस्यान्धसो बुबोधति ॥
10.032.02 वीन्द्र यासि दिव्यानि रोचना वि पार्थिवानि रजसा पुरुष्टुत ।
10.032.02 ये त्वा वहन्ति मुहुरध्वरां उप ते सु वन्वन्तु वग्वनां अराधसः ॥
10.032.03 तदिन्मे छन्त्सद्वपुषो वपुष्टरं पुत्रो यज्जानं पित्रोरधीयति ।
10.032.03 जाया पतिं वहति वग्नुना सुमत्पुंस इद्भद्रो वहतुः परिष्कृतः ॥
10.032.04 तदित्सधस्थमभि चारु दीधय गावो यच्छासन्वहतुं न धेनवः ।
10.032.04 माता यन्मन्तुर्यूथस्य पूर्व्याभि वाणस्य सप्तधातुरिज्जनः ॥
10.032.05 प्र वोऽच्छा रिरिचे देवयुष्पदमेको रुद्रेभिर्याति तुर्वणिः ।
10.032.05 जरा वा येष्वमृतेषु दावने परि व ऊमेभ्यः सिञ्चता मधु ॥
10.032.06 निधीयमानमपगूळ्हमप्सु प्र मे देवानां व्रतपा उवाच ।
10.032.06 इन्द्रो विद्वां अनु हि त्वा चचक्ष तेनाहमग्ने अनुशिष्ट आगाम् ॥
10.032.07 अक्षेत्रवित्क्षेत्रविदं ह्यप्राट्स प्रैति क्षेत्रविदानुशिष्टः ।
10.032.07 एतद्वै भद्रमनुशासनस्योत स्रुतिं विन्दत्यञ्जसीनाम् ॥
10.032.08 अद्येदु प्राणीदममन्निमाहापीवृतो अधयन्मातुरूधः ।
10.032.08 एमेनमाप जरिमा युवानमहेळन्वसुः सुमना बभूव ॥
10.032.09 एतानि भद्रा कलश क्रियाम कुरुश्रवण ददतो मघानि ।
10.032.09 दान इद्वो मघवानः सो अस्त्वयं च सोमो हृदि यं बिभर्मि ॥

10.033.01 प्र मा युयुज्रे प्रयुजो जनानां वहामि स्म पूषणमन्तरेण ।
10.033.01 विश्वे देवासो अध मामरक्षन्दुःशासुरागादिति घोष आसीत् ॥
10.033.02 सं मा तपन्त्यभितः सपत्नीरिव पर्शवः ।
10.033.02 नि बाधते अमतिर्नग्नता जसुर्वेर्न वेवीयते मतिः ॥
10.033.03 मूषो न शिश्ना व्यदन्ति माध्य स्तोतारं ते शतक्रतो ।
10.033.03 सकृत्सु नो मघवन्निन्द्र मृळयाधा पितेव नो भव ॥
10.033.04 कुरुश्रवणमावृणि राजानं त्रासदस्यवम् ।
10.033.04 मंहिष्ठं वाघतामृषिः ॥
10.033.05 यस्य मा हरितो रथे तिस्रो वहन्ति साधुया ।
10.033.05 स्तवै सहस्रदक्षिणे ॥
10.033.06 यस्य प्रस्वादसो गिर उपमश्रवसः पितुः ।
10.033.06 क्षेत्रं न रण्वमूचुषे ॥
10.033.07 अधि पुत्रोपमश्रवो नपान्मित्रातिथेरिहि ।
10.033.07 पितुष्टे अस्मि वन्दिता ॥
10.033.08 यदीशीयामृतानामुत वा मर्त्यानाम् ।
10.033.08 जीवेदिन्मघवा मम ॥
10.033.09 न देवानामति व्रतं शतात्मा चन जीवति ।
10.033.09 तथा युजा वि वावृते ॥

10.034.01 प्रावेपा मा बृहतो मादयन्ति प्रवातेजा इरिणे वर्वृतानाः ।
10.034.01 सोमस्येव मौजवतस्य भक्षो विभीदको जागृविर्मह्यमच्छान् ॥
10.034.02 न मा मिमेथ न जिहीळ एषा शिवा सखिभ्य उत मह्यमासीत् ।
10.034.02 अक्षस्याहमेकपरस्य हेतोरनुव्रतामप जायामरोधम् ॥
10.034.03 द्वेष्टि श्वश्रूरप जाया रुणद्धि न नाथितो विन्दते मर्डितारम् ।
10.034.03 अश्वस्येव जरतो वस्न्यस्य नाहं विन्दामि कितवस्य भोगम् ॥
10.034.04 अन्ये जायां परि मृशन्त्यस्य यस्यागृधद्वेदने वाज्यक्षः ।
10.034.04 पिता माता भ्रातर एनमाहुर्न जानीमो नयता बद्धमेतम् ॥
10.034.05 यदादीध्ये न दविषाण्येभिः परायद्भ्योऽव हीये सखिभ्यः ।
10.034.05 न्युप्ताश्च बभ्रवो वाचमक्रतं एमीदेषां निष्कृतं जारिणीव ॥
10.034.06 सभामेति कितवः पृच्छमानो जेष्यामीति तन्वा शूशुजानः ।
10.034.06 अक्षासो अस्य वि तिरन्ति कामं प्रतिदीव्ने दधत आ कृतानि ॥
10.034.07 अक्षास इदङ्कुशिनो नितोदिनो निकृत्वानस्तपनास्तापयिष्णवः ।
10.034.07 कुमारदेष्णा जयतः पुनर्हणो मध्वा सम्पृक्ताः कितवस्य बर्हणा ॥
10.034.08 त्रिपञ्चाशः क्रीळति व्रात एषां देव इव सविता सत्यधर्मा ।
10.034.08 उग्रस्य चिन्मन्यवे ना नमन्ते राजा चिदेभ्यो नम इत्कृणोति ॥
10.034.09 नीचा वर्तन्त उपरि स्फुरन्त्यहस्तासो हस्तवन्तं सहन्ते ।
10.034.09 दिव्या अङ्गारा इरिणे न्युप्ताः शीताः सन्तो हृदयं निर्दहन्ति ॥
10.034.10 जाया तप्यते कितवस्य हीना माता पुत्रस्य चरतः क्व स्वित् ।
10.034.10 ऋणावा बिभ्यद्धनमिच्छमानोऽन्येषामस्तमुप नक्तमेति ॥
10.034.11 स्त्रियं दृष्ट्वाय कितवं ततापान्येषां जायां सुकृतं च योनिम् ।
10.034.11 पूर्वाह्णे अश्वान्युयुजे हि बभ्रून्सो अग्नेरन्ते वृषलः पपाद ॥
10.034.12 यो वः सेनानीर्महतो गणस्य राजा व्रातस्य प्रथमो बभूव ।
10.034.12 तस्मै कृणोमि न धना रुणध्मि दशाहं प्राचीस्तदृतं वदामि ॥
10.034.13 अक्षैर्मा दीव्यः कृषिमित्कृषस्व वित्ते रमस्व बहु मन्यमानः ।
10.034.13 तत्र गावः कितव तत्र जाया तन्मे वि चष्टे सवितायमर्यः ॥
10.034.14 मित्रं कृणुध्वं खलु मृळता नो मा नो घोरेण चरताभि धृष्णु ।
10.034.14 नि वो नु मन्युर्विशतामरातिरन्यो बभ्रूणां प्रसितौ न्वस्तु ॥

10.035.01 अबुध्रमु त्य इन्द्रवन्तो अग्नयो ज्योतिर्भरन्त उषसो व्युष्टिषु ।
10.035.01 मही द्यावापृथिवी चेततामपोऽद्या देवानामव आ वृणीमहे ॥
10.035.02 दिवस्पृथिव्योरव आ वृणीमहे मातॄन्सिन्धून्पर्वताञ्छर्यणावतः ।
10.035.02 अनागास्त्वं सूर्यमुषासमीमहे भद्रं सोमः सुवानो अद्या कृणोतु नः ॥
10.035.03 द्यावा नो अद्य पृथिवी अनागसो मही त्रायेतां सुविताय मातरा ।
10.035.03 उषा उच्छन्त्यप बाधतामघं स्वस्त्यग्निं समिधानमीमहे ॥
10.035.04 इयं न उस्रा प्रथमा सुदेव्यं रेवत्सनिभ्यो रेवती व्युच्छतु ।
10.035.04 आरे मन्युं दुर्विदत्रस्य धीमहि स्वस्त्यग्निं समिधानमीमहे ॥
10.035.05 प्र याः सिस्रते सूर्यस्य रश्मिभिर्ज्योतिर्भरन्तीरुषसो व्युष्टिषु ।
10.035.05 भद्रा नो अद्य श्रवसे व्युच्छत स्वस्त्यग्निं समिधानमीमहे ॥
10.035.06 अनमीवा उषस आ चरन्तु न उदग्नयो जिहतां ज्योतिषा बृहत् ।
10.035.06 आयुक्षातामश्विना तूतुजिं रथं स्वस्त्यग्निं समिधानमीमहे ॥
10.035.07 श्रेष्ठं नो अद्य सवितर्वरेण्यं भागमा सुव स हि रत्नधा असि ।
10.035.07 रायो जनित्रीं धिषणामुप ब्रुवे स्वस्त्यग्निं समिधानमीमहे ॥
10.035.08 पिपर्तु मा तदृतस्य प्रवाचनं देवानां यन्मनुष्या अमन्महि ।
10.035.08 विश्वा इदुस्रा स्पळ् उदेति सूर्यः स्वस्त्यग्निं समिधानमीमहे ॥
10.035.09 अद्वेषो अद्य बर्हिष स्तरीमणि ग्राव्णां योगे मन्मनः साध ईमहे ।
10.035.09 आदित्यानां शर्मणि स्था भुरण्यसि स्वस्त्यग्निं समिधानमीमहे ॥
10.035.10 आ नो बर्हिः सधमादे बृहद्दिवि देवां ईळे सादया सप्त होतॄन् ।
10.035.10 इन्द्रं मित्रं वरुणं सातये भगं स्वस्त्यग्निं समिधानमीमहे ॥
10.035.11 त आदित्या आ गता सर्वतातये वृधे नो यज्ञमवता सजोषसः ।
10.035.11 बृहस्पतिं पूषणमश्विना भगं स्वस्त्यग्निं समिधानमीमहे ॥
10.035.12 तन्नो देवा यच्छत सुप्रवाचनं छर्दिरादित्याः सुभरं नृपाय्यम् ।
10.035.12 पश्वे तोकाय तनयाय जीवसे स्वस्त्यग्निं समिधानमीमहे ॥
10.035.13 विश्वे अद्य मरुतो विश्व ऊती विश्वे भवन्त्वग्नयः समिद्धाः ।
10.035.13 विश्वे नो देवा अवसा गमन्तु विश्वमस्तु द्रविणं वाजो अस्मे ॥
10.035.14 यं देवासोऽवथ वाजसातौ यं त्रायध्वे यं पिपृथात्यंहः ।
10.035.14 यो वो गोपीथे न भयस्य वेद ते स्याम देववीतये तुरासः ॥

10.036.01 उषासानक्ता बृहती सुपेशसा द्यावाक्षामा वरुणो मित्रो अर्यमा ।
10.036.01 इन्द्रं हुवे मरुतः पर्वतां अप आदित्यान्द्यावापृथिवी अपः स्वः ॥
10.036.02 द्यौश्च नः पृथिवी च प्रचेतस ऋतावरी रक्षतामंहसो रिषः ।
10.036.02 मा दुर्विदत्रा निरृतिर्न ईशत तद्देवानामवो अद्या वृणीमहे ॥
10.036.03 विश्वस्मान्नो अदितिः पात्वंहसो माता मित्रस्य वरुणस्य रेवतः ।
10.036.03 स्वर्वज्ज्योतिरवृकं नशीमहि तद्देवानामवो अद्या वृणीमहे ॥
10.036.04 ग्रावा वदन्नप रक्षांसि सेधतु दुष्ष्वप्न्यं निरृतिं विश्वमत्रिणम् ।
10.036.04 आदित्यं शर्म मरुतामशीमहि तद्देवानामवो अद्या वृणीमहे ॥
10.036.05 एन्द्रो बर्हिः सीदतु पिन्वतामिळा बृहस्पतिः सामभिरृक्वो अर्चतु ।
10.036.05 सुप्रकेतं जीवसे मन्म धीमहि तद्देवानामवो अद्या वृणीमहे ॥
10.036.06 दिविस्पृशं यज्ञमस्माकमश्विना जीराध्वरं कृणुतं सुम्नमिष्टये ।
10.036.06 प्राचीनरश्मिमाहुतं घृतेन तद्देवानामवो अद्या वृणीमहे ॥
10.036.07 उप ह्वये सुहवं मारुतं गणं पावकमृष्वं सख्याय शम्भुवम् ।
10.036.07 रायस्पोषं सौश्रवसाय धीमहि तद्देवानामवो अद्या वृणीमहे ॥
10.036.08 अपां पेरुं जीवधन्यं भरामहे देवाव्यं सुहवमध्वरश्रियम् ।
10.036.08 सुरश्मिं सोममिन्द्रियं यमीमहि तद्देवानामवो अद्या वृणीमहे ॥
10.036.09 सनेम तत्सुसनिता सनित्वभिर्वयं जीवा जीवपुत्रा अनागसः ।
10.036.09 ब्रह्मद्विषो विष्वगेनो भरेरत तद्देवानामवो अद्या वृणीमहे ॥
10.036.10 ये स्था मनोर्यज्ञियास्ते शृणोतन यद्वो देवा ईमहे तद्ददातन ।
10.036.10 जैत्रं क्रतुं रयिमद्वीरवद्यशस्तद्देवानामवो अद्या वृणीमहे ॥
10.036.11 महदद्य महतामा वृणीमहेऽवो देवानां बृहतामनर्वणाम् ।
10.036.11 यथा वसु वीरजातं नशामहै तद्देवानामवो अद्या वृणीमहे ॥
10.036.12 महो अग्नेः समिधानस्य शर्मण्यनागा मित्रे वरुणे स्वस्तये ।
10.036.12 श्रेष्ठे स्याम सवितुः सवीमनि तद्देवानामवो अद्या वृणीमहे ॥
10.036.13 ये सवितुः सत्यसवस्य विश्वे मित्रस्य व्रते वरुणस्य देवाः ।
10.036.13 ते सौभगं वीरवद्गोमदप्नो दधातन द्रविणं चित्रमस्मे ॥
10.036.14 सविता पश्चातात्सविता पुरस्तात्सवितोत्तरात्तात्सविताधरात्तात् ।
10.036.14 सविता नः सुवतु सर्वतातिं सविता नो रासतां दीर्घमायुः ॥

10.037.01 नमो मित्रस्य वरुणस्य चक्षसे महो देवाय तदृतं सपर्यत ।
10.037.01 दूरेदृशे देवजाताय केतवे दिवस्पुत्राय सूर्याय शंसत ॥
10.037.02 सा मा सत्योक्तिः परि पातु विश्वतो द्यावा च यत्र ततनन्नहानि च ।
10.037.02 विश्वमन्यन्नि विशते यदेजति विश्वाहापो विश्वाहोदेति सूर्यः ॥
10.037.03 न ते अदेवः प्रदिवो नि वासते यदेतशेभिः पतरै रथर्यसि ।
10.037.03 प्राचीनमन्यदनु वर्तते रज उदन्येन ज्योतिषा यासि सूर्य ॥
10.037.04 येन सूर्य ज्योतिषा बाधसे तमो जगच्च विश्वमुदियर्षि भानुना ।
10.037.04 तेनास्मद्विश्वामनिरामनाहुतिमपामीवामप दुष्ष्वप्न्यं सुव ॥
10.037.05 विश्वस्य हि प्रेषितो रक्षसि व्रतमहेळयन्नुच्चरसि स्वधा अनु ।
10.037.05 यदद्य त्वा सूर्योपब्रवामहै तं नो देवा अनु मंसीरत क्रतुम् ॥
10.037.06 तं नो द्यावापृथिवी तन्न आप इन्द्रः शृण्वन्तु मरुतो हवं वचः ।
10.037.06 मा शूने भूम सूर्यस्य संदृशि भद्रं जीवन्तो जरणामशीमहि ॥
10.037.07 विश्वाहा त्वा सुमनसः सुचक्षसः प्रजावन्तो अनमीवा अनागसः ।
10.037.07 उद्यन्तं त्वा मित्रमहो दिवेदिवे ज्योग्जीवाः प्रति पश्येम सूर्य ॥
10.037.08 महि ज्योतिर्बिभ्रतं त्वा विचक्षण भास्वन्तं चक्षुषेचक्षुषे मयः ।
10.037.08 आरोहन्तं बृहतः पाजसस्परि वयं जीवाः प्रति पश्येम सूर्य ॥
10.037.09 यस्य ते विश्वा भुवनानि केतुना प्र चेरते नि च विशन्ते अक्तुभिः ।
10.037.09 अनागास्त्वेन हरिकेश सूर्याह्नाह्ना नो वस्यसावस्यसोदिहि ॥
10.037.10 शं नो भव चक्षसा शं नो अह्ना शं भानुना शं हिमा शं घृणेन ।
10.037.10 यथा शमध्वञ्छमसद्दुरोणे तत्सूर्य द्रविणं धेहि चित्रम् ॥
10.037.11 अस्माकं देवा उभयाय जन्मने शर्म यच्छत द्विपदे चतुष्पदे ।
10.037.11 अदत्पिबदूर्जयमानमाशितं तदस्मे शं योररपो दधातन ॥
10.037.12 यद्वो देवाश्चकृम जिह्वया गुरु मनसो वा प्रयुती देवहेळनम् ।
10.037.12 अरावा यो नो अभि दुच्छुनायते तस्मिन्तदेनो वसवो नि धेतन ॥

10.038.01 अस्मिन्न इन्द्र पृत्सुतौ यशस्वति शिमीवति क्रन्दसि प्राव सातये ।
10.038.01 यत्र गोषाता धृषितेषु खादिषु विष्वक्पतन्ति दिद्यवो नृषाह्ये ॥
10.038.02 स नः क्षुमन्तं सदने व्यूर्णुहि गोअर्णसं रयिमिन्द्र श्रवाय्यम् ।
10.038.02 स्याम ते जयतः शक्र मेदिनो यथा वयमुश्मसि तद्वसो कृधि ॥
10.038.03 यो नो दास आर्यो वा पुरुष्टुतादेव इन्द्र युधये चिकेतति ।
10.038.03 अस्माभिष्टे सुषहाः सन्तु शत्रवस्त्वया वयं तान्वनुयाम संगमे ॥
10.038.04 यो दभ्रेभिर्हव्यो यश्च भूरिभिर्यो अभीके वरिवोविन्नृषाह्ये ।
10.038.04 तं विखादे सस्निमद्य श्रुतं नरमर्वाञ्चमिन्द्रमवसे करामहे ॥
10.038.05 स्ववृजं हि त्वामहमिन्द्र शुश्रवानानुदं वृषभ रध्रचोदनम् ।
10.038.05 प्र मुञ्चस्व परि कुत्सादिहा गहि किमु त्वावान्मुष्कयोर्बद्ध आसते ॥

10.039.01 यो वां परिज्मा सुवृदश्विना रथो दोषामुषासो हव्यो हविष्मता ।
10.039.01 शश्वत्तमासस्तमु वामिदं वयं पितुर्न नाम सुहवं हवामहे ॥
10.039.02 चोदयतं सूनृताः पिन्वतं धिय उत्पुरन्धीरीरयतं तदुश्मसि ।
10.039.02 यशसं भागं कृणुतं नो अश्विना सोमं न चारुं मघवत्सु नस्कृतम् ॥
10.039.03 अमाजुरश्चिद्भवथो युवं भगोऽनाशोश्चिदवितारापमस्य चित् ।
10.039.03 अन्धस्य चिन्नासत्या कृशस्य चिद्युवामिदाहुर्भिषजा रुतस्य चित् ॥
10.039.04 युवं च्यवानं सनयं यथा रथं पुनर्युवानं चरथाय तक्षथुः ।
10.039.04 निष्टौग्र्यमूहथुरद्भ्यस्परि विश्वेत्ता वां सवनेषु प्रवाच्या ॥
10.039.05 पुराणा वां वीर्या प्र ब्रवा जनेऽथो हासथुर्भिषजा मयोभुवा ।
10.039.05 ता वां नु नव्याववसे करामहेऽयं नासत्या श्रदरिर्यथा दधत् ॥
10.039.06 इयं वामह्वे शृणुतं मे अश्विना पुत्रायेव पितरा मह्यं शिक्षतम् ।
10.039.06 अनापिरज्ञा असजात्यामतिः पुरा तस्या अभिशस्तेरव स्पृतम् ॥
10.039.07 युवं रथेन विमदाय शुन्ध्युवं न्यूहथुः पुरुमित्रस्य योषणाम् ।
10.039.07 युवं हवं वध्रिमत्या अगच्छतं युवं सुषुतिं चक्रथुः पुरन्धये ॥
10.039.08 युवं विप्रस्य जरणामुपेयुषः पुनः कलेरकृणुतं युवद्वयः ।
10.039.08 युवं वन्दनमृश्यदादुदूपथुर्युवं सद्यो विश्पलामेतवे कृथः ॥
10.039.09 युवं ह रेभं वृषणा गुहा हितमुदैरयतं ममृवांसमश्विना ।
10.039.09 युवमृबीसमुत तप्तमत्रय ओमन्वन्तं चक्रथुः सप्तवध्रये ॥
10.039.10 युवं श्वेतं पेदवेऽश्विनाश्वं नवभिर्वाजैर्नवती च वाजिनम् ।
10.039.10 चर्कृत्यं ददथुर्द्रावयत्सखं भगं न नृभ्यो हव्यं मयोभुवम् ॥
10.039.11 न तं राजानावदिते कुतश्चन नांहो अश्नोति दुरितं नकिर्भयम् ।
10.039.11 यमश्विना सुहवा रुद्रवर्तनी पुरोरथं कृणुथः पत्न्या सह ॥
10.039.12 आ तेन यातं मनसो जवीयसा रथं यं वामृभवश्चक्रुरश्विना ।
10.039.12 यस्य योगे दुहिता जायते दिव उभे अहनी सुदिने विवस्वतः ॥
10.039.13 ता वर्तिर्यातं जयुषा वि पर्वतमपिन्वतं शयवे धेनुमश्विना ।
10.039.13 वृकस्य चिद्वर्तिकामन्तरास्याद्युवं शचीभिर्ग्रसिताममुञ्चतम् ॥
10.039.14 एतं वां स्तोममश्विनावकर्मातक्षाम भृगवो न रथम् ।
10.039.14 न्यमृक्षाम योषणां न मर्ये नित्यं न सूनुं तनयं दधानाः ॥

10.040.01 रथं यान्तं कुह को ह वां नरा प्रति द्युमन्तं सुविताय भूषति ।
10.040.01 प्रातर्यावाणं विभ्वं विशेविशे वस्तोर्वस्तोर्वहमानं धिया शमि ॥
10.040.02 कुह स्विद्दोषा कुह वस्तोरश्विना कुहाभिपित्वं करतः कुहोषतुः ।
10.040.02 को वां शयुत्रा विधवेव देवरं मर्यं न योषा कृणुते सधस्थ आ ॥
10.040.03 प्रातर्जरेथे जरणेव कापया वस्तोर्वस्तोर्यजता गच्छथो गृहम् ।
10.040.03 कस्य ध्वस्रा भवथः कस्य वा नरा राजपुत्रेव सवनाव गच्छथः ॥
10.040.04 युवां मृगेव वारणा मृगण्यवो दोषा वस्तोर्हविषा नि ह्वयामहे ।
10.040.04 युवं होत्रामृतुथा जुह्वते नरेषं जनाय वहथः शुभस्पती ॥
10.040.05 युवां ह घोषा पर्यश्विना यती राज्ञ ऊचे दुहिता पृच्छे वां नरा ।
10.040.05 भूतं मे अह्न उत भूतमक्तवेऽश्वावते रथिने शक्तमर्वते ॥
10.040.06 युवं कवी ष्ठः पर्यश्विना रथं विशो न कुत्सो जरितुर्नशायथः ।
10.040.06 युवोर्ह मक्षा पर्यश्विना मध्वासा भरत निष्कृतं न योषणा ॥
10.040.07 युवं ह भुज्युं युवमश्विना वशं युवं शिञ्जारमुशनामुपारथुः ।
10.040.07 युवो ररावा परि सख्यमासते युवोरहमवसा सुम्नमा चके ॥
10.040.08 युवं ह कृशं युवमश्विना शयुं युवं विधन्तं विधवामुरुष्यथः ।
10.040.08 युवं सनिभ्य स्तनयन्तमश्विनाप व्रजमूर्णुथः सप्तास्यम् ॥
10.040.09 जनिष्ट योषा पतयत्कनीनको वि चारुहन्वीरुधो दंसना अनु ।
10.040.09 आस्मै रीयन्ते निवनेव सिन्धवोऽस्मा अह्ने भवति तत्पतित्वनम् ॥
10.040.10 जीवं रुदन्ति वि मयन्ते अध्वरे दीर्घामनु प्रसितिं दीधियुर्नरः ।
10.040.10 वामं पितृभ्यो य इदं समेरिरे मयः पतिभ्यो जनयः परिष्वजे ॥
10.040.11 न तस्य विद्म तदु षु प्र वोचत युवा ह यद्युवत्याः क्षेति योनिषु ।
10.040.11 प्रियोस्रियस्य वृषभस्य रेतिनो गृहं गमेमाश्विना तदुश्मसि ॥
10.040.12 आ वामगन्सुमतिर्वाजिनीवसू न्यश्विना हृत्सु कामा अयंसत ।
10.040.12 अभूतं गोपा मिथुना शुभस्पती प्रिया अर्यम्णो दुर्यां अशीमहि ॥
10.040.13 ता मन्दसाना मनुषो दुरोण आ धत्तं रयिं सहवीरं वचस्यवे ।
10.040.13 कृतं तीर्थं सुप्रपाणं शुभस्पती स्थाणुं पथेष्ठामप दुर्मतिं हतम् ॥
10.040.14 क्व स्विदद्य कतमास्वश्विना विक्षु दस्रा मादयेते शुभस्पती ।
10.040.14 क ईं नि येमे कतमस्य जग्मतुर्विप्रस्य वा यजमानस्य वा गृहम् ॥

10.041.01 समानमु त्यं पुरुहूतमुक्थ्यं रथं त्रिचक्रं सवना गनिग्मतम् ।
10.041.01 परिज्मानं विदथ्यं सुवृक्तिभिर्वयं व्युष्टा उषसो हवामहे ॥
10.041.02 प्रातर्युजं नासत्याधि तिष्ठथः प्रातर्यावाणं मधुवाहनं रथम् ।
10.041.02 विशो येन गच्छथो यज्वरीर्नरा कीरेश्चिद्यज्ञं होतृमन्तमश्विना ॥
10.041.03 अध्वर्युं वा मधुपाणिं सुहस्त्यमग्निधं वा धृतदक्षं दमूनसम् ।
10.041.03 विप्रस्य वा यत्सवनानि गच्छथोऽत आ यातं मधुपेयमश्विना ॥

10.042.01 अस्तेव सु प्रतरं लायमस्यन्भूषन्निव प्र भरा स्तोममस्मै ।
10.042.01 वाचा विप्रास्तरत वाचमर्यो नि रामय जरितः सोम इन्द्रम् ॥
10.042.02 दोहेन गामुप शिक्षा सखायं प्र बोधय जरितर्जारमिन्द्रम् ।
10.042.02 कोशं न पूर्णं वसुना न्यृष्टमा च्यावय मघदेयाय शूरम् ॥
10.042.03 किमङ्ग त्वा मघवन्भोजमाहुः शिशीहि मा शिशयं त्वा शृणोमि ।
10.042.03 अप्नस्वती मम धीरस्तु शक्र वसुविदं भगमिन्द्रा भरा नः ॥
10.042.04 त्वां जना ममसत्येष्विन्द्र संतस्थाना वि ह्वयन्ते समीके ।
10.042.04 अत्रा युजं कृणुते यो हविष्मान्नासुन्वता सख्यं वष्टि शूरः ॥
10.042.05 धनं न स्यन्द्रं बहुलं यो अस्मै तीव्रान्सोमां आसुनोति प्रयस्वान् ।
10.042.05 तस्मै शत्रून्सुतुकान्प्रातरह्नो नि स्वष्ट्रान्युवति हन्ति वृत्रम् ॥
10.042.06 यस्मिन्वयं दधिमा शंसमिन्द्रे यः शिश्राय मघवा काममस्मे ।
10.042.06 आराच्चित्सन्भयतामस्य शत्रुर्न्यस्मै द्युम्ना जन्या नमन्ताम् ॥
10.042.07 आराच्छत्रुमप बाधस्व दूरमुग्रो यः शम्बः पुरुहूत तेन ।
10.042.07 अस्मे धेहि यवमद्गोमदिन्द्र कृधी धियं जरित्रे वाजरत्नाम् ॥
10.042.08 प्र यमन्तर्वृषसवासो अग्मन्तीव्राः सोमा बहुलान्तास इन्द्रम् ।
10.042.08 नाह दामानं मघवा नि यंसन्नि सुन्वते वहति भूरि वामम् ॥
10.042.09 उत प्रहामतिदीव्या जयाति कृतं यच्छ्वघ्नी विचिनोति काले ।
10.042.09 यो देवकामो न धना रुणद्धि समित्तं राया सृजति स्वधावान् ॥
10.042.10 गोभिष्टरेमामतिं दुरेवां यवेन क्षुधं पुरुहूत विश्वाम् ।
10.042.10 वयं राजभिः प्रथमा धनान्यस्माकेन वृजनेना जयेम ॥
10.042.11 बृहस्पतिर्नः परि पातु पश्चादुतोत्तरस्मादधरादघायोः ।
10.042.11 इन्द्रः पुरस्तादुत मध्यतो नः सखा सखिभ्यो वरिवः कृणोतु ॥

10.043.01 अच्छा म इन्द्रं मतयः स्वर्विदः सध्रीचीर्विश्वा उशतीरनूषत ।
10.043.01 परि ष्वजन्ते जनयो यथा पतिं मर्यं न शुन्ध्युं मघवानमूतये ॥
10.043.02 न घा त्वद्रिगप वेति मे मनस्त्वे इत्कामं पुरुहूत शिश्रय ।
10.043.02 राजेव दस्म नि षदोऽधि बर्हिष्यस्मिन्सु सोमेऽवपानमस्तु ते ॥
10.043.03 विषूवृदिन्द्रो अमतेरुत क्षुधः स इद्रायो मघवा वस्व ईशते ।
10.043.03 तस्येदिमे प्रवणे सप्त सिन्धवो वयो वर्धन्ति वृषभस्य शुष्मिणः ॥
10.043.04 वयो न वृक्षं सुपलाशमासदन्सोमास इन्द्रं मन्दिनश्चमूषदः ।
10.043.04 प्रैषामनीकं शवसा दविद्युतद्विदत्स्वर्मनवे ज्योतिरार्यम् ॥
10.043.05 कृतं न श्वघ्नी वि चिनोति देवने संवर्गं यन्मघवा सूर्यं जयत् ।
10.043.05 न तत्ते अन्यो अनु वीर्यं शकन्न पुराणो मघवन्नोत नूतनः ॥
10.043.06 विशंविशं मघवा पर्यशायत जनानां धेना अवचाकशद्वृषा ।
10.043.06 यस्याह शक्रः सवनेषु रण्यति स तीव्रैः सोमैः सहते पृतन्यतः ॥
10.043.07 आपो न सिन्धुमभि यत्समक्षरन्सोमास इन्द्रं कुल्या इव ह्रदम् ।
10.043.07 वर्धन्ति विप्रा महो अस्य सादने यवं न वृष्टिर्दिव्येन दानुना ॥
10.043.08 वृषा न क्रुद्धः पतयद्रजस्स्वा यो अर्यपत्नीरकृणोदिमा अपः ।
10.043.08 स सुन्वते मघवा जीरदानवेऽविन्दज्ज्योतिर्मनवे हविष्मते ॥
10.043.09 उज्जायतां परशुर्ज्योतिषा सह भूया ऋतस्य सुदुघा पुराणवत् ।
10.043.09 वि रोचतामरुषो भानुना शुचिः स्वर्ण शुक्रं शुशुचीत सत्पतिः ॥
10.043.10 गोभिष्टरेमामतिं दुरेवां यवेन क्षुधं पुरुहूत विश्वाम् ।
10.043.10 वयं राजभिः प्रथमा धनान्यस्माकेन वृजनेना जयेम ॥
10.043.11 बृहस्पतिर्नः परि पातु पश्चादुतोत्तरस्मादधरादघायोः ।
10.043.11 इन्द्रः पुरस्तादुत मध्यतो नः सखा सखिभ्यो वरिवः कृणोतु ॥

10.044.01 आ यात्विन्द्रः स्वपतिर्मदाय यो धर्मणा तूतुजानस्तुविष्मान् ।
10.044.01 प्रत्वक्षाणो अति विश्वा सहांस्यपारेण महता वृष्ण्येन ॥
10.044.02 सुष्ठामा रथः सुयमा हरी ते मिम्यक्ष वज्रो नृपते गभस्तौ ।
10.044.02 शीभं राजन्सुपथा याह्यर्वाङ्वर्धाम ते पपुषो वृष्ण्यानि ॥
10.044.03 एन्द्रवाहो नृपतिं वज्रबाहुमुग्रमुग्रासस्तविषास एनम् ।
10.044.03 प्रत्वक्षसं वृषभं सत्यशुष्ममेमस्मत्रा सधमादो वहन्तु ॥
10.044.04 एवा पतिं द्रोणसाचं सचेतसमूर्ज स्कम्भं धरुण आ वृषायसे ।
10.044.04 ओजः कृष्व सं गृभाय त्वे अप्यसो यथा केनिपानामिनो वृधे ॥
10.044.05 गमन्नस्मे वसून्या हि शंसिषं स्वाशिषं भरमा याहि सोमिनः ।
10.044.05 त्वमीशिषे सास्मिन्ना सत्सि बर्हिष्यनाधृष्या तव पात्राणि धर्मणा ॥
10.044.06 पृथक्प्रायन्प्रथमा देवहूतयोऽकृण्वत श्रवस्यानि दुष्टरा ।
10.044.06 न ये शेकुर्यज्ञियां नावमारुहमीर्मैव ते न्यविशन्त केपयः ॥
10.044.07 एवैवापागपरे सन्तु दूढ्योऽश्वा येषां दुर्युज आयुयुज्रे ।
10.044.07 इत्था ये प्रागुपरे सन्ति दावने पुरूणि यत्र वयुनानि भोजना ॥
10.044.08 गिरींरज्रान्रेजमानां अधारयद्द्यौः क्रन्ददन्तरिक्षाणि कोपयत् ।
10.044.08 समीचीने धिषणे वि ष्कभायति वृष्णः पीत्वा मद उक्थानि शंसति ॥
10.044.09 इमं बिभर्मि सुकृतं ते अङ्कुशं येनारुजासि मघवञ्छफारुजः ।
10.044.09 अस्मिन्सु ते सवने अस्त्वोक्यं सुत इष्टौ मघवन्बोध्याभगः ॥
10.044.10 गोभिष्टरेमामतिं दुरेवां यवेन क्षुधं पुरुहूत विश्वाम् ।
10.044.10 वयं राजभिः प्रथमा धनान्यस्माकेन वृजनेना जयेम ॥
10.044.11 बृहस्पतिर्नः परि पातु पश्चादुतोत्तरस्मादधरादघायोः ।
10.044.11 इन्द्रः पुरस्तादुत मध्यतो नः सखा सखिभ्यो वरिवः कृणोतु ॥

10.045.01 दिवस्परि प्रथमं जज्ञे अग्निरस्मद्द्वितीयं परि जातवेदाः ।
10.045.01 तृतीयमप्सु नृमणा अजस्रमिन्धान एनं जरते स्वाधीः ॥
10.045.02 विद्मा ते अग्ने त्रेधा त्रयाणि विद्मा ते धाम विभृता पुरुत्रा ।
10.045.02 विद्मा ते नाम परमं गुहा यद्विद्मा तमुत्सं यत आजगन्थ ॥
10.045.03 समुद्रे त्वा नृमणा अप्स्वन्तर्नृचक्षा ईधे दिवो अग्न ऊधन् ।
10.045.03 तृतीये त्वा रजसि तस्थिवांसमपामुपस्थे महिषा अवर्धन् ॥
10.045.04 अक्रन्ददग्नि स्तनयन्निव द्यौः क्षामा रेरिहद्वीरुधः समञ्जन् ।
10.045.04 सद्यो जज्ञानो वि हीमिद्धो अख्यदा रोदसी भानुना भात्यन्तः ॥
10.045.05 श्रीणामुदारो धरुणो रयीणां मनीषाणां प्रार्पणः सोमगोपाः ।
10.045.05 वसुः सूनुः सहसो अप्सु राजा वि भात्यग्र उषसामिधानः ॥
10.045.06 विश्वस्य केतुर्भुवनस्य गर्भ आ रोदसी अपृणाज्जायमानः ।
10.045.06 वीळुं चिदद्रिमभिनत्परायञ्जना यदग्निमयजन्त पञ्च ॥
10.045.07 उशिक्पावको अरतिः सुमेधा मर्तेष्वग्निरमृतो नि धायि ।
10.045.07 इयर्ति धूममरुषं भरिभ्रदुच्छुक्रेण शोचिषा द्यामिनक्षन् ॥
10.045.08 दृशानो रुक्म उर्विया व्यद्यौद्दुर्मर्षमायुः श्रिये रुचानः ।
10.045.08 अग्निरमृतो अभवद्वयोभिर्यदेनं द्यौर्जनयत्सुरेताः ॥
10.045.09 यस्ते अद्य कृणवद्भद्रशोचेऽपूपं देव घृतवन्तमग्ने ।
10.045.09 प्र तं नय प्रतरं वस्यो अच्छाभि सुम्नं देवभक्तं यविष्ठ ॥
10.045.10 आ तं भज सौश्रवसेष्वग्न उक्थौक्थ आ भज शस्यमाने ।
10.045.10 प्रियः सूर्ये प्रियो अग्ना भवात्युज्जातेन भिनददुज्जनित्वैः ॥
10.045.11 त्वामग्ने यजमाना अनु द्यून्विश्वा वसु दधिरे वार्याणि ।
10.045.11 त्वया सह द्रविणमिच्छमाना व्रजं गोमन्तमुशिजो वि वव्रुः ॥
10.045.12 अस्ताव्यग्निर्नरां सुशेवो वैश्वानर ऋषिभिः सोमगोपाः ।
10.045.12 अद्वेषे द्यावापृथिवी हुवेम देवा धत्त रयिमस्मे सुवीरम् ॥

10.046.01 प्र होता जातो महान्नभोविन्नृषद्वा सीददपामुपस्थे ।
10.046.01 दधिर्यो धायि स ते वयांसि यन्ता वसूनि विधते तनूपाः ॥
10.046.02 इमं विधन्तो अपां सधस्थे पशुं न नष्टं पदैरनु ग्मन् ।
10.046.02 गुहा चतन्तमुशिजो नमोभिरिच्छन्तो धीरा भृगवोऽविन्दन् ॥
10.046.03 इमं त्रितो भूर्यविन्ददिच्छन्वैभूवसो मूर्धन्यघ्न्यायाः ।
10.046.03 स शेवृधो जात आ हर्म्येषु नाभिर्युवा भवति रोचनस्य ॥
10.046.04 मन्द्रं होतारमुशिजो नमोभिः प्राञ्चं यज्ञं नेतारमध्वराणाम् ।
10.046.04 विशामकृण्वन्नरतिं पावकं हव्यवाहं दधतो मानुषेषु ॥
10.046.05 प्र भूर्जयन्तं महां विपोधां मूरा अमूरं पुरां दर्माणम् ।
10.046.05 नयन्तो गर्भं वनां धियं धुर्हिरिश्मश्रुं नार्वाणं धनर्चम् ॥
10.046.06 नि पस्त्यासु त्रित स्तभूयन्परिवीतो योनौ सीददन्तः ।
10.046.06 अतः संगृभ्या विशां दमूना विधर्मणायन्त्रैरीयते नॄन् ॥
10.046.07 अस्याजरासो दमामरित्रा अर्चद्धूमासो अग्नयः पावकाः ।
10.046.07 श्वितीचयः श्वात्रासो भुरण्यवो वनर्षदो वायवो न सोमाः ॥
10.046.08 प्र जिह्वया भरते वेपो अग्निः प्र वयुनानि चेतसा पृथिव्याः ।
10.046.08 तमायवः शुचयन्तं पावकं मन्द्रं होतारं दधिरे यजिष्ठम् ॥
10.046.09 द्यावा यमग्निं पृथिवी जनिष्टामापस्त्वष्टा भृगवो यं सहोभिः ।
10.046.09 ईळेन्यं प्रथमं मातरिश्वा देवास्ततक्षुर्मनवे यजत्रम् ॥
10.046.10 यं त्वा देवा दधिरे हव्यवाहं पुरुस्पृहो मानुषासो यजत्रम् ।
10.046.10 स यामन्नग्ने स्तुवते वयो धाः प्र देवयन्यशसः सं हि पूर्वीः ॥

10.047.01 जगृभ्मा ते दक्षिणमिन्द्र हस्तं वसूयवो वसुपते वसूनाम् ।
10.047.01 विद्मा हि त्वा गोपतिं शूर गोनामस्मभ्यं चित्रं वृषणं रयिं दाः ॥
10.047.02 स्वायुधं स्ववसं सुनीथं चतुःसमुद्रं धरुणं रयीणाम् ।
10.047.02 चर्कृत्यं शंस्यं भूरिवारमस्मभ्यं चित्रं वृषणं रयिं दाः ॥
10.047.03 सुब्रह्माणं देववन्तं बृहन्तमुरुं गभीरं पृथुबुध्नमिन्द्र ।
10.047.03 श्रुतऋषिमुग्रमभिमातिषाहमस्मभ्यं चित्रं वृषणं रयिं दाः ॥
10.047.04 सनद्वाजं विप्रवीरं तरुत्रं धनस्पृतं शूशुवांसं सुदक्षम् ।
10.047.04 दस्युहनं पूर्भिदमिन्द्र सत्यमस्मभ्यं चित्रं वृषणं रयिं दाः ॥
10.047.05 अश्वावन्तं रथिनं वीरवन्तं सहस्रिणं शतिनं वाजमिन्द्र ।
10.047.05 भद्रव्रातं विप्रवीरं स्वर्षामस्मभ्यं चित्रं वृषणं रयिं दाः ॥
10.047.06 प्र सप्तगुमृतधीतिं सुमेधां बृहस्पतिं मतिरच्छा जिगाति ।
10.047.06 य आङ्गिरसो नमसोपसद्योऽस्मभ्यं चित्रं वृषणं रयिं दाः ॥
10.047.07 वनीवानो मम दूतास इन्द्रं स्तोमाश्चरन्ति सुमतीरियानाः ।
10.047.07 हृदिस्पृशो मनसा वच्यमाना अस्मभ्यं चित्रं वृषणं रयिं दाः ॥
10.047.08 यत्त्वा यामि दद्धि तन्न इन्द्र बृहन्तं क्षयमसमं जनानाम् ।
10.047.08 अभि तद्द्यावापृथिवी गृणीतामस्मभ्यं चित्रं वृषणं रयिं दाः ॥

10.048.01 अहं भुवं वसुनः पूर्व्यस्पतिरहं धनानि सं जयामि शश्वतः ।
10.048.01 मां हवन्ते पितरं न जन्तवोऽहं दाशुषे वि भजामि भोजनम् ॥
10.048.02 अहमिन्द्रो रोधो वक्षो अथर्वणस्त्रिताय गा अजनयमहेरधि ।
10.048.02 अहं दस्युभ्यः परि नृम्णमा ददे गोत्रा शिक्षन्दधीचे मातरिश्वने ॥
10.048.03 मह्यं त्वष्टा वज्रमतक्षदायसं मयि देवासोऽवृजन्नपि क्रतुम् ।
10.048.03 ममानीकं सूर्यस्येव दुष्टरं मामार्यन्ति कृतेन कर्त्वेन च ॥
10.048.04 अहमेतं गव्ययमश्व्यं पशुं पुरीषिणं सायकेना हिरण्ययम् ।
10.048.04 पुरू सहस्रा नि शिशामि दाशुषे यन्मा सोमास उक्थिनो अमन्दिषुः ॥
10.048.05 अहमिन्द्रो न परा जिग्य इद्धनं न मृत्यवेऽव तस्थे कदा चन ।
10.048.05 सोममिन्मा सुन्वन्तो याचता वसु न मे पूरवः सख्ये रिषाथन ॥
10.048.06 अहमेताञ्छाश्वसतो द्वाद्वेन्द्रं ये वज्रं युधयेऽकृण्वत ।
10.048.06 आह्वयमानां अव हन्मनाहनं दृळ्हा वदन्ननमस्युर्नमस्विनः ॥
10.048.07 अभीदमेकमेको अस्मि निष्षाळ् अभी द्वा किमु त्रयः करन्ति ।
10.048.07 खले न पर्षान्प्रति हन्मि भूरि किं मा निन्दन्ति शत्रवोऽनिन्द्राः ॥
10.048.08 अहं गुङ्गुभ्यो अतिथिग्वमिष्करमिषं न वृत्रतुरं विक्षु धारयम् ।
10.048.08 यत्पर्णयघ्न उत वा करञ्जहे प्राहं महे वृत्रहत्ये अशुश्रवि ॥
10.048.09 प्र मे नमी साप्य इषे भुजे भूद्गवामेषे सख्या कृणुत द्विता ।
10.048.09 दिद्युं यदस्य समिथेषु मंहयमादिदेनं शंस्यमुक्थ्यं करम् ॥
10.048.10 प्र नेमस्मिन्ददृशे सोमो अन्तर्गोपा नेममाविरस्था कृणोति ।
10.048.10 स तिग्मशृङ्गं वृषभं युयुत्सन्द्रुहस्तस्थौ बहुले बद्धो अन्तः ॥
10.048.11 आदित्यानां वसूनां रुद्रियाणां देवो देवानां न मिनामि धाम ।
10.048.11 ते मा भद्राय शवसे ततक्षुरपराजितमस्तृतमषाळ्हम् ॥

10.049.01 अहं दां गृणते पूर्व्यं वस्वहं ब्रह्म कृणवं मह्यं वर्धनम् ।
10.049.01 अहं भुवं यजमानस्य चोदितायज्वनः साक्षि विश्वस्मिन्भरे ॥
10.049.02 मां धुरिन्द्रं नाम देवता दिवश्च ग्मश्चापां च जन्तवः ।
10.049.02 अहं हरी वृषणा विव्रता रघू अहं वज्रं शवसे धृष्ण्वा ददे ॥
10.049.03 अहमत्कं कवये शिश्नथं हथैरहं कुत्समावमाभिरूतिभिः ।
10.049.03 अहं शुष्णस्य श्नथिता वधर्यमं न यो रर आर्यं नाम दस्यवे ॥
10.049.04 अहं पितेव वेतसूंरभिष्टये तुग्रं कुत्साय स्मदिभं च रन्धयम् ।
10.049.04 अहं भुवं यजमानस्य राजनि प्र यद्भरे तुजये न प्रियाधृषे ॥
10.049.05 अहं रन्धयं मृगयं श्रुतर्वणे यन्माजिहीत वयुना चनानुषक् ।
10.049.05 अहं वेशं नम्रमायवेऽकरमहं सव्याय पड्गृभिमरन्धयम् ॥
10.049.06 अहं स यो नववास्त्वं बृहद्रथं सं वृत्रेव दासं वृत्रहारुजम् ।
10.049.06 यद्वर्धयन्तं प्रथयन्तमानुषग्दूरे पारे रजसो रोचनाकरम् ॥
10.049.07 अहं सूर्यस्य परि याम्याशुभिः प्रैतशेभिर्वहमान ओजसा ।
10.049.07 यन्मा सावो मनुष आह निर्णिज ऋधक्कृषे दासं कृत्व्यं हथैः ॥
10.049.08 अहं सप्तहा नहुषो नहुष्टरः प्राश्रावयं शवसा तुर्वशं यदुम् ।
10.049.08 अहं न्यन्यं सहसा सहस्करं नव व्राधतो नवतिं च वक्षयम् ॥
10.049.09 अहं सप्त स्रवतो धारयं वृषा द्रवित्न्वः पृथिव्यां सीरा अधि ।
10.049.09 अहमर्णांसि वि तिरामि सुक्रतुर्युधा विदं मनवे गातुमिष्टये ॥
10.049.10 अहं तदासु धारयं यदासु न देवश्चन त्वष्टाधारयद्रुशत् ।
10.049.10 स्पार्हं गवामूधस्सु वक्षणास्वा मधोर्मधु श्वात्र्यं सोममाशिरम् ॥
10.049.11 एवा देवां इन्द्रो विव्ये नॄन्प्र च्यौत्नेन मघवा सत्यराधाः ।
10.049.11 विश्वेत्ता ते हरिवः शचीवोऽभि तुरासः स्वयशो गृणन्ति ॥

10.050.01 प्र वो महे मन्दमानायान्धसोऽर्चा विश्वानराय विश्वाभुवे ।
10.050.01 इन्द्रस्य यस्य सुमखं सहो महि श्रवो नृम्णं च रोदसी सपर्यतः ॥
10.050.02 सो चिन्नु सख्या नर्य इन स्तुतश्चर्कृत्य इन्द्रो मावते नरे ।
10.050.02 विश्वासु धूर्षु वाजकृत्येषु सत्पते वृत्रे वाप्स्वभि शूर मन्दसे ॥
10.050.03 के ते नर इन्द्र ये त इषे ये ते सुम्नं सधन्यमियक्षान् ।
10.050.03 के ते वाजायासुर्याय हिन्विरे के अप्सु स्वासूर्वरासु पौंस्ये ॥
10.050.04 भुवस्त्वमिन्द्र ब्रह्मणा महान्भुवो विश्वेषु सवनेषु यज्ञियः ।
10.050.04 भुवो नॄंश्च्यौत्नो विश्वस्मिन्भरे ज्येष्ठश्च मन्त्रो विश्वचर्षणे ॥
10.050.05 अवा नु कं ज्यायान्यज्ञवनसो महीं त ओमात्रां कृष्टयो विदुः ।
10.050.05 असो नु कमजरो वर्धाश्च विश्वेदेता सवना तूतुमा कृषे ॥
10.050.06 एता विश्वा सवना तूतुमा कृषे स्वयं सूनो सहसो यानि दधिषे ।
10.050.06 वराय ते पात्रं धर्मणे तना यज्ञो मन्त्रो ब्रह्मोद्यतं वचः ॥
10.050.07 ये ते विप्र ब्रह्मकृतः सुते सचा वसूनां च वसुनश्च दावने ।
10.050.07 प्र ते सुम्नस्य मनसा पथा भुवन्मदे सुतस्य सोम्यस्यान्धसः ॥

10.051.01 महत्तदुल्बं स्थविरं तदासीद्येनाविष्टितः प्रविवेशिथापः ।
10.051.01 विश्वा अपश्यद्बहुधा ते अग्ने जातवेदस्तन्वो देव एकः ॥
10.051.02 को मा ददर्श कतमः स देवो यो मे तन्वो बहुधा पर्यपश्यत् ।
10.051.02 क्वाह मित्रावरुणा क्षियन्त्यग्नेर्विश्वाः समिधो देवयानीः ॥
10.051.03 ऐच्छाम त्वा बहुधा जातवेदः प्रविष्टमग्ने अप्स्वोषधीषु ।
10.051.03 तं त्वा यमो अचिकेच्चित्रभानो दशान्तरुष्यादतिरोचमानम् ॥
10.051.04 होत्रादहं वरुण बिभ्यदायं नेदेव मा युनजन्नत्र देवाः ।
10.051.04 तस्य मे तन्वो बहुधा निविष्टा एतमर्थं न चिकेताहमग्निः ॥
10.051.05 एहि मनुर्देवयुर्यज्ञकामोऽरङ्कृत्या तमसि क्षेष्यग्ने ।
10.051.05 सुगान्पथः कृणुहि देवयानान्वह हव्यानि सुमनस्यमानः ॥
10.051.06 अग्नेः पूर्वे भ्रातरो अर्थमेतं रथीवाध्वानमन्वावरीवुः ।
10.051.06 तस्माद्भिया वरुण दूरमायं गौरो न क्षेप्नोरविजे ज्यायाः ॥
10.051.07 कुर्मस्त आयुरजरं यदग्ने यथा युक्तो जातवेदो न रिष्याः ।
10.051.07 अथा वहासि सुमनस्यमानो भागं देवेभ्यो हविषः सुजात ॥
10.051.08 प्रयाजान्मे अनुयाजांश्च केवलानूर्जस्वन्तं हविषो दत्त भागम् ।
10.051.08 घृतं चापां पुरुषं चौषधीनामग्नेश्च दीर्घमायुरस्तु देवाः ॥
10.051.09 तव प्रयाजा अनुयाजाश्च केवल ऊर्जस्वन्तो हविषः सन्तु भागाः ।
10.051.09 तवाग्ने यज्ञोऽयमस्तु सर्वस्तुभ्यं नमन्तां प्रदिशश्चतस्रः ॥

10.052.01 विश्वे देवाः शास्तन मा यथेह होता वृतो मनवै यन्निषद्य ।
10.052.01 प्र मे ब्रूत भागधेयं यथा वो येन पथा हव्यमा वो वहानि ॥
10.052.02 अहं होता न्यसीदं यजीयान्विश्वे देवा मरुतो मा जुनन्ति ।
10.052.02 अहरहरश्विनाध्वर्यवं वां ब्रह्मा समिद्भवति साहुतिर्वाम् ॥
10.052.03 अयं यो होता किरु स यमस्य कमप्यूहे यत्समञ्जन्ति देवाः ।
10.052.03 अहरहर्जायते मासिमास्यथा देवा दधिरे हव्यवाहम् ॥
10.052.04 मां देवा दधिरे हव्यवाहमपम्लुक्तं बहु कृच्छ्रा चरन्तम् ।
10.052.04 अग्निर्विद्वान्यज्ञं नः कल्पयाति पञ्चयामं त्रिवृतं सप्ततन्तुम् ॥
10.052.05 आ वो यक्ष्यमृतत्वं सुवीरं यथा वो देवा वरिवः कराणि ।
10.052.05 आ बाह्वोर्वज्रमिन्द्रस्य धेयामथेमा विश्वाः पृतना जयाति ॥
10.052.06 त्रीणि शता त्री सहस्राण्यग्निं त्रिंशच्च देवा नव चासपर्यन् ।
10.052.06 औक्षन्घृतैरस्तृणन्बर्हिरस्मा आदिद्धोतारं न्यसादयन्त ॥

10.053.01 यमैच्छाम मनसा सोऽयमागाद्यज्ञस्य विद्वान्परुषश्चिकित्वान् ।
10.053.01 स नो यक्षद्देवताता यजीयान्नि हि षत्सदन्तरः पूर्वो अस्मत् ॥
10.053.02 अराधि होता निषदा यजीयानभि प्रयांसि सुधितानि हि ख्यत् ।
10.053.02 यजामहै यज्ञियान्हन्त देवां ईळामहा ईड्यां आज्येन ॥
10.053.03 साध्वीमकर्देववीतिं नो अद्य यज्ञस्य जिह्वामविदाम गुह्याम् ।
10.053.03 स आयुरागात्सुरभिर्वसानो भद्रामकर्देवहूतिं नो अद्य ॥
10.053.04 तदद्य वाचः प्रथमं मसीय येनासुरां अभि देवा असाम ।
10.053.04 ऊर्जाद उत यज्ञियासः पञ्च जना मम होत्रं जुषध्वम् ॥
10.053.05 पञ्च जना मम होत्रं जुषन्तां गोजाता उत ये यज्ञियासः ।
10.053.05 पृथिवी नः पार्थिवात्पात्वंहसोऽन्तरिक्षं दिव्यात्पात्वस्मान् ॥
10.053.06 तन्तुं तन्वन्रजसो भानुमन्विहि ज्योतिष्मतः पथो रक्ष धिया कृतान् ।
10.053.06 अनुल्बणं वयत जोगुवामपो मनुर्भव जनया दैव्यं जनम् ॥
10.053.07 अक्षानहो नह्यतनोत सोम्या इष्कृणुध्वं रशना ओत पिंशत ।
10.053.07 अष्टावन्धुरं वहताभितो रथं येन देवासो अनयन्नभि प्रियम् ॥
10.053.08 अश्मन्वती रीयते सं रभध्वमुत्तिष्ठत प्र तरता सखायः ।
10.053.08 अत्रा जहाम ये असन्नशेवाः शिवान्वयमुत्तरेमाभि वाजान् ॥
10.053.09 त्वष्टा माया वेदपसामपस्तमो बिभ्रत्पात्रा देवपानानि शन्तमा ।
10.053.09 शिशीते नूनं परशुं स्वायसं येन वृश्चादेतशो ब्रह्मणस्पतिः ॥
10.053.10 सतो नूनं कवयः सं शिशीत वाशीभिर्याभिरमृताय तक्षथ ।
10.053.10 विद्वांसः पदा गुह्यानि कर्तन येन देवासो अमृतत्वमानशुः ॥
10.053.11 गर्भे योषामदधुर्वत्समासन्यपीच्येन मनसोत जिह्वया ।
10.053.11 स विश्वाहा सुमना योग्या अभि सिषासनिर्वनते कार इज्जितिम् ॥

10.054.01 तां सु ते कीर्तिं मघवन्महित्वा यत्त्वा भीते रोदसी अह्वयेताम् ।
10.054.01 प्रावो देवां आतिरो दासमोजः प्रजायै त्वस्यै यदशिक्ष इन्द्र ॥
10.054.02 यदचरस्तन्वा वावृधानो बलानीन्द्र प्रब्रुवाणो जनेषु ।
10.054.02 मायेत्सा ते यानि युद्धान्याहुर्नाद्य शत्रुं ननु पुरा विवित्से ॥
10.054.03 क उ नु ते महिमनः समस्यास्मत्पूर्व ऋषयोऽन्तमापुः ।
10.054.03 यन्मातरं च पितरं च साकमजनयथास्तन्वः स्वायाः ॥
10.054.04 चत्वारि ते असुर्याणि नामादाभ्यानि महिषस्य सन्ति ।
10.054.04 त्वमङ्ग तानि विश्वानि वित्से येभिः कर्माणि मघवञ्चकर्थ ॥
10.054.05 त्वं विश्वा दधिषे केवलानि यान्याविर्या च गुहा वसूनि ।
10.054.05 काममिन्मे मघवन्मा वि तारीस्त्वमाज्ञाता त्वमिन्द्रासि दाता ॥
10.054.06 यो अदधाज्ज्योतिषि ज्योतिरन्तर्यो असृजन्मधुना सं मधूनि ।
10.054.06 अध प्रियं शूषमिन्द्राय मन्म ब्रह्मकृतो बृहदुक्थादवाचि ॥

10.055.01 दूरे तन्नाम गुह्यं पराचैर्यत्त्वा भीते अह्वयेतां वयोधै ।
10.055.01 उदस्तभ्नाः पृथिवीं द्यामभीके भ्रातुः पुत्रान्मघवन्तित्विषाणः ॥
10.055.02 महत्तन्नाम गुह्यं पुरुस्पृग्येन भूतं जनयो येन भव्यम् ।
10.055.02 प्रत्नं जातं ज्योतिर्यदस्य प्रियं प्रियाः समविशन्त पञ्च ॥
10.055.03 आ रोदसी अपृणादोत मध्यं पञ्च देवां ऋतुशः सप्तसप्त ।
10.055.03 चतुस्त्रिंशता पुरुधा वि चष्टे सरूपेण ज्योतिषा विव्रतेन ॥
10.055.04 यदुष औच्छः प्रथमा विभानामजनयो येन पुष्टस्य पुष्टम् ।
10.055.04 यत्ते जामित्वमवरं परस्या महन्महत्या असुरत्वमेकम् ॥
10.055.05 विधुं दद्राणं समने बहूनां युवानं सन्तं पलितो जगार ।
10.055.05 देवस्य पश्य काव्यं महित्वाद्या ममार स ह्यः समान ॥
10.055.06 शाक्मना शाको अरुणः सुपर्ण आ यो महः शूरः सनादनीळः ।
10.055.06 यच्चिकेत सत्यमित्तन्न मोघं वसु स्पार्हमुत जेतोत दाता ॥
10.055.07 ऐभिर्ददे वृष्ण्या पौंस्यानि येभिरौक्षद्वृत्रहत्याय वज्री ।
10.055.07 ये कर्मणः क्रियमाणस्य मह्न ऋतेकर्ममुदजायन्त देवाः ॥
10.055.08 युजा कर्माणि जनयन्विश्वौजा अशस्तिहा विश्वमनास्तुराषाट् ।
10.055.08 पीत्वी सोमस्य दिव आ वृधानः शूरो निर्युधाधमद्दस्यून् ॥

10.056.01 इदं त एकं पर ऊ त एकं तृतीयेन ज्योतिषा सं विशस्व ।
10.056.01 संवेशने तन्वश्चारुरेधि प्रियो देवानां परमे जनित्रे ॥
10.056.02 तनूष्टे वाजिन्तन्वं नयन्ती वाममस्मभ्यं धातु शर्म तुभ्यम् ।
10.056.02 अह्रुतो महो धरुणाय देवान्दिवीव ज्योतिः स्वमा मिमीयाः ॥
10.056.03 वाज्यसि वाजिनेना सुवेनीः सुवित स्तोमं सुवितो दिवं गाः ।
10.056.03 सुवितो धर्म प्रथमानु सत्या सुवितो देवान्सुवितोऽनु पत्म ॥
10.056.04 महिम्न एषां पितरश्चनेशिरे देवा देवेष्वदधुरपि क्रतुम् ।
10.056.04 समविव्यचुरुत यान्यत्विषुरैषां तनूषु नि विविशुः पुनः ॥
10.056.05 सहोभिर्विश्वं परि चक्रमू रजः पूर्वा धामान्यमिता मिमानाः ।
10.056.05 तनूषु विश्वा भुवना नि येमिरे प्रासारयन्त पुरुध प्रजा अनु ॥
10.056.06 द्विधा सूनवोऽसुरं स्वर्विदमास्थापयन्त तृतीयेन कर्मणा ।
10.056.06 स्वां प्रजां पितरः पित्र्यं सह आवरेष्वदधुस्तन्तुमाततम् ॥
10.056.07 नावा न क्षोदः प्रदिशः पृथिव्याः स्वस्तिभिरति दुर्गाणि विश्वा ।
10.056.07 स्वां प्रजां बृहदुक्थो महित्वावरेष्वदधादा परेषु ॥
10.057.01 मा प्र गाम पथो वयं मा यज्ञादिन्द्र सोमिनः ।
10.057.01 मान्त स्थुर्नो अरातयः ॥
10.057.02 यो यज्ञस्य प्रसाधनस्तन्तुर्देवेष्वाततः ।
10.057.02 तमाहुतं नशीमहि ॥
10.057.03 मनो न्वा हुवामहे नाराशंसेन सोमेन ।
10.057.03 पितॄणां च मन्मभिः ॥
10.057.04 आ त एतु मनः पुनः क्रत्वे दक्षाय जीवसे ।
10.057.04 ज्योक्च सूर्यं दृशे ॥
10.057.05 पुनर्नः पितरो मनो ददातु दैव्यो जनः ।
10.057.05 जीवं व्रातं सचेमहि ॥
10.057.06 वयं सोम व्रते तव मनस्तनूषु बिभ्रतः ।
10.057.06 प्रजावन्तः सचेमहि ॥

10.058.01 यत्ते यमं वैवस्वतं मनो जगाम दूरकम् ।
10.058.01 तत्त आ वर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ॥
10.058.02 यत्ते दिवं यत्पृथिवीं मनो जगाम दूरकम् ।
10.058.02 तत्त आ वर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ॥
10.058.03 यत्ते भूमिं चतुर्भृष्टिं मनो जगाम दूरकम् ।
10.058.03 तत्त आ वर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ॥
10.058.04 यत्ते चतस्रः प्रदिशो मनो जगाम दूरकम् ।
10.058.04 तत्त आ वर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ॥
10.058.05 यत्ते समुद्रमर्णवं मनो जगाम दूरकम् ।
10.058.05 तत्त आ वर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ॥
10.058.06 यत्ते मरीचीः प्रवतो मनो जगाम दूरकम् ।
10.058.06 तत्त आ वर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ॥
10.058.07 यत्ते अपो यदोषधीर्मनो जगाम दूरकम् ।
10.058.07 तत्त आ वर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ॥
10.058.08 यत्ते सूर्यं यदुषसं मनो जगाम दूरकम् ।
10.058.08 तत्त आ वर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ॥
10.058.09 यत्ते पर्वतान्बृहतो मनो जगाम दूरकम् ।
10.058.09 तत्त आ वर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ॥
10.058.10 यत्ते विश्वमिदं जगन्मनो जगाम दूरकम् ।
10.058.10 तत्त आ वर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ॥
10.058.11 यत्ते पराः परावतो मनो जगाम दूरकम् ।
10.058.11 तत्त आ वर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ॥
10.058.12 यत्ते भूतं च भव्यं च मनो जगाम दूरकम् ।
10.058.12 तत्त आ वर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ॥

10.059.01 प्र तार्यायुः प्रतरं नवीय स्थातारेव क्रतुमता रथस्य ।
10.059.01 अध च्यवान उत्तवीत्यर्थं परातरं सु निरृतिर्जिहीताम् ॥
10.059.02 सामन्नु राये निधिमन्न्वन्नं करामहे सु पुरुध श्रवांसि ।
10.059.02 ता नो विश्वानि जरिता ममत्तु परातरं सु निरृतिर्जिहीताम् ॥
10.059.03 अभी ष्वर्यः पौंस्यैर्भवेम द्यौर्न भूमिं गिरयो नाज्रान् ।
10.059.03 ता नो विश्वानि जरिता चिकेत परातरं सु निरृतिर्जिहीताम् ॥
10.059.04 मो षु णः सोम मृत्यवे परा दाः पश्येम नु सूर्यमुच्चरन्तम् ।
10.059.04 द्युभिर्हितो जरिमा सू नो अस्तु परातरं सु निरृतिर्जिहीताम् ॥
10.059.05 असुनीते मनो अस्मासु धारय जीवातवे सु प्र तिरा न आयुः ।
10.059.05 रारन्धि नः सूर्यस्य संदृशि घृतेन त्वं तन्वं वर्धयस्व ॥
10.059.06 असुनीते पुनरस्मासु चक्षुः पुनः प्राणमिह नो धेहि भोगम् ।
10.059.06 ज्योक्पश्येम सूर्यमुच्चरन्तमनुमते मृळया नः स्वस्ति ॥
10.059.07 पुनर्नो असुं पृथिवी ददातु पुनर्द्यौर्देवी पुनरन्तरिक्षम् ।
10.059.07 पुनर्नः सोमस्तन्वं ददातु पुनः पूषा पथ्यां या स्वस्तिः ॥
10.059.08 शं रोदसी सुबन्धवे यह्वी ऋतस्य मातरा ।
10.059.08 भरतामप यद्रपो द्यौः पृथिवि क्षमा रपो मो षु ते किं चनाममत् ॥
10.059.09 अव द्वके अव त्रिका दिवश्चरन्ति भेषजा ।
10.059.09 क्षमा चरिष्ण्वेककं भरतामप यद्रपो द्यौः पृथिवि क्षमा रपो मो षु ते किं चनाममत् ॥
10.059.10 समिन्द्रेरय गामनड्वाहं य आवहदुशीनराण्या अनः ।
10.059.10 भरतामप यद्रपो द्यौः पृथिवि क्षमा रपो मो षु ते किं चनाममत् ॥

10.060.01 आ जनं त्वेषसंदृशं माहीनानामुपस्तुतम् ।
10.060.01 अगन्म बिभ्रतो नमः ॥
10.060.02 असमातिं नितोशनं त्वेषं निययिनं रथम् ।
10.060.02 भजेरथस्य सत्पतिम् ॥
10.060.03 यो जनान्महिषां इवातितस्थौ पवीरवान् ।
10.060.03 उतापवीरवान्युधा ॥
10.060.04 यस्येक्ष्वाकुरुप व्रते रेवान्मराय्येधते ।
10.060.04 दिवीव पञ्च कृष्टयः ॥
10.060.05 इन्द्र क्षत्रासमातिषु रथप्रोष्ठेषु धारय ।
10.060.05 दिवीव सूर्यं दृशे ॥
10.060.06 अगस्त्यस्य नद्भ्यः सप्ती युनक्षि रोहिता ।
10.060.06 पणीन्न्यक्रमीरभि विश्वान्राजन्नराधसः ॥
10.060.07 अयं मातायं पितायं जीवातुरागमत् ।
10.060.07 इदं तव प्रसर्पणं सुबन्धवेहि निरिहि ॥
10.060.08 यथा युगं वरत्रया नह्यन्ति धरुणाय कम् ।
10.060.08 एवा दाधार ते मनो जीवातवे न मृत्यवेऽथो अरिष्टतातये ॥
10.060.09 यथेयं पृथिवी मही दाधारेमान्वनस्पतीन् ।
10.060.09 एवा दाधार ते मनो जीवातवे न मृत्यवेऽथो अरिष्टतातये ॥
10.060.10 यमादहं वैवस्वतात्सुबन्धोर्मन आभरम् ।
10.060.10 जीवातवे न मृत्यवेऽथो अरिष्टतातये ॥
10.060.11 न्यग्वातोऽव वाति न्यक्तपति सूर्यः ।
10.060.11 नीचीनमघ्न्या दुहे न्यग्भवतु ते रपः ॥
10.060.12 अयं मे हस्तो भगवानयं मे भगवत्तरः ।
10.060.12 अयं मे विश्वभेषजोऽयं शिवाभिमर्शनः ॥

10.061.01 इदमित्था रौद्रं गूर्तवचा ब्रह्म क्रत्वा शच्यामन्तराजौ ।
10.061.01 क्राणा यदस्य पितरा मंहनेष्ठाः पर्षत्पक्थे अहन्ना सप्त होतॄन् ॥
10.061.02 स इद्दानाय दभ्याय वन्वञ्च्यवानः सूदैरमिमीत वेदिम् ।
10.061.02 तूर्वयाणो गूर्तवचस्तमः क्षोदो न रेत इतऊति सिञ्चत् ॥
10.061.03 मनो न येषु हवनेषु तिग्मं विपः शच्या वनुथो द्रवन्ता ।
10.061.03 आ यः शर्याभिस्तुविनृम्णो अस्याश्रीणीतादिशं गभस्तौ ॥
10.061.04 कृष्णा यद्गोष्वरुणीषु सीदद्दिवो नपाताश्विना हुवे वाम् ।
10.061.04 वीतं मे यज्ञमा गतं मे अन्नं ववन्वांसा नेषमस्मृतध्रू ॥
10.061.05 प्रथिष्ट यस्य वीरकर्ममिष्णदनुष्ठितं नु नर्यो अपौहत् ।
10.061.05 पुनस्तदा वृहति यत्कनाया दुहितुरा अनुभृतमनर्वा ॥
10.061.06 मध्या यत्कर्त्वमभवदभीके कामं कृण्वाने पितरि युवत्याम् ।
10.061.06 मनानग्रेतो जहतुर्वियन्ता सानौ निषिक्तं सुकृतस्य योनौ ॥
10.061.07 पिता यत्स्वां दुहितरमधिष्कन्क्ष्मया रेतः संजग्मानो नि षिञ्चत् ।
10.061.07 स्वाध्योऽजनयन्ब्रह्म देवा वास्तोष्पतिं व्रतपां निरतक्षन् ॥
10.061.08 स ईं वृषा न फेनमस्यदाजौ स्मदा परैदप दभ्रचेताः ।
10.061.08 सरत्पदा न दक्षिणा परावृङ्न ता नु मे पृशन्यो जगृभ्रे ॥
10.061.09 मक्षू न वह्निः प्रजाया उपब्दिरग्निं न नग्न उप सीददूधः ।
10.061.09 सनितेध्मं सनितोत वाजं स धर्ता जज्ञे सहसा यवीयुत् ॥
10.061.10 मक्षू कनायाः सख्यं नवग्वा ऋतं वदन्त ऋतयुक्तिमग्मन् ।
10.061.10 द्विबर्हसो य उप गोपमागुरदक्षिणासो अच्युता दुदुक्षन् ॥
10.061.11 मक्षू कनायाः सख्यं नवीयो राधो न रेत ऋतमित्तुरण्यन् ।
10.061.11 शुचि यत्ते रेक्ण आयजन्त सबर्दुघायाः पय उस्रियायाः ॥
10.061.12 पश्वा यत्पश्चा वियुता बुधन्तेति ब्रवीति वक्तरी रराणः ।
10.061.12 वसोर्वसुत्वा कारवोऽनेहा विश्वं विवेष्टि द्रविणमुप क्षु ॥
10.061.13 तदिन्न्वस्य परिषद्वानो अग्मन्पुरू सदन्तो नार्षदं बिभित्सन् ।
10.061.13 वि शुष्णस्य संग्रथितमनर्वा विदत्पुरुप्रजातस्य गुहा यत् ॥
10.061.14 भर्गो ह नामोत यस्य देवाः स्वर्ण ये त्रिषधस्थे निषेदुः ।
10.061.14 अग्निर्ह नामोत जातवेदाः श्रुधी नो होतरृतस्य होताध्रुक् ॥
10.061.15 उत त्या मे रौद्रावर्चिमन्ता नासत्याविन्द्र गूर्तये यजध्यै ।
10.061.15 मनुष्वद्वृक्तबर्हिषे रराणा मन्दू हितप्रयसा विक्षु यज्यू ॥
10.061.16 अयं स्तुतो राजा वन्दि वेधा अपश्च विप्रस्तरति स्वसेतुः ।
10.061.16 स कक्षीवन्तं रेजयत्सो अग्निं नेमिं न चक्रमर्वतो रघुद्रु ॥
10.061.17 स द्विबन्धुर्वैतरणो यष्टा सबर्धुं धेनुमस्वं दुहध्यै ।
10.061.17 सं यन्मित्रावरुणा वृञ्ज उक्थैर्ज्येष्ठेभिरर्यमणं वरूथैः ॥
10.061.18 तद्बन्धुः सूरिर्दिवि ते धियन्धा नाभानेदिष्ठो रपति प्र वेनन् ।
10.061.18 सा नो नाभिः परमास्य वा घाहं तत्पश्चा कतिथश्चिदास ॥
10.061.19 इयं मे नाभिरिह मे सधस्थमिमे मे देवा अयमस्मि सर्वः ।
10.061.19 द्विजा अह प्रथमजा ऋतस्येदं धेनुरदुहज्जायमाना ॥
10.061.20 अधासु मन्द्रो अरतिर्विभावाव स्यति द्विवर्तनिर्वनेषाट् ।
10.061.20 ऊर्ध्वा यच्छ्रेणिर्न शिशुर्दन्मक्षू स्थिरं शेवृधं सूत माता ॥
10.061.21 अधा गाव उपमातिं कनाया अनु श्वान्तस्य कस्य चित्परेयुः ।
10.061.21 श्रुधि त्वं सुद्रविणो नस्त्वं याळ् आश्वघ्नस्य वावृधे सूनृताभिः ॥
10.061.22 अध त्वमिन्द्र विद्ध्यस्मान्महो राये नृपते वज्रबाहुः ।
10.061.22 रक्षा च नो मघोनः पाहि सूरीननेहसस्ते हरिवो अभिष्टौ ॥
10.061.23 अध यद्राजाना गविष्टौ सरत्सरण्युः कारवे जरण्युः ।
10.061.23 विप्रः प्रेष्ठः स ह्येषां बभूव परा च वक्षदुत पर्षदेनान् ॥
10.061.24 अधा न्वस्य जेन्यस्य पुष्टौ वृथा रेभन्त ईमहे तदू नु ।
10.061.24 सरण्युरस्य सूनुरश्वो विप्रश्चासि श्रवसश्च सातौ ॥
10.061.25 युवोर्यदि सख्यायास्मे शर्धाय स्तोमं जुजुषे नमस्वान् ।
10.061.25 विश्वत्र यस्मिन्ना गिरः समीचीः पूर्वीव गातुर्दाशत्सूनृतायै ॥
10.061.26 स गृणानो अद्भिर्देववानिति सुबन्धुर्नमसा सूक्तैः ।
10.061.26 वर्धदुक्थैर्वचोभिरा हि नूनं व्यध्वैति पयस उस्रियायाः ॥
10.061.27 त ऊ षु णो महो यजत्रा भूत देवास ऊतये सजोषाः ।
10.061.27 ये वाजां अनयता वियन्तो ये स्था निचेतारो अमूराः ॥

10.062.01 ये यज्ञेन दक्षिणया समक्ता इन्द्रस्य सख्यममृतत्वमानश ।
10.062.01 तेभ्यो भद्रमङ्गिरसो वो अस्तु प्रति गृभ्णीत मानवं सुमेधसः ॥
10.062.02 य उदाजन्पितरो गोमयं वस्वृतेनाभिन्दन्परिवत्सरे वलम् ।
10.062.02 दीर्घायुत्वमङ्गिरसो वो अस्तु प्रति गृभ्णीत मानवं सुमेधसः ॥
10.062.03 य ऋतेन सूर्यमारोहयन्दिव्यप्रथयन्पृथिवीं मातरं वि ।
10.062.03 सुप्रजास्त्वमङ्गिरसो वो अस्तु प्रति गृभ्णीत मानवं सुमेधसः ॥
10.062.04 अयं नाभा वदति वल्गु वो गृहे देवपुत्रा ऋषयस्तच्छृणोतन ।
10.062.04 सुब्रह्मण्यमङ्गिरसो वो अस्तु प्रति गृभ्णीत मानवं सुमेधसः ॥
10.062.05 विरूपास इदृषयस्त इद्गम्भीरवेपसः ।
10.062.05 ते अङ्गिरसः सूनवस्ते अग्नेः परि जज्ञिरे ॥
10.062.06 ये अग्नेः परि जज्ञिरे विरूपासो दिवस्परि ।
10.062.06 नवग्वो नु दशग्वो अङ्गिरस्तमो सचा देवेषु मंहते ॥
10.062.07 इन्द्रेण युजा निः सृजन्त वाघतो व्रजं गोमन्तमश्विनम् ।
10.062.07 सहस्रं मे ददतो अष्टकर्ण्यः श्रवो देवेष्वक्रत ॥
10.062.08 प्र नूनं जायतामयं मनुस्तोक्मेव रोहतु ।
10.062.08 यः सहस्रं शताश्वं सद्यो दानाय मंहते ॥
10.062.09 न तमश्नोति कश्चन दिव इव सान्वारभम् ।
10.062.09 सावर्ण्यस्य दक्षिणा वि सिन्धुरिव पप्रथे ॥
10.062.10 उत दासा परिविषे स्मद्दिष्टी गोपरीणसा ।
10.062.10 यदुस्तुर्वश्च मामहे ॥
10.062.11 सहस्रदा ग्रामणीर्मा रिषन्मनुः सूर्येणास्य यतमानैतु दक्षिणा ।
10.062.11 सावर्णेर्देवाः प्र तिरन्त्वायुर्यस्मिन्नश्रान्ता असनाम वाजम् ॥

10.063.01 परावतो ये दिधिषन्त आप्यं मनुप्रीतासो जनिमा विवस्वतः ।
10.063.01 ययातेर्ये नहुष्यस्य बर्हिषि देवा आसते ते अधि ब्रुवन्तु नः ॥
10.063.02 विश्वा हि वो नमस्यानि वन्द्या नामानि देवा उत यज्ञियानि वः ।
10.063.02 ये स्थ जाता अदितेरद्भ्यस्परि ये पृथिव्यास्ते म इह श्रुता हवम् ॥
10.063.03 येभ्यो माता मधुमत्पिन्वते पयः पीयूषं द्यौरदितिरद्रिबर्हाः ।
10.063.03 उक्थशुष्मान्वृषभरान्स्वप्नसस्तां आदित्यां अनु मदा स्वस्तये ॥
10.063.04 नृचक्षसो अनिमिषन्तो अर्हणा बृहद्देवासो अमृतत्वमानशुः ।
10.063.04 ज्योतीरथा अहिमाया अनागसो दिवो वर्ष्माणं वसते स्वस्तये ॥
10.063.05 सम्राजो ये सुवृधो यज्ञमाययुरपरिह्वृता दधिरे दिवि क्षयम् ।
10.063.05 तां आ विवास नमसा सुवृक्तिभिर्महो आदित्यां अदितिं स्वस्तये ॥
10.063.06 को व स्तोमं राधति यं जुजोषथ विश्वे देवासो मनुषो यति ष्ठन ।
10.063.06 को वोऽध्वरं तुविजाता अरं करद्यो नः पर्षदत्यंहः स्वस्तये ॥
10.063.07 येभ्यो होत्रां प्रथमामायेजे मनुः समिद्धाग्निर्मनसा सप्त होतृभिः ।
10.063.07 त आदित्या अभयं शर्म यच्छत सुगा नः कर्त सुपथा स्वस्तये ॥
10.063.08 य ईशिरे भुवनस्य प्रचेतसो विश्वस्य स्थातुर्जगतश्च मन्तवः ।
10.063.08 ते नः कृतादकृतादेनसस्पर्यद्या देवासः पिपृता स्वस्तये ॥
10.063.09 भरेष्विन्द्रं सुहवं हवामहेऽंहोमुचं सुकृतं दैव्यं जनम् ।
10.063.09 अग्निं मित्रं वरुणं सातये भगं द्यावापृथिवी मरुतः स्वस्तये ॥
10.063.10 सुत्रामाणं पृथिवीं द्यामनेहसं सुशर्माणमदितिं सुप्रणीतिम् ।
10.063.10 दैवीं नावं स्वरित्रामनागसमस्रवन्तीमा रुहेमा स्वस्तये ॥
10.063.11 विश्वे यजत्रा अधि वोचतोतये त्रायध्वं नो दुरेवाया अभिह्रुतः ।
10.063.11 सत्यया वो देवहूत्या हुवेम शृण्वतो देवा अवसे स्वस्तये ॥
10.063.12 अपामीवामप विश्वामनाहुतिमपारातिं दुर्विदत्रामघायतः ।
10.063.12 आरे देवा द्वेषो अस्मद्युयोतनोरु णः शर्म यच्छता स्वस्तये ॥
10.063.13 अरिष्टः स मर्तो विश्व एधते प्र प्रजाभिर्जायते धर्मणस्परि ।
10.063.13 यमादित्यासो नयथा सुनीतिभिरति विश्वानि दुरिता स्वस्तये ॥
10.063.14 यं देवासोऽवथ वाजसातौ यं शूरसाता मरुतो हिते धने ।
10.063.14 प्रातर्यावाणं रथमिन्द्र सानसिमरिष्यन्तमा रुहेमा स्वस्तये ॥
10.063.15 स्वस्ति नः पथ्यासु धन्वसु स्वस्त्यप्सु वृजने स्वर्वति ।
10.063.15 स्वस्ति नः पुत्रकृथेषु योनिषु स्वस्ति राये मरुतो दधातन ॥
10.063.16 स्वस्तिरिद्धि प्रपथे श्रेष्ठा रेक्णस्वत्यभि या वाममेति ।
10.063.16 सा नो अमा सो अरणे नि पातु स्वावेशा भवतु देवगोपा ॥
10.063.17 एवा प्लतेः सूनुरवीवृधद्वो विश्व आदित्या अदिते मनीषी ।
10.063.17 ईशानासो नरो अमर्त्येनास्तावि जनो दिव्यो गयेन ॥

10.064.01 कथा देवानां कतमस्य यामनि सुमन्तु नाम शृण्वतां मनामहे ।
10.064.01 को मृळाति कतमो नो मयस्करत्कतम ऊती अभ्या ववर्तति ॥
10.064.02 क्रतूयन्ति क्रतवो हृत्सु धीतयो वेनन्ति वेनाः पतयन्त्या दिशः ।
10.064.02 न मर्डिता विद्यते अन्य एभ्यो देवेषु मे अधि कामा अयंसत ॥
10.064.03 नरा वा शंसं पूषणमगोह्यमग्निं देवेद्धमभ्यर्चसे गिरा ।
10.064.03 सूर्यामासा चन्द्रमसा यमं दिवि त्रितं वातमुषसमक्तुमश्विना ॥
10.064.04 कथा कविस्तुवीरवान्कया गिरा बृहस्पतिर्वावृधते सुवृक्तिभिः ।
10.064.04 अज एकपात्सुहवेभिरृक्वभिरहिः शृणोतु बुध्न्यो हवीमनि ॥
10.064.05 दक्षस्य वादिते जन्मनि व्रते राजाना मित्रावरुणा विवाससि ।
10.064.05 अतूर्तपन्थाः पुरुरथो अर्यमा सप्तहोता विषुरूपेषु जन्मसु ॥
10.064.06 ते नो अर्वन्तो हवनश्रुतो हवं विश्वे शृण्वन्तु वाजिनो मितद्रवः ।
10.064.06 सहस्रसा मेधसाताविव त्मना महो ये धनं समिथेषु जभ्रिरे ॥
10.064.07 प्र वो वायुं रथयुजं पुरन्धिं स्तोमैः कृणुध्वं सख्याय पूषणम् ।
10.064.07 ते हि देवस्य सवितुः सवीमनि क्रतुं सचन्ते सचितः सचेतसः ॥
10.064.08 त्रिः सप्त सस्रा नद्यो महीरपो वनस्पतीन्पर्वतां अग्निमूतये ।
10.064.08 कृशानुमस्तॄन्तिष्यं सधस्थ आ रुद्रं रुद्रेषु रुद्रियं हवामहे ॥
10.064.09 सरस्वती सरयुः सिन्धुरूर्मिभिर्महो महीरवसा यन्तु वक्षणीः ।
10.064.09 देवीरापो मातरः सूदयित्न्वो घृतवत्पयो मधुमन्नो अर्चत ॥
10.064.10 उत माता बृहद्दिवा शृणोतु नस्त्वष्टा देवेभिर्जनिभिः पिता वचः ।
10.064.10 ऋभुक्षा वाजो रथस्पतिर्भगो रण्वः शंसः शशमानस्य पातु नः ॥
10.064.11 रण्वः संदृष्टौ पितुमां इव क्षयो भद्रा रुद्राणां मरुतामुपस्तुतिः ।
10.064.11 गोभिः ष्याम यशसो जनेष्वा सदा देवास इळया सचेमहि ॥
10.064.12 यां मे धियं मरुत इन्द्र देवा अददात वरुण मित्र यूयम् ।
10.064.12 तां पीपयत पयसेव धेनुं कुविद्गिरो अधि रथे वहाथ ॥
10.064.13 कुविदङ्ग प्रति यथा चिदस्य नः सजात्यस्य मरुतो बुबोधथ ।
10.064.13 नाभा यत्र प्रथमं संनसामहे तत्र जामित्वमदितिर्दधातु नः ॥
10.064.14 ते हि द्यावापृथिवी मातरा मही देवी देवाञ्जन्मना यज्ञिये इतः ।
10.064.14 उभे बिभृत उभयं भरीमभिः पुरू रेतांसि पितृभिश्च सिञ्चतः ॥
10.064.15 वि षा होत्रा विश्वमश्नोति वार्यं बृहस्पतिररमतिः पनीयसी ।
10.064.15 ग्रावा यत्र मधुषुदुच्यते बृहदवीवशन्त मतिभिर्मनीषिणः ॥
10.064.16 एवा कविस्तुवीरवां ऋतज्ञा द्रविणस्युर्द्रविणसश्चकानः ।
10.064.16 उक्थेभिरत्र मतिभिश्च विप्रोऽपीपयद्गयो दिव्यानि जन्म ॥
10.064.17 एवा प्लतेः सूनुरवीवृधद्वो विश्व आदित्या अदिते मनीषी ।
10.064.17 ईशानासो नरो अमर्त्येनास्तावि जनो दिव्यो गयेन ॥

10.065.01 अग्निरिन्द्रो वरुणो मित्रो अर्यमा वायुः पूषा सरस्वती सजोषसः ।
10.065.01 आदित्या विष्णुर्मरुतः स्वर्बृहत्सोमो रुद्रो अदितिर्ब्रह्मणस्पतिः ॥
10.065.02 इन्द्राग्नी वृत्रहत्येषु सत्पती मिथो हिन्वाना तन्वा समोकसा ।
10.065.02 अन्तरिक्षं मह्या पप्रुरोजसा सोमो घृतश्रीर्महिमानमीरयन् ॥
10.065.03 तेषां हि मह्ना महतामनर्वणां स्तोमां इयर्म्यृतज्ञा ऋतावृधाम् ।
10.065.03 ये अप्सवमर्णवं चित्रराधसस्ते नो रासन्तां महये सुमित्र्याः ॥
10.065.04 स्वर्णरमन्तरिक्षाणि रोचना द्यावाभूमी पृथिवीं स्कम्भुरोजसा ।
10.065.04 पृक्षा इव महयन्तः सुरातयो देवा स्तवन्ते मनुषाय सूरयः ॥
10.065.05 मित्राय शिक्ष वरुणाय दाशुषे या सम्राजा मनसा न प्रयुच्छतः ।
10.065.05 ययोर्धाम धर्मणा रोचते बृहद्ययोरुभे रोदसी नाधसी वृतौ ॥
10.065.06 या गौर्वर्तनिं पर्येति निष्कृतं पयो दुहाना व्रतनीरवारतः ।
10.065.06 सा प्रब्रुवाणा वरुणाय दाशुषे देवेभ्यो दाशद्धविषा विवस्वते ॥
10.065.07 दिवक्षसो अग्निजिह्वा ऋतावृध ऋतस्य योनिं विमृशन्त आसते ।
10.065.07 द्यां स्कभित्व्यप आ चक्रुरोजसा यज्ञं जनित्वी तन्वी नि मामृजुः ॥
10.065.08 परिक्षिता पितरा पूर्वजावरी ऋतस्य योना क्षयतः समोकसा ।
10.065.08 द्यावापृथिवी वरुणाय सव्रते घृतवत्पयो महिषाय पिन्वतः ॥
10.065.09 पर्जन्यावाता वृषभा पुरीषिणेन्द्रवायू वरुणो मित्रो अर्यमा ।
10.065.09 देवां आदित्यां अदितिं हवामहे ये पार्थिवासो दिव्यासो अप्सु ये ॥
10.065.10 त्वष्टारं वायुमृभवो य ओहते दैव्या होतारा उषसं स्वस्तये ।
10.065.10 बृहस्पतिं वृत्रखादं सुमेधसमिन्द्रियं सोमं धनसा उ ईमहे ॥
10.065.11 ब्रह्म गामश्वं जनयन्त ओषधीर्वनस्पतीन्पृथिवीं पर्वतां अपः ।
10.065.11 सूर्यं दिवि रोहयन्तः सुदानव आर्या व्रता विसृजन्तो अधि क्षमि ॥
10.065.12 भुज्युमंहसः पिपृथो निरश्विना श्यावं पुत्रं वध्रिमत्या अजिन्वतम् ।
10.065.12 कमद्युवं विमदायोहथुर्युवं विष्णाप्वं विश्वकायाव सृजथः ॥
10.065.13 पावीरवी तन्यतुरेकपादजो दिवो धर्ता सिन्धुरापः समुद्रियः ।
10.065.13 विश्वे देवासः शृणवन्वचांसि मे सरस्वती सह धीभिः पुरन्ध्या ॥
10.065.14 विश्वे देवाः सह धीभिः पुरन्ध्या मनोर्यजत्रा अमृता ऋतज्ञाः ।
10.065.14 रातिषाचो अभिषाचः स्वर्विदः स्वर्गिरो ब्रह्म सूक्तं जुषेरत ॥
10.065.15 देवान्वसिष्ठो अमृतान्ववन्दे ये विश्वा भुवनाभि प्रतस्थुः ।
10.065.15 ते नो रासन्तामुरुगायमद्य यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥

10.066.01 देवान्हुवे बृहच्छ्रवसः स्वस्तये ज्योतिष्कृतो अध्वरस्य प्रचेतसः ।
10.066.01 ये वावृधुः प्रतरं विश्ववेदस इन्द्रज्येष्ठासो अमृता ऋतावृधः ॥
10.066.02 इन्द्रप्रसूता वरुणप्रशिष्टा ये सूर्यस्य ज्योतिषो भागमानशुः ।
10.066.02 मरुद्गणे वृजने मन्म धीमहि माघोने यज्ञं जनयन्त सूरयः ॥
10.066.03 इन्द्रो वसुभिः परि पातु नो गयमादित्यैर्नो अदितिः शर्म यच्छतु ।
10.066.03 रुद्रो रुद्रेभिर्देवो मृळयाति नस्त्वष्टा नो ग्नाभिः सुविताय जिन्वतु ॥
10.066.04 अदितिर्द्यावापृथिवी ऋतं महदिन्द्राविष्णू मरुतः स्वर्बृहत् ।
10.066.04 देवां आदित्यां अवसे हवामहे वसून्रुद्रान्सवितारं सुदंससम् ॥
10.066.05 सरस्वान्धीभिर्वरुणो धृतव्रतः पूषा विष्णुर्महिमा वायुरश्विना ।
10.066.05 ब्रह्मकृतो अमृता विश्ववेदसः शर्म नो यंसन्त्रिवरूथमंहसः ॥
10.066.06 वृषा यज्ञो वृषणः सन्तु यज्ञिया वृषणो देवा वृषणो हविष्कृतः ।
10.066.06 वृषणा द्यावापृथिवी ऋतावरी वृषा पर्जन्यो वृषणो वृषस्तुभः ॥
10.066.07 अग्नीषोमा वृषणा वाजसातये पुरुप्रशस्ता वृषणा उप ब्रुवे ।
10.066.07 यावीजिरे वृषणो देवयज्यया ता नः शर्म त्रिवरूथं वि यंसतः ॥
10.066.08 धृतव्रताः क्षत्रिया यज्ञनिष्कृतो बृहद्दिवा अध्वराणामभिश्रियः ।
10.066.08 अग्निहोतार ऋतसापो अद्रुहोऽपो असृजन्ननु वृत्रतूर्ये ॥
10.066.09 द्यावापृथिवी जनयन्नभि व्रताप ओषधीर्वनिनानि यज्ञिया ।
10.066.09 अन्तरिक्षं स्वरा पप्रुरूतये वशं देवासस्तन्वी नि मामृजुः ॥
10.066.10 धर्तारो दिव ऋभवः सुहस्ता वातापर्जन्या महिषस्य तन्यतोः ।
10.066.10 आप ओषधीः प्र तिरन्तु नो गिरो भगो रातिर्वाजिनो यन्तु मे हवम् ॥
10.066.11 समुद्रः सिन्धू रजो अन्तरिक्षमज एकपात्तनयित्नुरर्णवः ।
10.066.11 अहिर्बुध्न्यः शृणवद्वचांसि मे विश्वे देवास उत सूरयो मम ॥
10.066.12 स्याम वो मनवो देववीतये प्राञ्चं नो यज्ञं प्र णयत साधुया ।
10.066.12 आदित्या रुद्रा वसवः सुदानव इमा ब्रह्म शस्यमानानि जिन्वत ॥
10.066.13 दैव्या होतारा प्रथमा पुरोहित ऋतस्य पन्थामन्वेमि साधुया ।
10.066.13 क्षेत्रस्य पतिं प्रतिवेशमीमहे विश्वान्देवां अमृतां अप्रयुच्छतः ॥
10.066.14 वसिष्ठासः पितृवद्वाचमक्रत देवां ईळाना ऋषिवत्स्वस्तये ।
10.066.14 प्रीता इव ज्ञातयः काममेत्यास्मे देवासोऽव धूनुता वसु ॥
10.066.15 देवान्वसिष्ठो अमृतान्ववन्दे ये विश्वा भुवनाभि प्रतस्थुः ।
10.066.15 ते नो रासन्तामुरुगायमद्य यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥

10.067.01 इमां धियं सप्तशीर्ष्णीं पिता न ऋतप्रजातां बृहतीमविन्दत् ।
10.067.01 तुरीयं स्विज्जनयद्विश्वजन्योऽयास्य उक्थमिन्द्राय शंसन् ॥
10.067.02 ऋतं शंसन्त ऋजु दीध्याना दिवस्पुत्रासो असुरस्य वीराः ।
10.067.02 विप्रं पदमङ्गिरसो दधाना यज्ञस्य धाम प्रथमं मनन्त ॥
10.067.03 हंसैरिव सखिभिर्वावदद्भिरश्मन्मयानि नहना व्यस्यन् ।
10.067.03 बृहस्पतिरभिकनिक्रदद्गा उत प्रास्तौदुच्च विद्वां अगायत् ॥
10.067.04 अवो द्वाभ्यां पर एकया गा गुहा तिष्ठन्तीरनृतस्य सेतौ ।
10.067.04 बृहस्पतिस्तमसि ज्योतिरिच्छन्नुदुस्रा आकर्वि हि तिस्र आवः ॥
10.067.05 विभिद्या पुरं शयथेमपाचीं निस्त्रीणि साकमुदधेरकृन्तत् ।
10.067.05 बृहस्पतिरुषसं सूर्यं गामर्कं विवेद स्तनयन्निव द्यौः ॥
10.067.06 इन्द्रो वलं रक्षितारं दुघानां करेणेव वि चकर्ता रवेण ।
10.067.06 स्वेदाञ्जिभिराशिरमिच्छमानोऽरोदयत्पणिमा गा अमुष्णात् ॥
10.067.07 स ईं सत्येभिः सखिभिः शुचद्भिर्गोधायसं वि धनसैरदर्दः ।
10.067.07 ब्रह्मणस्पतिर्वृषभिर्वराहैर्घर्मस्वेदेभिर्द्रविणं व्यानट् ॥
10.067.08 ते सत्येन मनसा गोपतिं गा इयानास इषणयन्त धीभिः ।
10.067.08 बृहस्पतिर्मिथोअवद्यपेभिरुदुस्रिया असृजत स्वयुग्भिः ॥
10.067.09 तं वर्धयन्तो मतिभिः शिवाभिः सिंहमिव नानदतं सधस्थे ।
10.067.09 बृहस्पतिं वृषणं शूरसातौ भरेभरे अनु मदेम जिष्णुम् ॥
10.067.10 यदा वाजमसनद्विश्वरूपमा द्यामरुक्षदुत्तराणि सद्म ।
10.067.10 बृहस्पतिं वृषणं वर्धयन्तो नाना सन्तो बिभ्रतो ज्योतिरासा ॥
10.067.11 सत्यामाशिषं कृणुता वयोधै कीरिं चिद्ध्यवथ स्वेभिरेवैः ।
10.067.11 पश्चा मृधो अप भवन्तु विश्वास्तद्रोदसी शृणुतं विश्वमिन्वे ॥
10.067.12 इन्द्रो मह्ना महतो अर्णवस्य वि मूर्धानमभिनदर्बुदस्य ।
10.067.12 अहन्नहिमरिणात्सप्त सिन्धून्देवैर्द्यावापृथिवी प्रावतं नः ॥

10.068.01 उदप्रुतो न वयो रक्षमाणा वावदतो अभ्रियस्येव घोषाः ।
10.068.01 गिरिभ्रजो नोर्मयो मदन्तो बृहस्पतिमभ्यर्का अनावन् ॥
10.068.02 सं गोभिराङ्गिरसो नक्षमाणो भग इवेदर्यमणं निनाय ।
10.068.02 जने मित्रो न दम्पती अनक्ति बृहस्पते वाजयाशूंरिवाजौ ॥
10.068.03 साध्वर्या अतिथिनीरिषिरा स्पार्हाः सुवर्णा अनवद्यरूपाः ।
10.068.03 बृहस्पतिः पर्वतेभ्यो वितूर्या निर्गा ऊपे यवमिव स्थिविभ्यः ॥
10.068.04 आप्रुषायन्मधुन ऋतस्य योनिमवक्षिपन्नर्क उल्कामिव द्योः ।
10.068.04 बृहस्पतिरुद्धरन्नश्मनो गा भूम्या उद्नेव वि त्वचं बिभेद ॥
10.068.05 अप ज्योतिषा तमो अन्तरिक्षादुद्नः शीपालमिव वात आजत् ।
10.068.05 बृहस्पतिरनुमृश्या वलस्याभ्रमिव वात आ चक्र आ गाः ॥
10.068.06 यदा वलस्य पीयतो जसुं भेद्बृहस्पतिरग्नितपोभिरर्कैः ।
10.068.06 दद्भिर्न जिह्वा परिविष्टमाददाविर्निधींरकृणोदुस्रियाणाम् ॥
10.068.07 बृहस्पतिरमत हि त्यदासां नाम स्वरीणां सदने गुहा यत् ।
10.068.07 आण्डेव भित्त्वा शकुनस्य गर्भमुदुस्रियाः पर्वतस्य त्मनाजत् ॥
10.068.08 अश्नापिनद्धं मधु पर्यपश्यन्मत्स्यं न दीन उदनि क्षियन्तम् ।
10.068.08 निष्टज्जभार चमसं न वृक्षाद्बृहस्पतिर्विरवेणा विकृत्य ॥
10.068.09 सोषामविन्दत्स स्वः सो अग्निं सो अर्केण वि बबाधे तमांसि ।
10.068.09 बृहस्पतिर्गोवपुषो वलस्य निर्मज्जानं न पर्वणो जभार ॥
10.068.10 हिमेव पर्णा मुषिता वनानि बृहस्पतिनाकृपयद्वलो गाः ।
10.068.10 अनानुकृत्यमपुनश्चकार यात्सूर्यामासा मिथ उच्चरातः ॥
10.068.11 अभि श्यावं न कृशनेभिरश्वं नक्षत्रेभिः पितरो द्यामपिंशन् ।
10.068.11 रात्र्यां तमो अदधुर्ज्योतिरहन्बृहस्पतिर्भिनदद्रिं विदद्गाः ॥
10.068.12 इदमकर्म नमो अभ्रियाय यः पूर्वीरन्वानोनवीति ।
10.068.12 बृहस्पतिः स हि गोभिः सो अश्वैः स वीरेभिः स नृभिर्नो वयो धात् ॥

10.069.01 भद्रा अग्नेर्वध्र्यश्वस्य संदृशो वामी प्रणीतिः सुरणा उपेतयः ।
10.069.01 यदीं सुमित्रा विशो अग्र इन्धते घृतेनाहुतो जरते दविद्युतत् ॥
10.069.02 घृतमग्नेर्वध्र्यश्वस्य वर्धनं घृतमन्नं घृतं वस्य मेदनम् ।
10.069.02 घृतेनाहुत उर्विया वि पप्रथे सूर्य इव रोचते सर्पिरासुतिः ॥
10.069.03 यत्ते मनुर्यदनीकं सुमित्रः समीधे अग्ने तदिदं नवीयः ।
10.069.03 स रेवच्छोच स गिरो जुषस्व स वाजं दर्षि स इह श्रवो धाः ॥
10.069.04 यं त्वा पूर्वमीळितो वध्र्यश्वः समीधे अग्ने स इदं जुषस्व ।
10.069.04 स न स्तिपा उत भवा तनूपा दात्रं रक्षस्व यदिदं ते अस्मे ॥
10.069.05 भवा द्युम्नी वाध्र्यश्वोत गोपा मा त्वा तारीदभिमातिर्जनानाम् ।
10.069.05 शूर इव धृष्णुश्च्यवनः सुमित्रः प्र नु वोचं वाध्र्यश्वस्य नाम ॥
10.069.06 समज्र्या पर्वत्या वसूनि दासा वृत्राण्यार्या जिगेथ ।
10.069.06 शूर इव धृष्णुश्च्यवनो जनानां त्वमग्ने पृतनायूंरभि ष्याः ॥
10.069.07 दीर्घतन्तुर्बृहदुक्षायमग्निः सहस्रस्तरीः शतनीथ ऋभ्वा ।
10.069.07 द्युमान्द्युमत्सु नृभिर्मृज्यमानः सुमित्रेषु दीदयो देवयत्सु ॥
10.069.08 त्वे धेनुः सुदुघा जातवेदोऽसश्चतेव समना सबर्धुक् ।
10.069.08 त्वं नृभिर्दक्षिणावद्भिरग्ने सुमित्रेभिरिध्यसे देवयद्भिः ॥
10.069.09 देवाश्चित्ते अमृता जातवेदो महिमानं वाध्र्यश्व प्र वोचन् ।
10.069.09 यत्सम्पृच्छं मानुषीर्विश आयन्त्वं नृभिरजयस्त्वावृधेभिः ॥
10.069.10 पितेव पुत्रमबिभरुपस्थे त्वामग्ने वध्र्यश्वः सपर्यन् ।
10.069.10 जुषाणो अस्य समिधं यविष्ठोत पूर्वां अवनोर्व्राधतश्चित् ॥
10.069.11 शश्वदग्निर्वध्र्यश्वस्य शत्रून्नृभिर्जिगाय सुतसोमवद्भिः ।
10.069.11 समनं चिददहश्चित्रभानोऽव व्राधन्तमभिनद्वृधश्चित् ॥
10.069.12 अयमग्निर्वध्र्यश्वस्य वृत्रहा सनकात्प्रेद्धो नमसोपवाक्यः ।
10.069.12 स नो अजामींरुत वा विजामीनभि तिष्ठ शर्धतो वाध्र्यश्व ॥

10.070.01 इमां मे अग्ने समिधं जुषस्वेळस्पदे प्रति हर्या घृताचीम् ।
10.070.01 वर्ष्मन्पृथिव्याः सुदिनत्वे अह्नामूर्ध्वो भव सुक्रतो देवयज्या ॥
10.070.02 आ देवानामग्रयावेह यातु नराशंसो विश्वरूपेभिरश्वैः ।
10.070.02 ऋतस्य पथा नमसा मियेधो देवेभ्यो देवतमः सुषूदत् ॥
10.070.03 शश्वत्तममीळते दूत्याय हविष्मन्तो मनुष्यासो अग्निम् ।
10.070.03 वहिष्ठैरश्वैः सुवृता रथेना देवान्वक्षि नि षदेह होता ॥
10.070.04 वि प्रथतां देवजुष्टं तिरश्चा दीर्घं द्राघ्मा सुरभि भूत्वस्मे ।
10.070.04 अहेळता मनसा देव बर्हिरिन्द्रज्येष्ठां उशतो यक्षि देवान् ॥
10.070.05 दिवो वा सानु स्पृशता वरीयः पृथिव्या वा मात्रया वि श्रयध्वम् ।
10.070.05 उशतीर्द्वारो महिना महद्भिर्देवं रथं रथयुर्धारयध्वम् ॥
10.070.06 देवी दिवो दुहितरा सुशिल्पे उषासानक्ता सदतां नि योनौ ।
10.070.06 आ वां देवास उशती उशन्त उरौ सीदन्तु सुभगे उपस्थे ॥
10.070.07 ऊर्ध्वो ग्रावा बृहदग्निः समिद्धः प्रिया धामान्यदितेरुपस्थे ।
10.070.07 पुरोहितावृत्विजा यज्ञे अस्मिन्विदुष्टरा द्रविणमा यजेथाम् ॥
10.070.08 तिस्रो देवीर्बर्हिरिदं वरीय आ सीदत चकृमा वः स्योनम् ।
10.070.08 मनुष्वद्यज्ञं सुधिता हवींषीळा देवी घृतपदी जुषन्त ॥
10.070.09 देव त्वष्टर्यद्ध चारुत्वमानड्यदङ्गिरसामभवः सचाभूः ।
10.070.09 स देवानां पाथ उप प्र विद्वां उशन्यक्षि द्रविणोदः सुरत्नः ॥
10.070.10 वनस्पते रशनया नियूया देवानां पाथ उप वक्षि विद्वान् ।
10.070.10 स्वदाति देवः कृणवद्धवींष्यवतां द्यावापृथिवी हवं मे ॥
10.070.11 आग्ने वह वरुणमिष्टये न इन्द्रं दिवो मरुतो अन्तरिक्षात् ।
10.070.11 सीदन्तु बर्हिर्विश्व आ यजत्राः स्वाहा देवा अमृता मादयन्ताम् ॥

10.071.01 बृहस्पते प्रथमं वाचो अग्रं यत्प्रैरत नामधेयं दधानाः ।
10.071.01 यदेषां श्रेष्ठं यदरिप्रमासीत्प्रेणा तदेषां निहितं गुहाविः ॥
10.071.02 सक्तुमिव तितौना पुनन्तो यत्र धीरा मनसा वाचमक्रत ।
10.071.02 अत्रा सखायः सख्यानि जानते भद्रैषां लक्ष्मीर्निहिताधि वाचि ॥
10.071.03 यज्ञेन वाचः पदवीयमायन्तामन्वविन्दन्नृषिषु प्रविष्टाम् ।
10.071.03 तामाभृत्या व्यदधुः पुरुत्रा तां सप्त रेभा अभि सं नवन्ते ॥
10.071.04 उत त्वः पश्यन्न ददर्श वाचमुत त्वः शृण्वन्न शृणोत्येनाम् ।
10.071.04 उतो त्वस्मै तन्वं वि सस्रे जायेव पत्य उशती सुवासाः ॥
10.071.05 उत त्वं सख्ये स्थिरपीतमाहुर्नैनं हिन्वन्त्यपि वाजिनेषु ।
10.071.05 अधेन्वा चरति माययैष वाचं शुश्रुवां अफलामपुष्पाम् ॥
10.071.06 यस्तित्याज सचिविदं सखायं न तस्य वाच्यपि भागो अस्ति ।
10.071.06 यदीं शृणोत्यलकं शृणोति नहि प्रवेद सुकृतस्य पन्थाम् ॥
10.071.07 अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः ।
10.071.07 आदघ्नास उपकक्षास उ त्वे ह्रदा इव स्नात्वा उ त्वे ददृश्रे ॥
10.071.08 हृदा तष्टेषु मनसो जवेषु यद्ब्राह्मणाः संयजन्ते सखायः ।
10.071.08 अत्राह त्वं वि जहुर्वेद्याभिरोहब्रह्माणो वि चरन्त्यु त्वे ॥
10.071.09 इमे ये नार्वाङ्न परश्चरन्ति न ब्राह्मणासो न सुतेकरासः ।
10.071.09 त एते वाचमभिपद्य पापया सिरीस्तन्त्रं तन्वते अप्रजज्ञयः ॥
10.071.10 सर्वे नन्दन्ति यशसागतेन सभासाहेन सख्या सखायः ।
10.071.10 किल्बिषस्पृत्पितुषणिर्ह्येषामरं हितो भवति वाजिनाय ॥
10.071.11 ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्वान्गायत्रं त्वो गायति शक्वरीषु ।
10.071.11 ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्रां वि मिमीत उ त्वः ॥

10.072.01 देवानां नु वयं जाना प्र वोचाम विपन्यया ।
10.072.01 उक्थेषु शस्यमानेषु यः पश्यादुत्तरे युगे ॥
10.072.02 ब्रह्मणस्पतिरेता सं कर्मार इवाधमत् ।
10.072.02 देवानां पूर्व्ये युगेऽसतः सदजायत ॥
10.072.03 देवानां युगे प्रथमेऽसतः सदजायत ।
10.072.03 तदाशा अन्वजायन्त तदुत्तानपदस्परि ॥
10.072.04 भूर्जज्ञ उत्तानपदो भुव आशा अजायन्त ।
10.072.04 अदितेर्दक्षो अजायत दक्षाद्वदितिः परि ॥
10.072.05 अदितिर्ह्यजनिष्ट दक्ष या दुहिता तव ।
10.072.05 तां देवा अन्वजायन्त भद्रा अमृतबन्धवः ॥
10.072.06 यद्देवा अदः सलिले सुसंरब्धा अतिष्ठत ।
10.072.06 अत्रा वो नृत्यतामिव तीव्रो रेणुरपायत ॥
10.072.07 यद्देवा यतयो यथा भुवनान्यपिन्वत ।
10.072.07 अत्रा समुद्र आ गूळ्हमा सूर्यमजभर्तन ॥
10.072.08 अष्टौ पुत्रासो अदितेर्ये जातास्तन्वस्परि ।
10.072.08 देवां उप प्रैत्सप्तभिः परा मार्ताण्डमास्यत् ॥
10.072.09 सप्तभिः पुत्रैरदितिरुप प्रैत्पूर्व्यं युगम् ।
10.072.09 प्रजायै मृत्यवे त्वत्पुनर्मार्ताण्डमाभरत् ॥

10.073.01 जनिष्ठा उग्रः सहसे तुराय मन्द्र ओजिष्ठो बहुलाभिमानः ।
10.073.01 अवर्धन्निन्द्रं मरुतश्चिदत्र माता यद्वीरं दधनद्धनिष्ठा ॥
10.073.02 द्रुहो निषत्ता पृशनी चिदेवैः पुरू शंसेन वावृधुष्ट इन्द्रम् ।
10.073.02 अभीवृतेव ता महापदेन ध्वान्तात्प्रपित्वादुदरन्त गर्भाः ॥
10.073.03 ऋष्वा ते पादा प्र यज्जिगास्यवर्धन्वाजा उत ये चिदत्र ।
10.073.03 त्वमिन्द्र सालावृकान्सहस्रमासन्दधिषे अश्विना ववृत्याः ॥
10.073.04 समना तूर्णिरुप यासि यज्ञमा नासत्या सख्याय वक्षि ।
10.073.04 वसाव्यामिन्द्र धारयः सहस्राश्विना शूर ददतुर्मघानि ॥
10.073.05 मन्दमान ऋतादधि प्रजायै सखिभिरिन्द्र इषिरेभिरर्थम् ।
10.073.05 आभिर्हि माया उप दस्युमागान्मिहः प्र तम्रा अवपत्तमांसि ॥
10.073.06 सनामाना चिद्ध्वसयो न्यस्मा अवाहन्निन्द्र उषसो यथानः ।
10.073.06 ऋष्वैरगच्छः सखिभिर्निकामैः साकं प्रतिष्ठा हृद्या जघन्थ ॥
10.073.07 त्वं जघन्थ नमुचिं मखस्युं दासं कृण्वान ऋषये विमायम् ।
10.073.07 त्वं चकर्थ मनवे स्योनान्पथो देवत्राञ्जसेव यानान् ॥
10.073.08 त्वमेतानि पप्रिषे वि नामेशान इन्द्र दधिषे गभस्तौ ।
10.073.08 अनु त्वा देवाः शवसा मदन्त्युपरिबुध्नान्वनिनश्चकर्थ ॥
10.073.09 चक्रं यदस्याप्स्वा निषत्तमुतो तदस्मै मध्विच्चच्छद्यात् ।
10.073.09 पृथिव्यामतिषितं यदूधः पयो गोष्वदधा ओषधीषु ॥
10.073.10 अश्वादियायेति यद्वदन्त्योजसो जातमुत मन्य एनम् ।
10.073.10 मन्योरियाय हर्म्येषु तस्थौ यतः प्रजज्ञ इन्द्रो अस्य वेद ॥
10.073.11 वयः सुपर्णा उप सेदुरिन्द्रं प्रियमेधा ऋषयो नाधमानाः ।
10.073.11 अप ध्वान्तमूर्णुहि पूर्धि चक्षुर्मुमुग्ध्यस्मान्निधयेव बद्धान् ॥

10.074.01 वसूनां वा चर्कृष इयक्षन्धिया वा यज्ञैर्वा रोदस्योः ।
10.074.01 अर्वन्तो वा ये रयिमन्तः सातौ वनुं वा ये सुश्रुणं सुश्रुतो धुः ॥
10.074.02 हव एषामसुरो नक्षत द्यां श्रवस्यता मनसा निंसत क्षाम् ।
10.074.02 चक्षाणा यत्र सुविताय देवा द्यौर्न वारेभिः कृणवन्त स्वैः ॥
10.074.03 इयमेषाममृतानां गीः सर्वताता ये कृपणन्त रत्नम् ।
10.074.03 धियं च यज्ञं च साधन्तस्ते नो धान्तु वसव्यमसामि ॥
10.074.04 आ तत्त इन्द्रायवः पनन्ताभि य ऊर्वं गोमन्तं तितृत्सान् ।
10.074.04 सकृत्स्वं ये पुरुपुत्रां महीं सहस्रधारां बृहतीं दुदुक्षन् ॥
10.074.05 शचीव इन्द्रमवसे कृणुध्वमनानतं दमयन्तं पृतन्यून् ।
10.074.05 ऋभुक्षणं मघवानं सुवृक्तिं भर्ता यो वज्रं नर्यं पुरुक्षुः ॥
10.074.06 यद्वावान पुरुतमं पुराषाळ् आ वृत्रहेन्द्रो नामान्यप्राः ।
10.074.06 अचेति प्रासहस्पतिस्तुविष्मान्यदीमुश्मसि कर्तवे करत्तत् ॥

10.075.01 प्र सु व आपो महिमानमुत्तमं कारुर्वोचाति सदने विवस्वतः ।
10.075.01 प्र सप्तसप्त त्रेधा हि चक्रमुः प्र सृत्वरीणामति सिन्धुरोजसा ॥
10.075.02 प्र तेऽरदद्वरुणो यातवे पथः सिन्धो यद्वाजां अभ्यद्रवस्त्वम् ।
10.075.02 भूम्या अधि प्रवता यासि सानुना यदेषामग्रं जगतामिरज्यसि ॥
10.075.03 दिवि स्वनो यतते भूम्योपर्यनन्तं शुष्ममुदियर्ति भानुना ।
10.075.03 अभ्रादिव प्र स्तनयन्ति वृष्टयः सिन्धुर्यदेति वृषभो न रोरुवत् ॥
10.075.04 अभि त्वा सिन्धो शिशुमिन्न मातरो वाश्रा अर्षन्ति पयसेव धेनवः ।
10.075.04 राजेव युध्वा नयसि त्वमित्सिचौ यदासामग्रं प्रवतामिनक्षसि ॥
10.075.05 इमं मे गङ्गे यमुने सरस्वति शुतुद्रि स्तोमं सचता परुष्ण्या ।
10.075.05 असिक्न्या मरुद्वृधे वितस्तयार्जीकीये शृणुह्या सुषोमया ॥
10.075.06 तृष्टामया प्रथमं यातवे सजूः सुसर्त्वा रसया श्वेत्या त्या ।
10.075.06 त्वं सिन्धो कुभया गोमतीं क्रुमुं मेहत्न्वा सरथं याभिरीयसे ॥
10.075.07 ऋजीत्येनी रुशती महित्वा परि ज्रयांसि भरते रजांसि ।
10.075.07 अदब्धा सिन्धुरपसामपस्तमाश्वा न चित्रा वपुषीव दर्शता ॥
10.075.08 स्वश्वा सिन्धुः सुरथा सुवासा हिरण्ययी सुकृता वाजिनीवती ।
10.075.08 ऊर्णावती युवतिः सीलमावत्युताधि वस्ते सुभगा मधुवृधम् ॥
10.075.09 सुखं रथं युयुजे सिन्धुरश्विनं तेन वाजं सनिषदस्मिन्नाजौ ।
10.075.09 महान्ह्यस्य महिमा पनस्यतेऽदब्धस्य स्वयशसो विरप्शिनः ॥

10.076.01 आ व ऋञ्जस ऊर्जां व्युष्टिष्विन्द्रं मरुतो रोदसी अनक्तन ।
10.076.01 उभे यथा नो अहनी सचाभुवा सदःसदो वरिवस्यात उद्भिदा ॥
10.076.02 तदु श्रेष्ठं सवनं सुनोतनात्यो न हस्तयतो अद्रिः सोतरि ।
10.076.02 विदद्ध्यर्यो अभिभूति पौंस्यं महो राये चित्तरुते यदर्वतः ॥
10.076.03 तदिद्ध्यस्य सवनं विवेरपो यथा पुरा मनवे गातुमश्रेत् ।
10.076.03 गोअर्णसि त्वाष्ट्रे अश्वनिर्णिजि प्रेमध्वरेष्वध्वरां अशिश्रयुः ॥
10.076.04 अप हत रक्षसो भङ्गुरावत स्कभायत निरृतिं सेधतामतिम् ।
10.076.04 आ नो रयिं सर्ववीरं सुनोतन देवाव्यं भरत श्लोकमद्रयः ॥
10.076.05 दिवश्चिदा वोऽमवत्तरेभ्यो विभ्वना चिदाश्वपस्तरेभ्यः ।
10.076.05 वायोश्चिदा सोमरभस्तरेभ्योऽग्नेश्चिदर्च पितुकृत्तरेभ्यः ॥
10.076.06 भुरन्तु नो यशसः सोत्वन्धसो ग्रावाणो वाचा दिविता दिवित्मता ।
10.076.06 नरो यत्र दुहते काम्यं मध्वाघोषयन्तो अभितो मिथस्तुरः ॥
10.076.07 सुन्वन्ति सोमं रथिरासो अद्रयो निरस्य रसं गविषो दुहन्ति ते ।
10.076.07 दुहन्त्यूधरुपसेचनाय कं नरो हव्या न मर्जयन्त आसभिः ॥
10.076.08 एते नरः स्वपसो अभूतन य इन्द्राय सुनुथ सोममद्रयः ।
10.076.08 वामंवामं वो दिव्याय धाम्ने वसुवसु वः पार्थिवाय सुन्वते ॥

10.077.01 अभ्रप्रुषो न वाचा प्रुषा वसु हविष्मन्तो न यज्ञा विजानुषः ।
10.077.01 सुमारुतं न ब्रह्माणमर्हसे गणमस्तोष्येषां न शोभसे ॥
10.077.02 श्रिये मर्यासो अञ्जींरकृण्वत सुमारुतं न पूर्वीरति क्षपः ।
10.077.02 दिवस्पुत्रास एता न येतिर आदित्यासस्ते अक्रा न वावृधुः ॥
10.077.03 प्र ये दिवः पृथिव्या न बर्हणा त्मना रिरिच्रे अभ्रान्न सूर्यः ।
10.077.03 पाजस्वन्तो न वीराः पनस्यवो रिशादसो न मर्या अभिद्यवः ॥
10.077.04 युष्माकं बुध्ने अपां न यामनि विथुर्यति न मही श्रथर्यति ।
10.077.04 विश्वप्सुर्यज्ञो अर्वागयं सु वः प्रयस्वन्तो न सत्राच आ गत ॥
10.077.05 यूयं धूर्षु प्रयुजो न रश्मिभिर्ज्योतिष्मन्तो न भासा व्युष्टिषु ।
10.077.05 श्येनासो न स्वयशसो रिशादसः प्रवासो न प्रसितासः परिप्रुषः ॥
10.077.06 प्र यद्वहध्वे मरुतः पराकाद्यूयं महः संवरणस्य वस्वः ।
10.077.06 विदानासो वसवो राध्यस्याराच्चिद्द्वेषः सनुतर्युयोत ॥
10.077.07 य उदृचि यज्ञे अध्वरेष्ठा मरुद्भ्यो न मानुषो ददाशत् ।
10.077.07 रेवत्स वयो दधते सुवीरं स देवानामपि गोपीथे अस्तु ॥
10.077.08 ते हि यज्ञेषु यज्ञियास ऊमा आदित्येन नाम्ना शम्भविष्ठाः ।
10.077.08 ते नोऽवन्तु रथतूर्मनीषां महश्च यामन्नध्वरे चकानाः ॥

10.078.01 विप्रासो न मन्मभिः स्वाध्यो देवाव्यो न यज्ञैः स्वप्नसः ।
10.078.01 राजानो न चित्राः सुसंदृशः क्षितीनां न मर्या अरेपसः ॥
10.078.02 अग्निर्न ये भ्राजसा रुक्मवक्षसो वातासो न स्वयुजः सद्यऊतयः ।
10.078.02 प्रज्ञातारो न ज्येष्ठाः सुनीतयः सुशर्माणो न सोमा ऋतं यते ॥
10.078.03 वातासो न ये धुनयो जिगत्नवोऽग्नीनां न जिह्वा विरोकिणः ।
10.078.03 वर्मण्वन्तो न योधाः शिमीवन्तः पितॄणां न शंसाः सुरातयः ॥
10.078.04 रथानां न येऽराः सनाभयो जिगीवांसो न शूरा अभिद्यवः ।
10.078.04 वरेयवो न मर्या घृतप्रुषोऽभिस्वर्तारो अर्कं न सुष्टुभः ॥
10.078.05 अश्वासो न ये ज्येष्ठास आशवो दिधिषवो न रथ्यः सुदानवः ।
10.078.05 आपो न निम्नैरुदभिर्जिगत्नवो विश्वरूपा अङ्गिरसो न सामभिः ॥
10.078.06 ग्रावाणो न सूरयः सिन्धुमातर आदर्दिरासो अद्रयो न विश्वहा ।
10.078.06 शिशूला न क्रीळयः सुमातरो महाग्रामो न यामन्नुत त्विषा ॥
10.078.07 उषसां न केतवोऽध्वरश्रियः शुभंयवो नाञ्जिभिर्व्यश्वितन् ।
10.078.07 सिन्धवो न ययियो भ्राजदृष्टयः परावतो न योजनानि ममिरे ॥
10.078.08 सुभागान्नो देवाः कृणुता सुरत्नानस्मान्स्तोतॄन्मरुतो वावृधानाः ।
10.078.08 अधि स्तोत्रस्य सख्यस्य गात सनाद्धि वो रत्नधेयानि सन्ति ॥

10.079.01 अपश्यमस्य महतो महित्वममर्त्यस्य मर्त्यासु विक्षु ।
10.079.01 नाना हनू विभृते सं भरेते असिन्वती बप्सती भूर्यत्तः ॥
10.079.02 गुहा शिरो निहितमृधगक्षी असिन्वन्नत्ति जिह्वया वनानि ।
10.079.02 अत्राण्यस्मै पड्भिः सं भरन्त्युत्तानहस्ता नमसाधि विक्षु ॥
10.079.03 प्र मातुः प्रतरं गुह्यमिच्छन्कुमारो न वीरुधः सर्पदुर्वीः ।
10.079.03 ससं न पक्वमविदच्छुचन्तं रिरिह्वांसं रिप उपस्थे अन्तः ॥
10.079.04 तद्वामृतं रोदसी प्र ब्रवीमि जायमानो मातरा गर्भो अत्ति ।
10.079.04 नाहं देवस्य मर्त्यश्चिकेताग्निरङ्ग विचेताः स प्रचेताः ॥
10.079.05 यो अस्मा अन्नं तृष्वादधात्याज्यैर्घृतैर्जुहोति पुष्यति ।
10.079.05 तस्मै सहस्रमक्षभिर्वि चक्षेऽग्ने विश्वतः प्रत्यङ्ङसि त्वम् ॥
10.079.06 किं देवेषु त्यज एनश्चकर्थाग्ने पृच्छामि नु त्वामविद्वान् ।
10.079.06 अक्रीळन्क्रीळन्हरिरत्तवेऽदन्वि पर्वशश्चकर्त गामिवासिः ॥
10.079.07 विषूचो अश्वान्युयुजे वनेजा ऋजीतिभी रशनाभिर्गृभीतान् ।
10.079.07 चक्षदे मित्रो वसुभिः सुजातः समानृधे पर्वभिर्वावृधानः ॥

10.080.01 अग्निः सप्तिं वाजम्भरं ददात्यग्निर्वीरं श्रुत्यं कर्मनिष्ठाम् ।
10.080.01 अग्नी रोदसी वि चरत्समञ्जन्नग्निर्नारीं वीरकुक्षिं पुरन्धिम् ॥
10.080.02 अग्नेरप्नसः समिदस्तु भद्राग्निर्मही रोदसी आ विवेश ।
10.080.02 अग्निरेकं चोदयत्समत्स्वग्निर्वृत्राणि दयते पुरूणि ॥
10.080.03 अग्निर्ह त्यं जरतः कर्णमावाग्निरद्भ्यो निरदहज्जरूथम् ।
10.080.03 अग्निरत्रिं घर्म उरुष्यदन्तरग्निर्नृमेधं प्रजयासृजत्सम् ॥
10.080.04 अग्निर्दाद्द्रविणं वीरपेशा अग्निरृषिं यः सहस्रा सनोति ।
10.080.04 अग्निर्दिवि हव्यमा ततानाग्नेर्धामानि विभृता पुरुत्रा ॥
10.080.05 अग्निमुक्थैरृषयो वि ह्वयन्तेऽग्निं नरो यामनि बाधितासः ।
10.080.05 अग्निं वयो अन्तरिक्षे पतन्तोऽग्निः सहस्रा परि याति गोनाम् ॥
10.080.06 अग्निं विश ईळते मानुषीर्या अग्निं मनुषो नहुषो वि जाताः ।
10.080.06 अग्निर्गान्धर्वीं पथ्यामृतस्याग्नेर्गव्यूतिर्घृत आ निषत्ता ॥
10.080.07 अग्नये ब्रह्म ऋभवस्ततक्षुरग्निं महामवोचामा सुवृक्तिम् ।
10.080.07 अग्ने प्राव जरितारं यविष्ठाग्ने महि द्रविणमा यजस्व ॥

10.081.01 य इमा विश्वा भुवनानि जुह्वदृषिर्होता न्यसीदत्पिता नः ।
10.081.01 स आशिषा द्रविणमिच्छमानः प्रथमच्छदवरां आ विवेश ॥
10.081.02 किं स्विदासीदधिष्ठानमारम्भणं कतमत्स्वित्कथासीत् ।
10.081.02 यतो भूमिं जनयन्विश्वकर्मा वि द्यामौर्णोन्महिना विश्वचक्षाः ॥
10.081.03 विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतोबाहुरुत विश्वतस्पात् ।
10.081.03 सं बाहुभ्यां धमति सं पतत्रैर्द्यावाभूमी जनयन्देव एकः ॥
10.081.04 किं स्विद्वनं क उ स वृक्ष आस यतो द्यावापृथिवी निष्टतक्षुः ।
10.081.04 मनीषिणो मनसा पृच्छतेदु तद्यदध्यतिष्ठद्भुवनानि धारयन् ॥
10.081.05 या ते धामानि परमाणि यावमा या मध्यमा विश्वकर्मन्नुतेमा ।
10.081.05 शिक्षा सखिभ्यो हविषि स्वधावः स्वयं यजस्व तन्वं वृधानः ॥
10.081.06 विश्वकर्मन्हविषा वावृधानः स्वयं यजस्व पृथिवीमुत द्याम् ।
10.081.06 मुह्यन्त्वन्ये अभितो जनास इहास्माकं मघवा सूरिरस्तु ॥
10.081.07 वाचस्पतिं विश्वकर्माणमूतये मनोजुवं वाजे अद्या हुवेम ।
10.081.07 स नो विश्वानि हवनानि जोषद्विश्वशम्भूरवसे साधुकर्मा ॥

10.082.01 चक्षुषः पिता मनसा हि धीरो घृतमेने अजनन्नन्नमाने ।
10.082.01 यदेदन्ता अददृहन्त पूर्व आदिद्द्यावापृथिवी अप्रथेताम् ॥
10.082.02 विश्वकर्मा विमना आद्विहाया धाता विधाता परमोत संदृक् ।
10.082.02 तेषामिष्टानि समिषा मदन्ति यत्रा सप्तऋषीन्पर एकमाहुः ॥
10.082.03 यो नः पिता जनिता यो विधाता धामानि वेद भुवनानि विश्वा ।
10.082.03 यो देवानां नामधा एक एव तं सम्प्रश्नं भुवना यन्त्यन्या ॥
10.082.04 त आयजन्त द्रविणं समस्मा ऋषयः पूर्वे जरितारो न भूना ।
10.082.04 असूर्ते सूर्ते रजसि निषत्ते ये भूतानि समकृण्वन्निमानि ॥
10.082.05 परो दिवा पर एना पृथिव्या परो देवेभिरसुरैर्यदस्ति ।
10.082.05 कं स्विद्गर्भं प्रथमं दध्र आपो यत्र देवाः समपश्यन्त विश्वे ॥
10.082.06 तमिद्गर्भं प्रथमं दध्र आपो यत्र देवाः समगच्छन्त विश्वे ।
10.082.06 अजस्य नाभावध्येकमर्पितं यस्मिन्विश्वानि भुवनानि तस्थुः ॥
10.082.07 न तं विदाथ य इमा जजानान्यद्युष्माकमन्तरं बभूव ।
10.082.07 नीहारेण प्रावृता जल्प्या चासुतृप उक्थशासश्चरन्ति ॥

10.083.01 यस्ते मन्योऽविधद्वज्र सायक सह ओजः पुष्यति विश्वमानुषक् ।
10.083.01 साह्याम दासमार्यं त्वया युजा सहस्कृतेन सहसा सहस्वता ॥
10.083.02 मन्युरिन्द्रो मन्युरेवास देवो मन्युर्होता वरुणो जातवेदाः ।
10.083.02 मन्युं विश ईळते मानुषीर्याः पाहि नो मन्यो तपसा सजोषाः ॥
10.083.03 अभीहि मन्यो तवसस्तवीयान्तपसा युजा वि जहि शत्रून् ।
10.083.03 अमित्रहा वृत्रहा दस्युहा च विश्वा वसून्या भरा त्वं नः ॥
10.083.04 त्वं हि मन्यो अभिभूत्योजाः स्वयम्भूर्भामो अभिमातिषाहः ।
10.083.04 विश्वचर्षणिः सहुरिः सहावानस्मास्वोजः पृतनासु धेहि ॥
10.083.05 अभागः सन्नप परेतो अस्मि तव क्रत्वा तविषस्य प्रचेतः ।
10.083.05 तं त्वा मन्यो अक्रतुर्जिहीळाहं स्वा तनूर्बलदेयाय मेहि ॥
10.083.06 अयं ते अस्म्युप मेह्यर्वाङ्प्रतीचीनः सहुरे विश्वधायः ।
10.083.06 मन्यो वज्रिन्नभि मामा ववृत्स्व हनाव दस्यूंरुत बोध्यापेः ॥
10.083.07 अभि प्रेहि दक्षिणतो भवा मेऽधा वृत्राणि जङ्घनाव भूरि ।
10.083.07 जुहोमि ते धरुणं मध्वो अग्रमुभा उपांशु प्रथमा पिबाव ॥

10.084.01 त्वया मन्यो सरथमारुजन्तो हर्षमाणासो धृषिता मरुत्वः ।
10.084.01 तिग्मेषव आयुधा संशिशाना अभि प्र यन्तु नरो अग्निरूपाः ॥
10.084.02 अग्निरिव मन्यो त्विषितः सहस्व सेनानीर्नः सहुरे हूत एधि ।
10.084.02 हत्वाय शत्रून्वि भजस्व वेद ओजो मिमानो वि मृधो नुदस्व ॥
10.084.03 सहस्व मन्यो अभिमातिमस्मे रुजन्मृणन्प्रमृणन्प्रेहि शत्रून् ।
10.084.03 उग्रं ते पाजो नन्वा रुरुध्रे वशी वशं नयस एकज त्वम् ॥
10.084.04 एको बहूनामसि मन्यवीळितो विशंविशं युधये सं शिशाधि ।
10.084.04 अकृत्तरुक्त्वया युजा वयं द्युमन्तं घोषं विजयाय कृण्महे ॥
10.084.05 विजेषकृदिन्द्र इवानवब्रवोऽस्माकं मन्यो अधिपा भवेह ।
10.084.05 प्रियं ते नाम सहुरे गृणीमसि विद्मा तमुत्सं यत आबभूथ ॥
10.084.06 आभूत्या सहजा वज्र सायक सहो बिभर्ष्यभिभूत उत्तरम् ।
10.084.06 क्रत्वा नो मन्यो सह मेद्येधि महाधनस्य पुरुहूत संसृजि ॥
10.084.07 संसृष्टं धनमुभयं समाकृतमस्मभ्यं दत्तां वरुणश्च मन्युः ।
10.084.07 भियं दधाना हृदयेषु शत्रवः पराजितासो अप नि लयन्ताम् ॥

10.085.01 सत्येनोत्तभिता भूमिः सूर्येणोत्तभिता द्यौः ।
10.085.01 ऋतेनादित्यास्तिष्ठन्ति दिवि सोमो अधि श्रितः ॥
10.085.02 सोमेनादित्या बलिनः सोमेन पृथिवी मही ।
10.085.02 अथो नक्षत्राणामेषामुपस्थे सोम आहितः ॥
10.085.03 सोमं मन्यते पपिवान्यत्सम्पिंषन्त्योषधिम् ।
10.085.03 सोमं यं ब्रह्माणो विदुर्न तस्याश्नाति कश्चन ॥
10.085.04 आच्छद्विधानैर्गुपितो बार्हतैः सोम रक्षितः ।
10.085.04 ग्राव्णामिच्छृण्वन्तिष्ठसि न ते अश्नाति पार्थिवः ॥
10.085.05 यत्त्वा देव प्रपिबन्ति तत आ प्यायसे पुनः ।
10.085.05 वायुः सोमस्य रक्षिता समानां मास आकृतिः ॥
10.085.06 रैभ्यासीदनुदेयी नाराशंसी न्योचनी ।
10.085.06 सूर्याया भद्रमिद्वासो गाथयैति परिष्कृतम् ॥
10.085.07 चित्तिरा उपबर्हणं चक्षुरा अभ्यञ्जनम् ।
10.085.07 द्यौर्भूमिः कोश आसीद्यदयात्सूर्या पतिम् ॥
10.085.08 स्तोमा आसन्प्रतिधयः कुरीरं छन्द ओपशः ।
10.085.08 सूर्याया अश्विना वराग्निरासीत्पुरोगवः ॥
10.085.09 सोमो वधूयुरभवदश्विनास्तामुभा वरा ।
10.085.09 सूर्यां यत्पत्ये शंसन्तीं मनसा सविताददात् ॥
10.085.10 मनो अस्या अन आसीद्द्यौरासीदुत च्छदिः ।
10.085.10 शुक्रावनड्वाहावास्तां यदयात्सूर्या गृहम् ॥
10.085.11 ऋक्सामाभ्यामभिहितौ गावौ ते सामनावितः ।
10.085.11 श्रोत्रं ते चक्रे आस्तां दिवि पन्थाश्चराचारः ॥
10.085.12 शुची ते चक्रे यात्या व्यानो अक्ष आहतः ।
10.085.12 अनो मनस्मयं सूर्यारोहत्प्रयती पतिम् ॥
10.085.13 सूर्याया वहतुः प्रागात्सविता यमवासृजत् ।
10.085.13 अघासु हन्यन्ते गावोऽर्जुन्योः पर्युह्यते ॥
10.085.14 यदश्विना पृच्छमानावयातं त्रिचक्रेण वहतुं सूर्यायाः ।
10.085.14 विश्वे देवा अनु तद्वामजानन्पुत्रः पितराववृणीत पूषा ॥
10.085.15 यदयातं शुभस्पती वरेयं सूर्यामुप ।
10.085.15 क्वैकं चक्रं वामासीत्क्व देष्ट्राय तस्थथुः ॥
10.085.16 द्वे ते चक्रे सूर्ये ब्रह्माण ऋतुथा विदुः ।
10.085.16 अथैकं चक्रं यद्गुहा तदद्धातय इद्विदुः ॥
10.085.17 सूर्यायै देवेभ्यो मित्राय वरुणाय च ।
10.085.17 ये भूतस्य प्रचेतस इदं तेभ्योऽकरं नमः ॥
10.085.18 पूर्वापरं चरतो माययैतौ शिशू क्रीळन्तौ परि यातो अध्वरम् ।
10.085.18 विश्वान्यन्यो भुवनाभिचष्ट ऋतूंरन्यो विदधज्जायते पुनः ॥
10.085.19 नवोनवो भवति जायमानोऽह्नां केतुरुषसामेत्यग्रम् ।
10.085.19 भागं देवेभ्यो वि दधात्यायन्प्र चन्द्रमास्तिरते दीर्घमायुः ॥
10.085.20 सुकिंशुकं शल्मलिं विश्वरूपं हिरण्यवर्णं सुवृतं सुचक्रम् ।
10.085.20 आ रोह सूर्ये अमृतस्य लोकं स्योनं पत्ये वहतुं कृणुष्व ॥
10.085.21 उदीर्ष्वातः पतिवती ह्येषा विश्वावसुं नमसा गीर्भिरीळे ।
10.085.21 अन्यामिच्छ पितृषदं व्यक्तां स ते भागो जनुषा तस्य विद्धि ॥
10.085.22 उदीर्ष्वातो विश्वावसो नमसेळा महे त्वा ।
10.085.22 अन्यामिच्छ प्रफर्व्यं सं जायां पत्या सृज ॥
10.085.23 अनृक्षरा ऋजवः सन्तु पन्था येभिः सखायो यन्ति नो वरेयम् ।
10.085.23 समर्यमा सं भगो नो निनीयात्सं जास्पत्यं सुयममस्तु देवाः ॥
10.085.24 प्र त्वा मुञ्चामि वरुणस्य पाशाद्येन त्वाबध्नात्सविता सुशेवः ।
10.085.24 ऋतस्य योनौ सुकृतस्य लोकेऽरिष्टां त्वा सह पत्या दधामि ॥
10.085.25 प्रेतो मुञ्चामि नामुतः सुबद्धाममुतस्करम् ।
10.085.25 यथेयमिन्द्र मीढ्वः सुपुत्रा सुभगासति ॥
10.085.26 पूषा त्वेतो नयतु हस्तगृह्याश्विना त्वा प्र वहतां रथेन ।
10.085.26 गृहान्गच्छ गृहपत्नी यथासो वशिनी त्वं विदथमा वदासि ॥
10.085.27 इह प्रियं प्रजया ते समृध्यतामस्मिन्गृहे गार्हपत्याय जागृहि ।
10.085.27 एना पत्या तन्वं सं सृजस्वाधा जिव्री विदथमा वदाथः ॥
10.085.28 नीललोहितं भवति कृत्यासक्तिर्व्यज्यते ।
10.085.28 एधन्ते अस्या ज्ञातयः पतिर्बन्धेषु बध्यते ॥
10.085.29 परा देहि शामुल्यं ब्रह्मभ्यो वि भजा वसु ।
10.085.29 कृत्यैषा पद्वती भूत्व्या जाया विशते पतिम् ॥
10.085.30 अश्रीरा तनूर्भवति रुशती पापयामुया ।
10.085.30 पतिर्यद्वध्वो वाससा स्वमङ्गमभिधित्सते ॥
10.085.31 ये वध्वश्चन्द्रं वहतुं यक्ष्मा यन्ति जनादनु ।
10.085.31 पुनस्तान्यज्ञिया देवा नयन्तु यत आगताः ॥
10.085.32 मा विदन्परिपन्थिनो य आसीदन्ति दम्पती ।
10.085.32 सुगेभिर्दुर्गमतीतामप द्रान्त्वरातयः ॥
10.085.33 सुमङ्गलीरियं वधूरिमां समेत पश्यत ।
10.085.33 सौभाग्यमस्यै दत्त्वायाथास्तं वि परेतन ॥
10.085.34 तृष्टमेतत्कटुकमेतदपाष्ठवद्विषवन्नैतदत्तवे ।
10.085.34 सूर्यां यो ब्रह्मा विद्यात्स इद्वाधूयमर्हति ॥
10.085.35 आशसनं विशसनमथो अधिविकर्तनम् ।
10.085.35 सूर्यायाः पश्य रूपाणि तानि ब्रह्मा तु शुन्धति ॥
10.085.36 गृभ्णामि ते सौभगत्वाय हस्तं मया पत्या जरदष्टिर्यथासः ।
10.085.36 भगो अर्यमा सविता पुरन्धिर्मह्यं त्वादुर्गार्हपत्याय देवाः ॥
10.085.37 तां पूषञ्छिवतमामेरयस्व यस्यां बीजं मनुष्या वपन्ति ।
10.085.37 या न ऊरू उशती विश्रयाते यस्यामुशन्तः प्रहराम शेपम् ॥
10.085.38 तुभ्यमग्रे पर्यवहन्सूर्यां वहतुना सह ।
10.085.38 पुनः पतिभ्यो जायां दा अग्ने प्रजया सह ॥
10.085.39 पुनः पत्नीमग्निरदादायुषा सह वर्चसा ।
10.085.39 दीर्घायुरस्या यः पतिर्जीवाति शरदः शतम् ॥
10.085.40 सोमः प्रथमो विविदे गन्धर्वो विविद उत्तरः ।
10.085.40 तृतीयो अग्निष्टे पतिस्तुरीयस्ते मनुष्यजाः ॥
10.085.41 सोमो ददद्गन्धर्वाय गन्धर्वो दददग्नये ।
10.085.41 रयिं च पुत्रांश्चादादग्निर्मह्यमथो इमाम् ॥
10.085.42 इहैव स्तं मा वि यौष्टं विश्वमायुर्व्यश्नुतम् ।
10.085.42 क्रीळन्तौ पुत्रैर्नप्तृभिर्मोदमानौ स्वे गृहे ॥
10.085.43 आ नः प्रजां जनयतु प्रजापतिराजरसाय समनक्त्वर्यमा ।
10.085.43 अदुर्मङ्गलीः पतिलोकमा विश शं नो भव द्विपदे शं चतुष्पदे ॥
10.085.44 अघोरचक्षुरपतिघ्न्येधि शिवा पशुभ्यः सुमनाः सुवर्चाः ।
10.085.44 वीरसूर्देवकामा स्योना शं नो भव द्विपदे शं चतुष्पदे ॥
10.085.45 इमां त्वमिन्द्र मीढ्वः सुपुत्रां सुभगां कृणु ।
10.085.45 दशास्यां पुत्राना धेहि पतिमेकादशं कृधि ॥
10.085.46 सम्राज्ञी श्वशुरे भव सम्राज्ञी श्वश्र्वां भव ।
10.085.46 ननान्दरि सम्राज्ञी भव सम्राज्ञी अधि देवृषु ॥
10.085.47 समञ्जन्तु विश्वे देवाः समापो हृदयानि नौ ।
10.085.47 सं मातरिश्वा सं धाता समु देष्ट्री दधातु नौ ॥

10.086.01 वि हि सोतोरसृक्षत नेन्द्रं देवममंसत ।
10.086.01 यत्रामदद्वृषाकपिरर्यः पुष्टेषु मत्सखा विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥
10.086.02 परा हीन्द्र धावसि वृषाकपेरति व्यथिः ।
10.086.02 नो अह प्र विन्दस्यन्यत्र सोमपीतये विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥
10.086.03 किमयं त्वां वृषाकपिश्चकार हरितो मृगः ।
10.086.03 यस्मा इरस्यसीदु न्वर्यो वा पुष्टिमद्वसु विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥
10.086.04 यमिमं त्वं वृषाकपिं प्रियमिन्द्राभिरक्षसि ।
10.086.04 श्वा न्वस्य जम्भिषदपि कर्णे वराहयुर्विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥
10.086.05 प्रिया तष्टानि मे कपिर्व्यक्ता व्यदूदुषत् ।
10.086.05 शिरो न्वस्य राविषं न सुगं दुष्कृते भुवं विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥
10.086.06 न मत्स्त्री सुभसत्तरा न सुयाशुतरा भुवत् ।
10.086.06 न मत्प्रतिच्यवीयसी न सक्थ्युद्यमीयसी विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥
10.086.07 उवे अम्ब सुलाभिके यथेवाङ्ग भविष्यति ।
10.086.07 भसन्मे अम्ब सक्थि मे शिरो मे वीव हृष्यति विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥
10.086.08 किं सुबाहो स्वङ्गुरे पृथुष्टो पृथुजाघने ।
10.086.08 किं शूरपत्नि नस्त्वमभ्यमीषि वृषाकपिं विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥
10.086.09 अवीरामिव मामयं शरारुरभि मन्यते ।
10.086.09 उताहमस्मि वीरिणीन्द्रपत्नी मरुत्सखा विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥
10.086.10 संहोत्रं स्म पुरा नारी समनं वाव गच्छति ।
10.086.10 वेधा ऋतस्य वीरिणीन्द्रपत्नी महीयते विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥
10.086.11 इन्द्राणीमासु नारिषु सुभगामहमश्रवम् ।
10.086.11 नह्यस्या अपरं चन जरसा मरते पतिर्विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥
10.086.12 नाहमिन्द्राणि रारण सख्युर्वृषाकपेरृते ।
10.086.12 यस्येदमप्यं हविः प्रियं देवेषु गच्छति विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥
10.086.13 वृषाकपायि रेवति सुपुत्र आदु सुस्नुषे ।
10.086.13 घसत्त इन्द्र उक्षणः प्रियं काचित्करं हविर्विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥
10.086.14 उक्ष्णो हि मे पञ्चदश साकं पचन्ति विंशतिम् ।
10.086.14 उताहमद्मि पीव इदुभा कुक्षी पृणन्ति मे विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥
10.086.15 वृषभो न तिग्मशृङ्गोऽन्तर्यूथेषु रोरुवत् ।
10.086.15 मन्थस्त इन्द्र शं हृदे यं ते सुनोति भावयुर्विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥
10.086.16 न सेशे यस्य रम्बतेऽन्तरा सक्थ्या कपृत् ।
10.086.16 सेदीशे यस्य रोमशं निषेदुषो विजृम्भते विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥
10.086.17 न सेशे यस्य रोमशं निषेदुषो विजृम्भते ।
10.086.17 सेदीशे यस्य रम्बतेऽन्तरा सक्थ्या कपृद्विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥
10.086.18 अयमिन्द्र वृषाकपिः परस्वन्तं हतं विदत् ।
10.086.18 असिं सूनां नवं चरुमादेधस्यान आचितं विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥
10.086.19 अयमेमि विचाकशद्विचिन्वन्दासमार्यम् ।
10.086.19 पिबामि पाकसुत्वनोऽभि धीरमचाकशं विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥
10.086.20 धन्व च यत्कृन्तत्रं च कति स्वित्ता वि योजना ।
10.086.20 नेदीयसो वृषाकपेऽस्तमेहि गृहां उप विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥
10.086.21 पुनरेहि वृषाकपे सुविता कल्पयावहै ।
10.086.21 य एष स्वप्ननंशनोऽस्तमेषि पथा पुनर्विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥
10.086.22 यदुदञ्चो वृषाकपे गृहमिन्द्राजगन्तन ।
10.086.22 क्व स्य पुल्वघो मृगः कमगञ्जनयोपनो विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥
10.086.23 पर्शुर्ह नाम मानवी साकं ससूव विंशतिम् ।
10.086.23 भद्रं भल त्यस्या अभूद्यस्या उदरमामयद्विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥

10.087.01 रक्षोहणं वाजिनमा जिघर्मि मित्रं प्रथिष्ठमुप यामि शर्म ।
10.087.01 शिशानो अग्निः क्रतुभिः समिद्धः स नो दिवा स रिषः पातु नक्तम् ॥
10.087.02 अयोदंष्ट्रो अर्चिषा यातुधानानुप स्पृश जातवेदः समिद्धः ।
10.087.02 आ जिह्वया मूरदेवान्रभस्व क्रव्यादो वृक्त्व्यपि धत्स्वासन् ॥
10.087.03 उभोभयाविन्नुप धेहि दंष्ट्रा हिंस्रः शिशानोऽवरं परं च ।
10.087.03 उतान्तरिक्षे परि याहि राजञ्जम्भैः सं धेह्यभि यातुधानान् ॥
10.087.04 यज्ञैरिषूः संनममानो अग्ने वाचा शल्यां अशनिभिर्दिहानः ।
10.087.04 ताभिर्विध्य हृदये यातुधानान्प्रतीचो बाहून्प्रति भङ्ध्येषाम् ॥
10.087.05 अग्ने त्वचं यातुधानस्य भिन्धि हिंस्राशनिर्हरसा हन्त्वेनम् ।
10.087.05 प्र पर्वाणि जातवेदः शृणीहि क्रव्यात्क्रविष्णुर्वि चिनोतु वृक्णम् ॥
10.087.06 यत्रेदानीं पश्यसि जातवेदस्तिष्ठन्तमग्न उत वा चरन्तम् ।
10.087.06 यद्वान्तरिक्षे पथिभिः पतन्तं तमस्ता विध्य शर्वा शिशानः ॥
10.087.07 उतालब्धं स्पृणुहि जातवेद आलेभानादृष्टिभिर्यातुधानात् ।
10.087.07 अग्ने पूर्वो नि जहि शोशुचान आमादः क्ष्विङ्कास्तमदन्त्वेनीः ॥
10.087.08 इह प्र ब्रूहि यतमः सो अग्ने यो यातुधानो य इदं कृणोति ।
10.087.08 तमा रभस्व समिधा यविष्ठ नृचक्षसश्चक्षुषे रन्धयैनम् ॥
10.087.09 तीक्ष्णेनाग्ने चक्षुषा रक्ष यज्ञं प्राञ्चं वसुभ्यः प्र णय प्रचेतः ।
10.087.09 हिंस्रं रक्षांस्यभि शोशुचानं मा त्वा दभन्यातुधाना नृचक्षः ॥
10.087.10 नृचक्षा रक्षः परि पश्य विक्षु तस्य त्रीणि प्रति शृणीह्यग्रा ।
10.087.10 तस्याग्ने पृष्टीर्हरसा शृणीहि त्रेधा मूलं यातुधानस्य वृश्च ॥
10.087.11 त्रिर्यातुधानः प्रसितिं त एत्वृतं यो अग्ने अनृतेन हन्ति ।
10.087.11 तमर्चिषा स्फूर्जयञ्जातवेदः समक्षमेनं गृणते नि वृङ्धि ॥
10.087.12 तदग्ने चक्षुः प्रति धेहि रेभे शफारुजं येन पश्यसि यातुधानम् ।
10.087.12 अथर्ववज्ज्योतिषा दैव्येन सत्यं धूर्वन्तमचितं न्योष ॥
10.087.13 यदग्ने अद्य मिथुना शपातो यद्वाचस्तृष्टं जनयन्त रेभाः ।
10.087.13 मन्योर्मनसः शरव्या जायते या तया विध्य हृदये यातुधानान् ॥
10.087.14 परा शृणीहि तपसा यातुधानान्पराग्ने रक्षो हरसा शृणीहि ।
10.087.14 परार्चिषा मूरदेवाञ्छृणीहि परासुतृपो अभि शोशुचानः ॥
10.087.15 पराद्य देवा वृजिनं शृणन्तु प्रत्यगेनं शपथा यन्तु तृष्टाः ।
10.087.15 वाचास्तेनं शरव ऋच्छन्तु मर्मन्विश्वस्यैतु प्रसितिं यातुधानः ॥
10.087.16 यः पौरुषेयेण क्रविषा समङ्क्ते यो अश्व्येन पशुना यातुधानः ।
10.087.16 यो अघ्न्याया भरति क्षीरमग्ने तेषां शीर्षाणि हरसापि वृश्च ॥
10.087.17 संवत्सरीणं पय उस्रियायास्तस्य माशीद्यातुधानो नृचक्षः ।
10.087.17 पीयूषमग्ने यतमस्तितृप्सात्तं प्रत्यञ्चमर्चिषा विध्य मर्मन् ॥
10.087.18 विषं गवां यातुधानाः पिबन्त्वा वृश्च्यन्तामदितये दुरेवाः ।
10.087.18 परैनान्देवः सविता ददातु परा भागमोषधीनां जयन्ताम् ॥
10.087.19 सनादग्ने मृणसि यातुधानान्न त्वा रक्षांसि पृतनासु जिग्युः ।
10.087.19 अनु दह सहमूरान्क्रव्यादो मा ते हेत्या मुक्षत दैव्यायाः ॥
10.087.20 त्वं नो अग्ने अधरादुदक्तात्त्वं पश्चादुत रक्षा पुरस्तात् ।
10.087.20 प्रति ते ते अजरासस्तपिष्ठा अघशंसं शोशुचतो दहन्तु ॥
10.087.21 पश्चात्पुरस्तादधरादुदक्तात्कविः काव्येन परि पाहि राजन् ।
10.087.21 सखे सखायमजरो जरिम्णेऽग्ने मर्तां अमर्त्यस्त्वं नः ॥
10.087.22 परि त्वाग्ने पुरं वयं विप्रं सहस्य धीमहि ।
10.087.22 धृषद्वर्णं दिवेदिवे हन्तारं भङ्गुरावताम् ॥
10.087.23 विषेण भङ्गुरावतः प्रति ष्म रक्षसो दह ।
10.087.23 अग्ने तिग्मेन शोचिषा तपुरग्राभिरृष्टिभिः ॥
10.087.24 प्रत्यग्ने मिथुना दह यातुधाना किमीदिना ।
10.087.24 सं त्वा शिशामि जागृह्यदब्धं विप्र मन्मभिः ॥
10.087.25 प्रत्यग्ने हरसा हरः शृणीहि विश्वतः प्रति ।
10.087.25 यातुधानस्य रक्षसो बलं वि रुज वीर्यम् ॥

10.088.01 हविष्पान्तमजरं स्वर्विदि दिविस्पृश्याहुतं जुष्टमग्नौ ।
10.088.01 तस्य भर्मणे भुवनाय देवा धर्मणे कं स्वधया पप्रथन्त ॥
10.088.02 गीर्णं भुवनं तमसापगूळ्हमाविः स्वरभवज्जाते अग्नौ ।
10.088.02 तस्य देवाः पृथिवी द्यौरुतापोऽरणयन्नोषधीः सख्ये अस्य ॥
10.088.03 देवेभिर्न्विषितो यज्ञियेभिरग्निं स्तोषाण्यजरं बृहन्तम् ।
10.088.03 यो भानुना पृथिवीं द्यामुतेमामाततान रोदसी अन्तरिक्षम् ॥
10.088.04 यो होतासीत्प्रथमो देवजुष्टो यं समाञ्जन्नाज्येना वृणानाः ।
10.088.04 स पतत्रीत्वरं स्था जगद्यच्छ्वात्रमग्निरकृणोज्जातवेदाः ॥
10.088.05 यज्जातवेदो भुवनस्य मूर्धन्नतिष्ठो अग्ने सह रोचनेन ।
10.088.05 तं त्वाहेम मतिभिर्गीर्भिरुक्थैः स यज्ञियो अभवो रोदसिप्राः ॥
10.088.06 मूर्धा भुवो भवति नक्तमग्निस्ततः सूर्यो जायते प्रातरुद्यन् ।
10.088.06 मायामू तु यज्ञियानामेतामपो यत्तूर्णिश्चरति प्रजानन् ॥
10.088.07 दृशेन्यो यो महिना समिद्धोऽरोचत दिवियोनिर्विभावा ।
10.088.07 तस्मिन्नग्नौ सूक्तवाकेन देवा हविर्विश्व आजुहवुस्तनूपाः ॥
10.088.08 सूक्तवाकं प्रथममादिदग्निमादिद्धविरजनयन्त देवाः ।
10.088.08 स एषां यज्ञो अभवत्तनूपास्तं द्यौर्वेद तं पृथिवी तमापः ॥
10.088.09 यं देवासोऽजनयन्ताग्निं यस्मिन्नाजुहवुर्भुवनानि विश्वा ।
10.088.09 सो अर्चिषा पृथिवीं द्यामुतेमामृजूयमानो अतपन्महित्वा ॥
10.088.10 स्तोमेन हि दिवि देवासो अग्निमजीजनञ्छक्तिभी रोदसिप्राम् ।
10.088.10 तमू अकृण्वन्त्रेधा भुवे कं स ओषधीः पचति विश्वरूपाः ॥
10.088.11 यदेदेनमदधुर्यज्ञियासो दिवि देवाः सूर्यमादितेयम् ।
10.088.11 यदा चरिष्णू मिथुनावभूतामादित्प्रापश्यन्भुवनानि विश्वा ॥
10.088.12 विश्वस्मा अग्निं भुवनाय देवा वैश्वानरं केतुमह्नामकृण्वन् ।
10.088.12 आ यस्ततानोषसो विभातीरपो ऊर्णोति तमो अर्चिषा यन् ॥
10.088.13 वैश्वानरं कवयो यज्ञियासोऽग्निं देवा अजनयन्नजुर्यम् ।
10.088.13 नक्षत्रं प्रत्नममिनच्चरिष्णु यक्षस्याध्यक्षं तविषं बृहन्तम् ॥
10.088.14 वैश्वानरं विश्वहा दीदिवांसं मन्त्रैरग्निं कविमच्छा वदामः ।
10.088.14 यो महिम्ना परिबभूवोर्वी उतावस्तादुत देवः परस्तात् ॥
10.088.15 द्वे स्रुती अशृणवं पितॄणामहं देवानामुत मर्त्यानाम् ।
10.088.15 ताभ्यामिदं विश्वमेजत्समेति यदन्तरा पितरं मातरं च ॥
10.088.16 द्वे समीची बिभृतश्चरन्तं शीर्षतो जातं मनसा विमृष्टम् ।
10.088.16 स प्रत्यङ्विश्वा भुवनानि तस्थावप्रयुच्छन्तरणिर्भ्राजमानः ॥
10.088.17 यत्रा वदेते अवरः परश्च यज्ञन्योः कतरो नौ वि वेद ।
10.088.17 आ शेकुरित्सधमादं सखायो नक्षन्त यज्ञं क इदं वि वोचत् ॥
10.088.18 कत्यग्नयः कति सूर्यासः कत्युषासः कत्यु स्विदापः ।
10.088.18 नोपस्पिजं वः पितरो वदामि पृच्छामि वः कवयो विद्मने कम् ॥
10.088.19 यावन्मात्रमुषसो न प्रतीकं सुपर्ण्यो वसते मातरिश्वः ।
10.088.19 तावद्दधात्युप यज्ञमायन्ब्राह्मणो होतुरवरो निषीदन् ॥

10.089.01 इन्द्रं स्तवा नृतमं यस्य मह्ना विबबाधे रोचना वि ज्मो अन्तान् ।
10.089.01 आ यः पप्रौ चर्षणीधृद्वरोभिः प्र सिन्धुभ्यो रिरिचानो महित्वा ॥
10.089.02 स सूर्यः पर्युरू वरांस्येन्द्रो ववृत्याद्रथ्येव चक्रा ।
10.089.02 अतिष्ठन्तमपस्यं न सर्गं कृष्णा तमांसि त्विष्या जघान ॥
10.089.03 समानमस्मा अनपावृदर्च क्ष्मया दिवो असमं ब्रह्म नव्यम् ।
10.089.03 वि यः पृष्ठेव जनिमान्यर्य इन्द्रश्चिकाय न सखायमीषे ॥
10.089.04 इन्द्राय गिरो अनिशितसर्गा अपः प्रेरयं सगरस्य बुध्नात् ।
10.089.04 यो अक्षेणेव चक्रिया शचीभिर्विष्वक्तस्तम्भ पृथिवीमुत द्याम् ॥
10.089.05 आपान्तमन्युस्तृपलप्रभर्मा धुनिः शिमीवाञ्छरुमां ऋजीषी ।
10.089.05 सोमो विश्वान्यतसा वनानि नार्वागिन्द्रं प्रतिमानानि देभुः ॥
10.089.06 न यस्य द्यावापृथिवी न धन्व नान्तरिक्षं नाद्रयः सोमो अक्षाः ।
10.089.06 यदस्य मन्युरधिनीयमानः शृणाति वीळु रुजति स्थिराणि ॥
10.089.07 जघान वृत्रं स्वधितिर्वनेव रुरोज पुरो अरदन्न सिन्धून् ।
10.089.07 बिभेद गिरिं नवमिन्न कुम्भमा गा इन्द्रो अकृणुत स्वयुग्भिः ॥
10.089.08 त्वं ह त्यदृणया इन्द्र धीरोऽसिर्न पर्व वृजिना शृणासि ।
10.089.08 प्र ये मित्रस्य वरुणस्य धाम युजं न जना मिनन्ति मित्रम् ॥
10.089.09 प्र ये मित्रं प्रार्यमणं दुरेवाः प्र संगिरः प्र वरुणं मिनन्ति ।
10.089.09 न्यमित्रेषु वधमिन्द्र तुम्रं वृषन्वृषाणमरुषं शिशीहि ॥
10.089.10 इन्द्रो दिव इन्द्र ईशे पृथिव्या इन्द्रो अपामिन्द्र इत्पर्वतानाम् ।
10.089.10 इन्द्रो वृधामिन्द्र इन्मेधिराणामिन्द्रः क्षेमे योगे हव्य इन्द्रः ॥
10.089.11 प्राक्तुभ्य इन्द्रः प्र वृधो अहभ्यः प्रान्तरिक्षात्प्र समुद्रस्य धासेः ।
10.089.11 प्र वातस्य प्रथसः प्र ज्मो अन्तात्प्र सिन्धुभ्यो रिरिचे प्र क्षितिभ्यः ॥
10.089.12 प्र शोशुचत्या उषसो न केतुरसिन्वा ते वर्ततामिन्द्र हेतिः ।
10.089.12 अश्मेव विध्य दिव आ सृजानस्तपिष्ठेन हेषसा द्रोघमित्रान् ॥
10.089.13 अन्वह मासा अन्विद्वनान्यन्वोषधीरनु पर्वतासः ।
10.089.13 अन्विन्द्रं रोदसी वावशाने अन्वापो अजिहत जायमानम् ॥
10.089.14 कर्हि स्वित्सा त इन्द्र चेत्यासदघस्य यद्भिनदो रक्ष एषत् ।
10.089.14 मित्रक्रुवो यच्छसने न गावः पृथिव्या आपृगमुया शयन्ते ॥
10.089.15 शत्रूयन्तो अभि ये नस्ततस्रे महि व्राधन्त ओगणास इन्द्र ।
10.089.15 अन्धेनामित्रास्तमसा सचन्तां सुज्योतिषो अक्तवस्तां अभि ष्युः ॥
10.089.16 पुरूणि हि त्वा सवना जनानां ब्रह्माणि मन्दन्गृणतामृषीणाम् ।
10.089.16 इमामाघोषन्नवसा सहूतिं तिरो विश्वां अर्चतो याह्यर्वाङ् ॥
10.089.17 एवा ते वयमिन्द्र भुञ्जतीनां विद्याम सुमतीनां नवानाम् ।
10.089.17 विद्याम वस्तोरवसा गृणन्तो विश्वामित्रा उत त इन्द्र नूनम् ॥
10.089.18 शुनं हुवेम मघवानमिन्द्रमस्मिन्भरे नृतमं वाजसातौ ।
10.089.18 शृण्वन्तमुग्रमूतये समत्सु घ्नन्तं वृत्राणि संजितं धनानाम् ॥

10.090.01 सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् ।
10.090.01 स भूमिं विश्वतो वृत्वात्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥
10.090.02 पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यम् ।
10.090.02 उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति ॥
10.090.03 एतावानस्य महिमातो ज्यायांश्च पूरुषः ।
10.090.03 पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥
10.090.04 त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवत्पुनः ।
10.090.04 ततो विष्वङ्व्यक्रामत्साशनानशने अभि ॥
10.090.05 तस्माद्विराळ् अजायत विराजो अधि पूरुषः ।
10.090.05 स जातो अत्यरिच्यत पश्चाद्भूमिमथो पुरः ॥
10.090.06 यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत ।
10.090.06 वसन्तो अस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः ॥
10.090.07 तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन्पुरुषं जातमग्रतः ।
10.090.07 तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये ॥
10.090.08 तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः सम्भृतं पृषदाज्यम् ।
10.090.08 पशून्तांश्चक्रे वायव्यानारण्यान्ग्राम्याश्च ये ॥
10.090.09 तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे ।
10.090.09 छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत ॥
10.090.10 तस्मादश्वा अजायन्त ये के चोभयादतः ।
10.090.10 गावो ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माज्जाता अजावयः ॥
10.090.11 यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् ।
10.090.11 मुखं किमस्य कौ बाहू का ऊरू पादा उच्येते ॥
10.090.12 ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद्बाहू राजन्यः कृतः ।
10.090.12 ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत ॥
10.090.13 चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत ।
10.090.13 मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च प्राणाद्वायुरजायत ॥
10.090.14 नाभ्या आसीदन्तरिक्षं शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत ।
10.090.14 पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकां अकल्पयन् ॥
10.090.15 सप्तास्यासन्परिधयस्त्रिः सप्त समिधः कृताः ।
10.090.15 देवा यद्यज्ञं तन्वाना अबध्नन्पुरुषं पशुम् ॥
10.090.16 यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् ।
10.090.16 ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥

10.091.01 सं जागृवद्भिर्जरमाण इध्यते दमे दमूना इषयन्निळस्पदे ।
10.091.01 विश्वस्य होता हविषो वरेण्यो विभुर्विभावा सुषखा सखीयते ॥
10.091.02 स दर्शतश्रीरतिथिर्गृहेगृहे वनेवने शिश्रिये तक्ववीरिव ।
10.091.02 जनंजनं जन्यो नाति मन्यते विश आ क्षेति विश्यो विशंविशम् ॥
10.091.03 सुदक्षो दक्षैः क्रतुनासि सुक्रतुरग्ने कविः काव्येनासि विश्ववित् ।
10.091.03 वसुर्वसूनां क्षयसि त्वमेक इद्द्यावा च यानि पृथिवी च पुष्यतः ॥
10.091.04 प्रजानन्नग्ने तव योनिमृत्वियमिळायास्पदे घृतवन्तमासदः ।
10.091.04 आ ते चिकित्र उषसामिवेतयोऽरेपसः सूर्यस्येव रश्मयः ॥
10.091.05 तव श्रियो वर्ष्यस्येव विद्युतश्चित्राश्चिकित्र उषसां न केतवः ।
10.091.05 यदोषधीरभिसृष्टो वनानि च परि स्वयं चिनुषे अन्नमास्ये ॥
10.091.06 तमोषधीर्दधिरे गर्भमृत्वियं तमापो अग्निं जनयन्त मातरः ।
10.091.06 तमित्समानं वनिनश्च वीरुधोऽन्तर्वतीश्च सुवते च विश्वहा ॥
10.091.07 वातोपधूत इषितो वशां अनु तृषु यदन्ना वेविषद्वितिष्ठसे ।
10.091.07 आ ते यतन्ते रथ्यो यथा पृथक्छर्धांस्यग्ने अजराणि धक्षतः ॥
10.091.08 मेधाकारं विदथस्य प्रसाधनमग्निं होतारं परिभूतमं मतिम् ।
10.091.08 तमिदर्भे हविष्या समानमित्तमिन्महे वृणते नान्यं त्वत् ॥
10.091.09 त्वामिदत्र वृणते त्वायवो होतारमग्ने विदथेषु वेधसः ।
10.091.09 यद्देवयन्तो दधति प्रयांसि ते हविष्मन्तो मनवो वृक्तबर्हिषः ॥
10.091.10 तवाग्ने होत्रं तव पोत्रमृत्वियं तव नेष्ट्रं त्वमग्निदृतायतः ।
10.091.10 तव प्रशास्त्रं त्वमध्वरीयसि ब्रह्मा चासि गृहपतिश्च नो दमे ॥
10.091.11 यस्तुभ्यमग्ने अमृताय मर्त्यः समिधा दाशदुत वा हविष्कृति ।
10.091.11 तस्य होता भवसि यासि दूत्यमुप ब्रूषे यजस्यध्वरीयसि ॥
10.091.12 इमा अस्मै मतयो वाचो अस्मदां ऋचो गिरः सुष्टुतयः समग्मत ।
10.091.12 वसूयवो वसवे जातवेदसे वृद्धासु चिद्वर्धनो यासु चाकनत् ॥
10.091.13 इमां प्रत्नाय सुष्टुतिं नवीयसीं वोचेयमस्मा उशते शृणोतु नः ।
10.091.13 भूया अन्तरा हृद्यस्य निस्पृशे जायेव पत्य उशती सुवासाः ॥
10.091.14 यस्मिन्नश्वास ऋषभास उक्षणो वशा मेषा अवसृष्टास आहुताः ।
10.091.14 कीलालपे सोमपृष्ठाय वेधसे हृदा मतिं जनये चारुमग्नये ॥
10.091.15 अहाव्यग्ने हविरास्ये ते स्रुचीव घृतं चम्वीव सोमः ।
10.091.15 वाजसनिं रयिमस्मे सुवीरं प्रशस्तं धेहि यशसं बृहन्तम् ॥

10.092.01 यज्ञस्य वो रथ्यं विश्पतिं विशां होतारमक्तोरतिथिं विभावसुम् ।
10.092.01 शोचञ्छुष्कासु हरिणीषु जर्भुरद्वृषा केतुर्यजतो द्यामशायत ॥
10.092.02 इममञ्जस्पामुभये अकृण्वत धर्माणमग्निं विदथस्य साधनम् ।
10.092.02 अक्तुं न यह्वमुषसः पुरोहितं तनूनपातमरुषस्य निंसते ॥
10.092.03 बळ् अस्य नीथा वि पणेश्च मन्महे वया अस्य प्रहुता आसुरत्तवे ।
10.092.03 यदा घोरासो अमृतत्वमाशतादिज्जनस्य दैव्यस्य चर्किरन् ॥
10.092.04 ऋतस्य हि प्रसितिर्द्यौरुरु व्यचो नमो मह्यरमतिः पनीयसी ।
10.092.04 इन्द्रो मित्रो वरुणः सं चिकित्रिरेऽथो भगः सविता पूतदक्षसः ॥
10.092.05 प्र रुद्रेण ययिना यन्ति सिन्धवस्तिरो महीमरमतिं दधन्विरे ।
10.092.05 येभिः परिज्मा परियन्नुरु ज्रयो वि रोरुवज्जठरे विश्वमुक्षते ॥
10.092.06 क्राणा रुद्रा मरुतो विश्वकृष्टयो दिवः श्येनासो असुरस्य नीळयः ।
10.092.06 तेभिश्चष्टे वरुणो मित्रो अर्यमेन्द्रो देवेभिरर्वशेभिरर्वशः ॥
10.092.07 इन्द्रे भुजं शशमानास आशत सूरो दृशीके वृषणश्च पौंस्ये ।
10.092.07 प्र ये न्वस्यार्हणा ततक्षिरे युजं वज्रं नृषदनेषु कारवः ॥
10.092.08 सूरश्चिदा हरितो अस्य रीरमदिन्द्रादा कश्चिद्भयते तवीयसः ।
10.092.08 भीमस्य वृष्णो जठरादभिश्वसो दिवेदिवे सहुरि स्तन्नबाधितः ॥
10.092.09 स्तोमं वो अद्य रुद्राय शिक्वसे क्षयद्वीराय नमसा दिदिष्टन ।
10.092.09 येभिः शिवः स्ववां एवयावभिर्दिवः सिषक्ति स्वयशा निकामभिः ॥
10.092.10 ते हि प्रजाया अभरन्त वि श्रवो बृहस्पतिर्वृषभः सोमजामयः ।
10.092.10 यज्ञैरथर्वा प्रथमो वि धारयद्देवा दक्षैर्भृगवः सं चिकित्रिरे ॥
10.092.11 ते हि द्यावापृथिवी भूरिरेतसा नराशंसश्चतुरङ्गो यमोऽदितिः ।
10.092.11 देवस्त्वष्टा द्रविणोदा ऋभुक्षणः प्र रोदसी मरुतो विष्णुरर्हिरे ॥
10.092.12 उत स्य न उशिजामुर्विया कविरहिः शृणोतु बुध्न्यो हवीमनि ।
10.092.12 सूर्यामासा विचरन्ता दिविक्षिता धिया शमीनहुषी अस्य बोधतम् ॥
10.092.13 प्र नः पूषा चरथं विश्वदेव्योऽपां नपादवतु वायुरिष्टये ।
10.092.13 आत्मानं वस्यो अभि वातमर्चत तदश्विना सुहवा यामनि श्रुतम् ॥
10.092.14 विशामासामभयानामधिक्षितं गीर्भिरु स्वयशसं गृणीमसि ।
10.092.14 ग्नाभिर्विश्वाभिरदितिमनर्वणमक्तोर्युवानं नृमणा अधा पतिम् ॥
10.092.15 रेभदत्र जनुषा पूर्वो अङ्गिरा ग्रावाण ऊर्ध्वा अभि चक्षुरध्वरम् ।
10.092.15 येभिर्विहाया अभवद्विचक्षणः पाथः सुमेकं स्वधितिर्वनन्वति ॥

10.093.01 महि द्यावापृथिवी भूतमुर्वी नारी यह्वी न रोदसी सदं नः ।
10.093.01 तेभिर्नः पातं सह्यस एभिर्नः पातं शूषणि ॥
10.093.02 यज्ञेयज्ञे स मर्त्यो देवान्सपर्यति ।
10.093.02 यः सुम्नैर्दीर्घश्रुत्तम आविवासत्येनान् ॥
10.093.03 विश्वेषामिरज्यवो देवानां वार्महः ।
10.093.03 विश्वे हि विश्वमहसो विश्वे यज्ञेषु यज्ञियाः ॥
10.093.04 ते घा राजानो अमृतस्य मन्द्रा अर्यमा मित्रो वरुणः परिज्मा ।
10.093.04 कद्रुद्रो नृणां स्तुतो मरुतः पूषणो भगः ॥
10.093.05 उत नो नक्तमपां वृषण्वसू सूर्यामासा सदनाय सधन्या ।
10.093.05 सचा यत्साद्येषामहिर्बुध्नेषु बुध्न्यः ॥
10.093.06 उत नो देवावश्विना शुभस्पती धामभिर्मित्रावरुणा उरुष्यताम् ।
10.093.06 महः स राय एषतेऽति धन्वेव दुरिता ॥
10.093.07 उत नो रुद्रा चिन्मृळतामश्विना विश्वे देवासो रथस्पतिर्भगः ।
10.093.07 ऋभुर्वाज ऋभुक्षणः परिज्मा विश्ववेदसः ॥
10.093.08 ऋभुरृभुक्षा ऋभुर्विधतो मद आ ते हरी जूजुवानस्य वाजिना ।
10.093.08 दुष्टरं यस्य साम चिदृधग्यज्ञो न मानुषः ॥
10.093.09 कृधी नो अह्रयो देव सवितः स च स्तुषे मघोनाम् ।
10.093.09 सहो न इन्द्रो वह्निभिर्न्येषां चर्षणीनां चक्रं रश्मिं न योयुवे ॥
10.093.10 ऐषु द्यावापृथिवी धातं महदस्मे वीरेषु विश्वचर्षणि श्रवः ।
10.093.10 पृक्षं वाजस्य सातये पृक्षं रायोत तुर्वणे ॥
10.093.11 एतं शंसमिन्द्रास्मयुष्ट्वं कूचित्सन्तं सहसावन्नभिष्टये ।
10.093.11 सदा पाह्यभिष्टये मेदतां वेदता वसो ॥
10.093.12 एतं मे स्तोमं तना न सूर्ये द्युतद्यामानं वावृधन्त नृणाम् ।
10.093.12 संवननं नाश्व्यं तष्टेवानपच्युतम् ॥
10.093.13 वावर्त येषां राया युक्तैषां हिरण्ययी ।
10.093.13 नेमधिता न पौंस्या वृथेव विष्टान्ता ॥
10.093.14 प्र तद्दुःशीमे पृथवाने वेने प्र रामे वोचमसुरे मघवत्सु ।
10.093.14 ये युक्त्वाय पञ्च शतास्मयु पथा विश्राव्येषाम् ॥
10.093.15 अधीन्न्वत्र सप्ततिं च सप्त च ।
10.093.15 सद्यो दिदिष्ट तान्वः सद्यो दिदिष्ट पार्थ्यः सद्यो दिदिष्ट मायवः ॥

10.094.01 प्रैते वदन्तु प्र वयं वदाम ग्रावभ्यो वाचं वदता वदद्भ्यः ।
10.094.01 यदद्रयः पर्वताः साकमाशवः श्लोकं घोषं भरथेन्द्राय सोमिनः ॥
10.094.02 एते वदन्ति शतवत्सहस्रवदभि क्रन्दन्ति हरितेभिरासभिः ।
10.094.02 विष्ट्वी ग्रावाणः सुकृतः सुकृत्यया होतुश्चित्पूर्वे हविरद्यमाशत ॥
10.094.03 एते वदन्त्यविदन्नना मधु न्यूङ्खयन्ते अधि पक्व आमिषि ।
10.094.03 वृक्षस्य शाखामरुणस्य बप्सतस्ते सूभर्वा वृषभाः प्रेमराविषुः ॥
10.094.04 बृहद्वदन्ति मदिरेण मन्दिनेन्द्रं क्रोशन्तोऽविदन्नना मधु ।
10.094.04 संरभ्या धीराः स्वसृभिरनर्तिषुराघोषयन्तः पृथिवीमुपब्दिभिः ॥
10.094.05 सुपर्णा वाचमक्रतोप द्यव्याखरे कृष्णा इषिरा अनर्तिषुः ।
10.094.05 न्यङ्नि यन्त्युपरस्य निष्कृतं पुरू रेतो दधिरे सूर्यश्वितः ॥
10.094.06 उग्रा इव प्रवहन्तः समायमुः साकं युक्ता वृषणो बिभ्रतो धुरः ।
10.094.06 यच्छ्वसन्तो जग्रसाना अराविषुः शृण्व एषां प्रोथथो अर्वतामिव ॥
10.094.07 दशावनिभ्यो दशकक्ष्येभ्यो दशयोक्त्रेभ्यो दशयोजनेभ्यः ।
10.094.07 दशाभीशुभ्यो अर्चताजरेभ्यो दश धुरो दश युक्ता वहद्भ्यः ॥
10.094.08 ते अद्रयो दशयन्त्रास आशवस्तेषामाधानं पर्येति हर्यतम् ।
10.094.08 त ऊ सुतस्य सोम्यस्यान्धसोऽंशोः पीयूषं प्रथमस्य भेजिरे ॥
10.094.09 ते सोमादो हरी इन्द्रस्य निंसतेऽंशुं दुहन्तो अध्यासते गवि ।
10.094.09 तेभिर्दुग्धं पपिवान्सोम्यं मध्विन्द्रो वर्धते प्रथते वृषायते ॥
10.094.10 वृषा वो अंशुर्न किला रिषाथनेळावन्तः सदमित्स्थनाशिताः ।
10.094.10 रैवत्येव महसा चारव स्थन यस्य ग्रावाणो अजुषध्वमध्वरम् ॥
10.094.11 तृदिला अतृदिलासो अद्रयोऽश्रमणा अशृथिता अमृत्यवः ।
10.094.11 अनातुरा अजरा स्थामविष्णवः सुपीवसो अतृषिता अतृष्णजः ॥
10.094.12 ध्रुवा एव वः पितरो युगेयुगे क्षेमकामासः सदसो न युञ्जते ।
10.094.12 अजुर्यासो हरिषाचो हरिद्रव आ द्यां रवेण पृथिवीमशुश्रवुः ॥
10.094.13 तदिद्वदन्त्यद्रयो विमोचने यामन्नञ्जस्पा इव घेदुपब्दिभिः ।
10.094.13 वपन्तो बीजमिव धान्याकृतः पृञ्चन्ति सोमं न मिनन्ति बप्सतः ॥
10.094.14 सुते अध्वरे अधि वाचमक्रता क्रीळयो न मातरं तुदन्तः ।
10.094.14 वि षू मुञ्चा सुषुवुषो मनीषां वि वर्तन्तामद्रयश्चायमानाः ॥

10.095.01 हये जाये मनसा तिष्ठ घोरे वचांसि मिश्रा कृणवावहै नु ।
10.095.01 न नौ मन्त्रा अनुदितास एते मयस्करन्परतरे चनाहन् ॥
10.095.02 किमेता वाचा कृणवा तवाहं प्राक्रमिषमुषसामग्रियेव ।
10.095.02 पुरूरवः पुनरस्तं परेहि दुरापना वात इवाहमस्मि ॥
10.095.03 इषुर्न श्रिय इषुधेरसना गोषाः शतसा न रंहिः ।
10.095.03 अवीरे क्रतौ वि दविद्युतन्नोरा न मायुं चितयन्त धुनयः ॥
10.095.04 सा वसु दधती श्वशुराय वय उषो यदि वष्ट्यन्तिगृहात् ।
10.095.04 अस्तं ननक्षे यस्मिञ्चाकन्दिवा नक्तं श्नथिता वैतसेन ॥
10.095.05 त्रिः स्म माह्नः श्नथयो वैतसेनोत स्म मेऽव्यत्यै पृणासि ।
10.095.05 पुरूरवोऽनु ते केतमायं राजा मे वीर तन्वस्तदासीः ॥
10.095.06 या सुजूर्णिः श्रेणिः सुम्नआपिर्ह्रदेचक्षुर्न ग्रन्थिनी चरण्युः ।
10.095.06 ता अञ्जयोऽरुणयो न सस्रुः श्रिये गावो न धेनवोऽनवन्त ॥
10.095.07 समस्मिञ्जायमान आसत ग्ना उतेमवर्धन्नद्यः स्वगूर्ताः ।
10.095.07 महे यत्त्वा पुरूरवो रणायावर्धयन्दस्युहत्याय देवाः ॥
10.095.08 सचा यदासु जहतीष्वत्कममानुषीषु मानुषो निषेवे ।
10.095.08 अप स्म मत्तरसन्ती न भुज्युस्ता अत्रसन्रथस्पृशो नाश्वाः ॥
10.095.09 यदासु मर्तो अमृतासु निस्पृक्सं क्षोणीभिः क्रतुभिर्न पृङ्क्ते ।
10.095.09 ता आतयो न तन्वः शुम्भत स्वा अश्वासो न क्रीळयो दन्दशानाः ॥
10.095.10 विद्युन्न या पतन्ती दविद्योद्भरन्ती मे अप्या काम्यानि ।
10.095.10 जनिष्टो अपो नर्यः सुजातः प्रोर्वशी तिरत दीर्घमायुः ॥
10.095.11 जज्ञिष इत्था गोपीथ्याय हि दधाथ तत्पुरूरवो म ओजः ।
10.095.11 अशासं त्वा विदुषी सस्मिन्नहन्न म आशृणोः किमभुग्वदासि ॥
10.095.12 कदा सूनुः पितरं जात इच्छाच्चक्रन्नाश्रु वर्तयद्विजानन् ।
10.095.12 को दम्पती समनसा वि यूयोदध यदग्निः श्वशुरेषु दीदयत् ॥
10.095.13 प्रति ब्रवाणि वर्तयते अश्रु चक्रन्न क्रन्ददाध्ये शिवायै ।
10.095.13 प्र तत्ते हिनवा यत्ते अस्मे परेह्यस्तं नहि मूर मापः ॥
10.095.14 सुदेवो अद्य प्रपतेदनावृत्परावतं परमां गन्तवा उ ।
10.095.14 अधा शयीत निरृतेरुपस्थेऽधैनं वृका रभसासो अद्युः ॥
10.095.15 पुरूरवो मा मृथा मा प्र पप्तो मा त्वा वृकासो अशिवास उ क्षन् ।
10.095.15 न वै स्त्रैणानि सख्यानि सन्ति सालावृकाणां हृदयान्येता ॥
10.095.16 यद्विरूपाचरं मर्त्येष्ववसं रात्रीः शरदश्चतस्रः ।
10.095.16 घृतस्य स्तोकं सकृदह्न आश्नां तादेवेदं तातृपाणा चरामि ॥
10.095.17 अन्तरिक्षप्रां रजसो विमानीमुप शिक्षाम्युर्वशीं वसिष्ठः ।
10.095.17 उप त्वा रातिः सुकृतस्य तिष्ठान्नि वर्तस्व हृदयं तप्यते मे ॥
10.095.18 इति त्वा देवा इम आहुरैळ यथेमेतद्भवसि मृत्युबन्धुः ।
10.095.18 प्रजा ते देवान्हविषा यजाति स्वर्ग उ त्वमपि मादयासे ॥

10.096.01 प्र ते महे विदथे शंसिषं हरी प्र ते वन्वे वनुषो हर्यतं मदम् ।
10.096.01 घृतं न यो हरिभिश्चारु सेचत आ त्वा विशन्तु हरिवर्पसं गिरः ॥
10.096.02 हरिं हि योनिमभि ये समस्वरन्हिन्वन्तो हरी दिव्यं यथा सदः ।
10.096.02 आ यं पृणन्ति हरिभिर्न धेनव इन्द्राय शूषं हरिवन्तमर्चत ॥
10.096.03 सो अस्य वज्रो हरितो य आयसो हरिर्निकामो हरिरा गभस्त्योः ।
10.096.03 द्युम्नी सुशिप्रो हरिमन्युसायक इन्द्रे नि रूपा हरिता मिमिक्षिरे ॥
10.096.04 दिवि न केतुरधि धायि हर्यतो विव्यचद्वज्रो हरितो न रंह्या ।
10.096.04 तुददहिं हरिशिप्रो य आयसः सहस्रशोका अभवद्धरिम्भरः ॥
10.096.05 त्वंत्वमहर्यथा उपस्तुतः पूर्वेभिरिन्द्र हरिकेश यज्वभिः ।
10.096.05 त्वं हर्यसि तव विश्वमुक्थ्यमसामि राधो हरिजात हर्यतम् ॥
10.096.06 ता वज्रिणं मन्दिनं स्तोम्यं मद इन्द्रं रथे वहतो हर्यता हरी ।
10.096.06 पुरूण्यस्मै सवनानि हर्यत इन्द्राय सोमा हरयो दधन्विरे ॥
10.096.07 अरं कामाय हरयो दधन्विरे स्थिराय हिन्वन्हरयो हरी तुरा ।
10.096.07 अर्वद्भिर्यो हरिभिर्जोषमीयते सो अस्य कामं हरिवन्तमानशे ॥
10.096.08 हरिश्मशारुर्हरिकेश आयसस्तुरस्पेये यो हरिपा अवर्धत ।
10.096.08 अर्वद्भिर्यो हरिभिर्वाजिनीवसुरति विश्वा दुरिता पारिषद्धरी ॥
10.096.09 स्रुवेव यस्य हरिणी विपेततुः शिप्रे वाजाय हरिणी दविध्वतः ।
10.096.09 प्र यत्कृते चमसे मर्मृजद्धरी पीत्वा मदस्य हर्यतस्यान्धसः ॥
10.096.10 उत स्म सद्म हर्यतस्य पस्त्योरत्यो न वाजं हरिवां अचिक्रदत् ।
10.096.10 मही चिद्धि धिषणाहर्यदोजसा बृहद्वयो दधिषे हर्यतश्चिदा ॥
10.096.11 आ रोदसी हर्यमाणो महित्वा नव्यंनव्यं हर्यसि मन्म नु प्रियम् ।
10.096.11 प्र पस्त्यमसुर हर्यतं गोराविष्कृधि हरये सूर्याय ॥
10.096.12 आ त्वा हर्यन्तं प्रयुजो जनानां रथे वहन्तु हरिशिप्रमिन्द्र ।
10.096.12 पिबा यथा प्रतिभृतस्य मध्वो हर्यन्यज्ञं सधमादे दशोणिम् ॥
10.096.13 अपाः पूर्वेषां हरिवः सुतानामथो इदं सवनं केवलं ते ।
10.096.13 ममद्धि सोमं मधुमन्तमिन्द्र सत्रा वृषञ्जठर आ वृषस्व ॥

10.097.01 या ओषधीः पूर्वा जाता देवेभ्यस्त्रियुगं पुरा ।
10.097.01 मनै नु बभ्रूणामहं शतं धामानि सप्त च ॥
10.097.02 शतं वो अम्ब धामानि सहस्रमुत वो रुहः ।
10.097.02 अधा शतक्रत्वो यूयमिमं मे अगदं कृत ॥
10.097.03 ओषधीः प्रति मोदध्वं पुष्पवतीः प्रसूवरीः ।
10.097.03 अश्वा इव सजित्वरीर्वीरुधः पारयिष्ण्वः ॥
10.097.04 ओषधीरिति मातरस्तद्वो देवीरुप ब्रुवे ।
10.097.04 सनेयमश्वं गां वास आत्मानं तव पूरुष ॥
10.097.05 अश्वत्थे वो निषदनं पर्णे वो वसतिष्कृता ।
10.097.05 गोभाज इत्किलासथ यत्सनवथ पूरुषम् ॥
10.097.06 यत्रौषधीः समग्मत राजानः समिताविव ।
10.097.06 विप्रः स उच्यते भिषग्रक्षोहामीवचातनः ॥
10.097.07 अश्वावतीं सोमावतीमूर्जयन्तीमुदोजसम् ।
10.097.07 आवित्सि सर्वा ओषधीरस्मा अरिष्टतातये ॥
10.097.08 उच्छुष्मा ओषधीनां गावो गोष्ठादिवेरते ।
10.097.08 धनं सनिष्यन्तीनामात्मानं तव पूरुष ॥
10.097.09 इष्कृतिर्नाम वो माताथो यूयं स्थ निष्कृतीः ।
10.097.09 सीराः पतत्रिणी स्थन यदामयति निष्कृथ ॥
10.097.10 अति विश्वाः परिष्ठा स्तेन इव व्रजमक्रमुः ।
10.097.10 ओषधीः प्राचुच्यवुर्यत्किं च तन्वो रपः ॥
10.097.11 यदिमा वाजयन्नहमोषधीर्हस्त आदधे ।
10.097.11 आत्मा यक्ष्मस्य नश्यति पुरा जीवगृभो यथा ॥
10.097.12 यस्यौषधीः प्रसर्पथाङ्गमङ्गं परुष्परुः ।
10.097.12 ततो यक्ष्मं वि बाधध्व उग्रो मध्यमशीरिव ॥
10.097.13 साकं यक्ष्म प्र पत चाषेण किकिदीविना ।
10.097.13 साकं वातस्य ध्राज्या साकं नश्य निहाकया ॥
10.097.14 अन्या वो अन्यामवत्वन्यान्यस्या उपावत ।
10.097.14 ताः सर्वाः संविदाना इदं मे प्रावता वचः ॥
10.097.15 याः फलिनीर्या अफला अपुष्पा याश्च पुष्पिणीः ।
10.097.15 बृहस्पतिप्रसूतास्ता नो मुञ्चन्त्वंहसः ॥
10.097.16 मुञ्चन्तु मा शपथ्यादथो वरुण्यादुत ।
10.097.16 अथो यमस्य पड्बीशात्सर्वस्माद्देवकिल्बिषात् ॥
10.097.17 अवपतन्तीरवदन्दिव ओषधयस्परि ।
10.097.17 यं जीवमश्नवामहै न स रिष्याति पूरुषः ॥
10.097.18 या ओषधीः सोमराज्ञीर्बह्वीः शतविचक्षणाः ।
10.097.18 तासां त्वमस्युत्तमारं कामाय शं हृदे ॥
10.097.19 या ओषधीः सोमराज्ञीर्विष्ठिताः पृथिवीमनु ।
10.097.19 बृहस्पतिप्रसूता अस्यै सं दत्त वीर्यम् ॥
10.097.20 मा वो रिषत्खनिता यस्मै चाहं खनामि वः ।
10.097.20 द्विपच्चतुष्पदस्माकं सर्वमस्त्वनातुरम् ॥
10.097.21 याश्चेदमुपशृण्वन्ति याश्च दूरं परागताः ।
10.097.21 सर्वाः संगत्य वीरुधोऽस्यै सं दत्त वीर्यम् ॥
10.097.22 ओषधयः सं वदन्ते सोमेन सह राज्ञा ।
10.097.22 यस्मै कृणोति ब्राह्मणस्तं राजन्पारयामसि ॥
10.097.23 त्वमुत्तमास्योषधे तव वृक्षा उपस्तयः ।
10.097.23 उपस्तिरस्तु सोऽस्माकं यो अस्मां अभिदासति ॥

10.098.01 बृहस्पते प्रति मे देवतामिहि मित्रो वा यद्वरुणो वासि पूषा ।
10.098.01 आदित्यैर्वा यद्वसुभिर्मरुत्वान्स पर्जन्यं शन्तनवे वृषाय ॥
10.098.02 आ देवो दूतो अजिरश्चिकित्वान्त्वद्देवापे अभि मामगच्छत् ।
10.098.02 प्रतीचीनः प्रति मामा ववृत्स्व दधामि ते द्युमतीं वाचमासन् ॥
10.098.03 अस्मे धेहि द्युमतीं वाचमासन्बृहस्पते अनमीवामिषिराम् ।
10.098.03 यया वृष्टिं शन्तनवे वनाव दिवो द्रप्सो मधुमां आ विवेश ॥
10.098.04 आ नो द्रप्सा मधुमन्तो विशन्त्विन्द्र देह्यधिरथं सहस्रम् ।
10.098.04 नि षीद होत्रमृतुथा यजस्व देवान्देवापे हविषा सपर्य ॥
10.098.05 आर्ष्टिषेणो होत्रमृषिर्निषीदन्देवापिर्देवसुमतिं चिकित्वान् ।
10.098.05 स उत्तरस्मादधरं समुद्रमपो दिव्या असृजद्वर्ष्या अभि ॥
10.098.06 अस्मिन्समुद्रे अध्युत्तरस्मिन्नापो देवेभिर्निवृता अतिष्ठन् ।
10.098.06 ता अद्रवन्नार्ष्टिषेणेन सृष्टा देवापिना प्रेषिता मृक्षिणीषु ॥
10.098.07 यद्देवापिः शन्तनवे पुरोहितो होत्राय वृतः कृपयन्नदीधेत् ।
10.098.07 देवश्रुतं वृष्टिवनिं रराणो बृहस्पतिर्वाचमस्मा अयच्छत् ॥
10.098.08 यं त्वा देवापिः शुशुचानो अग्न आर्ष्टिषेणो मनुष्यः समीधे ।
10.098.08 विश्वेभिर्देवैरनुमद्यमानः प्र पर्जन्यमीरया वृष्टिमन्तम् ॥
10.098.09 त्वां पूर्व ऋषयो गीर्भिरायन्त्वामध्वरेषु पुरुहूत विश्वे ।
10.098.09 सहस्राण्यधिरथान्यस्मे आ नो यज्ञं रोहिदश्वोप याहि ॥
10.098.10 एतान्यग्ने नवतिर्नव त्वे आहुतान्यधिरथा सहस्रा ।
10.098.10 तेभिर्वर्धस्व तन्वः शूर पूर्वीर्दिवो नो वृष्टिमिषितो रिरीहि ॥
10.098.11 एतान्यग्ने नवतिं सहस्रा सं प्र यच्छ वृष्ण इन्द्राय भागम् ।
10.098.11 विद्वान्पथ ऋतुशो देवयानानप्यौलानं दिवि देवेषु धेहि ॥
10.098.12 अग्ने बाधस्व वि मृधो वि दुर्गहापामीवामप रक्षांसि सेध ।
10.098.12 अस्मात्समुद्राद्बृहतो दिवो नोऽपां भूमानमुप नः सृजेह ॥

10.099.01 कं नश्चित्रमिषण्यसि चिकित्वान्पृथुग्मानं वाश्रं वावृधध्यै ।
10.099.01 कत्तस्य दातु शवसो व्युष्टौ तक्षद्वज्रं वृत्रतुरमपिन्वत् ॥
10.099.02 स हि द्युता विद्युता वेति साम पृथुं योनिमसुरत्वा ससाद ।
10.099.02 स सनीळेभिः प्रसहानो अस्य भ्रातुर्न ऋते सप्तथस्य मायाः ॥
10.099.03 स वाजं यातापदुष्पदा यन्स्वर्षाता परि षदत्सनिष्यन् ।
10.099.03 अनर्वा यच्छतदुरस्य वेदो घ्नञ्छिश्नदेवां अभि वर्पसा भूत् ॥
10.099.04 स यह्व्योऽवनीर्गोष्वर्वा जुहोति प्रधन्यासु सस्रिः ।
10.099.04 अपादो यत्र युज्यासोऽरथा द्रोण्यश्वास ईरते घृतं वाः ॥
10.099.05 स रुद्रेभिरशस्तवार ऋभ्वा हित्वी गयमारेअवद्य आगात् ।
10.099.05 वम्रस्य मन्ये मिथुना विवव्री अन्नमभीत्यारोदयन्मुषायन् ॥
10.099.06 स इद्दासं तुवीरवं पतिर्दन्षळक्षं त्रिशीर्षाणं दमन्यत् ।
10.099.06 अस्य त्रितो न्वोजसा वृधानो विपा वराहमयोअग्रया हन् ॥
10.099.07 स द्रुह्वणे मनुष ऊर्ध्वसान आ साविषदर्शसानाय शरुम् ।
10.099.07 स नृतमो नहुषोऽस्मत्सुजातः पुरोऽभिनदर्हन्दस्युहत्ये ॥
10.099.08 सो अभ्रियो न यवस उदन्यन्क्षयाय गातुं विदन्नो अस्मे ।
10.099.08 उप यत्सीददिन्दुं शरीरैः श्येनोऽयोपाष्टिर्हन्ति दस्यून् ॥
10.099.09 स व्राधतः शवसानेभिरस्य कुत्साय शुष्णं कृपणे परादात् ।
10.099.09 अयं कविमनयच्छस्यमानमत्कं यो अस्य सनितोत नृणाम् ॥
10.099.10 अयं दशस्यन्नर्येभिरस्य दस्मो देवेभिर्वरुणो न मायी ।
10.099.10 अयं कनीन ऋतुपा अवेद्यमिमीताररुं यश्चतुष्पात् ॥
10.099.11 अस्य स्तोमेभिरौशिज ऋजिश्वा व्रजं दरयद्वृषभेण पिप्रोः ।
10.099.11 सुत्वा यद्यजतो दीदयद्गीः पुर इयानो अभि वर्पसा भूत् ॥
10.099.12 एवा महो असुर वक्षथाय वम्रकः पड्भिरुप सर्पदिन्द्रम् ।
10.099.12 स इयानः करति स्वस्तिमस्मा इषमूर्जं सुक्षितिं विश्वमाभाः ॥

10.100.01 इन्द्र दृह्य मघवन्त्वावदिद्भुज इह स्तुतः सुतपा बोधि नो वृधे ।
10.100.01 देवेभिर्नः सविता प्रावतु श्रुतमा सर्वतातिमदितिं वृणीमहे ॥
10.100.02 भराय सु भरत भागमृत्वियं प्र वायवे शुचिपे क्रन्ददिष्टये ।
10.100.02 गौरस्य यः पयसः पीतिमानश आ सर्वतातिमदितिं वृणीमहे ॥
10.100.03 आ नो देवः सविता साविषद्वय ऋजूयते यजमानाय सुन्वते ।
10.100.03 यथा देवान्प्रतिभूषेम पाकवदा सर्वतातिमदितिं वृणीमहे ॥
10.100.04 इन्द्रो अस्मे सुमना अस्तु विश्वहा राजा सोमः सुवितस्याध्येतु नः ।
10.100.04 यथायथा मित्रधितानि संदधुरा सर्वतातिमदितिं वृणीमहे ॥
10.100.05 इन्द्र उक्थेन शवसा परुर्दधे बृहस्पते प्रतरीतास्यायुषः ।
10.100.05 यज्ञो मनुः प्रमतिर्नः पिता हि कमा सर्वतातिमदितिं वृणीमहे ॥
10.100.06 इन्द्रस्य नु सुकृतं दैव्यं सहोऽग्निर्गृहे जरिता मेधिरः कविः ।
10.100.06 यज्ञश्च भूद्विदथे चारुरन्तम आ सर्वतातिमदितिं वृणीमहे ॥
10.100.07 न वो गुहा चकृम भूरि दुष्कृतं नाविष्ट्यं वसवो देवहेळनम् ।
10.100.07 माकिर्नो देवा अनृतस्य वर्पस आ सर्वतातिमदितिं वृणीमहे ॥
10.100.08 अपामीवां सविता साविषन्न्यग्वरीय इदप सेधन्त्वद्रयः ।
10.100.08 ग्रावा यत्र मधुषुदुच्यते बृहदा सर्वतातिमदितिं वृणीमहे ॥
10.100.09 ऊर्ध्वो ग्रावा वसवोऽस्तु सोतरि विश्वा द्वेषांसि सनुतर्युयोत ।
10.100.09 स नो देवः सविता पायुरीड्य आ सर्वतातिमदितिं वृणीमहे ॥
10.100.10 ऊर्जं गावो यवसे पीवो अत्तन ऋतस्य याः सदने कोशे अङ्ग्ध्वे ।
10.100.10 तनूरेव तन्वो अस्तु भेषजमा सर्वतातिमदितिं वृणीमहे ॥
10.100.11 क्रतुप्रावा जरिता शश्वतामव इन्द्र इद्भद्रा प्रमतिः सुतावताम् ।
10.100.11 पूर्णमूधर्दिव्यं यस्य सिक्तय आ सर्वतातिमदितिं वृणीमहे ॥
10.100.12 चित्रस्ते भानुः क्रतुप्रा अभिष्टिः सन्ति स्पृधो जरणिप्रा अधृष्टाः ।
10.100.12 रजिष्ठया रज्या पश्व आ गोस्तूतूर्षति पर्यग्रं दुवस्युः ॥

10.101.01 उद्बुध्यध्वं समनसः सखायः समग्निमिन्ध्वं बहवः सनीळाः ।
10.101.01 दधिक्रामग्निमुषसं च देवीमिन्द्रावतोऽवसे नि ह्वये वः ॥
10.101.02 मन्द्रा कृणुध्वं धिय आ तनुध्वं नावमरित्रपरणीं कृणुध्वम् ।
10.101.02 इष्कृणुध्वमायुधारं कृणुध्वं प्राञ्चं यज्ञं प्र णयता सखायः ॥
10.101.03 युनक्त सीरा वि युगा तनुध्वं कृते योनौ वपतेह बीजम् ।
10.101.03 गिरा च श्रुष्टिः सभरा असन्नो नेदीय इत्सृण्यः पक्वमेयात् ॥
10.101.04 सीरा युञ्जन्ति कवयो युगा वि तन्वते पृथक् ।
10.101.04 धीरा देवेषु सुम्नया ॥
10.101.05 निराहावान्कृणोतन सं वरत्रा दधातन ।
10.101.05 सिञ्चामहा अवतमुद्रिणं वयं सुषेकमनुपक्षितम् ॥
10.101.06 इष्कृताहावमवतं सुवरत्रं सुषेचनम् ।
10.101.06 उद्रिणं सिञ्चे अक्षितम् ॥
10.101.07 प्रीणीताश्वान्हितं जयाथ स्वस्तिवाहं रथमित्कृणुध्वम् ।
10.101.07 द्रोणाहावमवतमश्मचक्रमंसत्रकोशं सिञ्चता नृपाणम् ॥
10.101.08 व्रजं कृणुध्वं स हि वो नृपाणो वर्म सीव्यध्वं बहुला पृथूनि ।
10.101.08 पुरः कृणुध्वमायसीरधृष्टा मा वः सुस्रोच्चमसो दृंहता तम् ॥
10.101.09 आ वो धियं यज्ञियां वर्त ऊतये देवा देवीं यजतां यज्ञियामिह ।
10.101.09 सा नो दुहीयद्यवसेव गत्वी सहस्रधारा पयसा मही गौः ॥
10.101.10 आ तू षिञ्च हरिमीं द्रोरुपस्थे वाशीभिस्तक्षताश्मन्मयीभिः ।
10.101.10 परि ष्वजध्वं दश कक्ष्याभिरुभे धुरौ प्रति वह्निं युनक्त ॥
10.101.11 उभे धुरौ वह्निरापिब्दमानोऽन्तर्योनेव चरति द्विजानिः ।
10.101.11 वनस्पतिं वन आस्थापयध्वं नि षू दधिध्वमखनन्त उत्सम् ॥
10.101.12 कपृन्नरः कपृथमुद्दधातन चोदयत खुदत वाजसातये ।
10.101.12 निष्टिग्र्यः पुत्रमा च्यावयोतय इन्द्रं सबाध इह सोमपीतये ॥

10.102.01 प्र ते रथं मिथूकृतमिन्द्रोऽवतु धृष्णुया ।
10.102.01 अस्मिन्नाजौ पुरुहूत श्रवाय्ये धनभक्षेषु नोऽव ॥
10.102.02 उत्स्म वातो वहति वासोऽस्या अधिरथं यदजयत्सहस्रम् ।
10.102.02 रथीरभून्मुद्गलानी गविष्टौ भरे कृतं व्यचेदिन्द्रसेना ॥
10.102.03 अन्तर्यच्छ जिघांसतो वज्रमिन्द्राभिदासतः ।
10.102.03 दासस्य वा मघवन्नार्यस्य वा सनुतर्यवया वधम् ॥
10.102.04 उद्नो ह्रदमपिबज्जर्हृषाणः कूटं स्म तृंहदभिमातिमेति ।
10.102.04 प्र मुष्कभारः श्रव इच्छमानोऽजिरं बाहू अभरत्सिषासन् ॥
10.102.05 न्यक्रन्दयन्नुपयन्त एनममेहयन्वृषभं मध्य आजेः ।
10.102.05 तेन सूभर्वं शतवत्सहस्रं गवां मुद्गलः प्रधने जिगाय ॥
10.102.06 ककर्दवे वृषभो युक्त आसीदवावचीत्सारथिरस्य केशी ।
10.102.06 दुधेर्युक्तस्य द्रवतः सहानस ऋच्छन्ति ष्मा निष्पदो मुद्गलानीम् ॥
10.102.07 उत प्रधिमुदहन्नस्य विद्वानुपायुनग्वंसगमत्र शिक्षन् ।
10.102.07 इन्द्र उदावत्पतिमघ्न्यानामरंहत पद्याभिः ककुद्मान् ॥
10.102.08 शुनमष्ट्राव्यचरत्कपर्दी वरत्रायां दार्वानह्यमानः ।
10.102.08 नृम्णानि कृण्वन्बहवे जनाय गाः पस्पशानस्तविषीरधत्त ॥
10.102.09 इमं तं पश्य वृषभस्य युञ्जं काष्ठाया मध्ये द्रुघणं शयानम् ।
10.102.09 येन जिगाय शतवत्सहस्रं गवां मुद्गलः पृतनाज्येषु ॥
10.102.10 आरे अघा को न्वित्था ददर्श यं युञ्जन्ति तं वा स्थापयन्ति ।
10.102.10 नास्मै तृणं नोदकमा भरन्त्युत्तरो धुरो वहति प्रदेदिशत् ॥
10.102.11 परिवृक्तेव पतिविद्यमानट्पीप्याना कूचक्रेणेव सिञ्चन् ।
10.102.11 एषैष्या चिद्रथ्या जयेम सुमङ्गलं सिनवदस्तु सातम् ॥
10.102.12 त्वं विश्वस्य जगतश्चक्षुरिन्द्रासि चक्षुषः ।
10.102.12 वृषा यदाजिं वृषणा सिषाससि चोदयन्वध्रिणा युजा ॥

10.103.01 आशुः शिशानो वृषभो न भीमो घनाघनः क्षोभणश्चर्षणीनाम् ।
10.103.01 संक्रन्दनोऽनिमिष एकवीरः शतं सेना अजयत्साकमिन्द्रः ॥
10.103.02 संक्रन्दनेनानिमिषेण जिष्णुना युत्कारेण दुश्च्यवनेन धृष्णुना ।
10.103.02 तदिन्द्रेण जयत तत्सहध्वं युधो नर इषुहस्तेन वृष्णा ॥
10.103.03 स इषुहस्तैः स निषङ्गिभिर्वशी संस्रष्टा स युध इन्द्रो गणेन ।
10.103.03 संसृष्टजित्सोमपा बाहुशर्ध्युग्रधन्वा प्रतिहिताभिरस्ता ॥
10.103.04 बृहस्पते परि दीया रथेन रक्षोहामित्रां अपबाधमानः ।
10.103.04 प्रभञ्जन्सेनाः प्रमृणो युधा जयन्नस्माकमेध्यविता रथानाम् ॥
10.103.05 बलविज्ञाय स्थविरः प्रवीरः सहस्वान्वाजी सहमान उग्रः ।
10.103.05 अभिवीरो अभिसत्वा सहोजा जैत्रमिन्द्र रथमा तिष्ठ गोवित् ॥
10.103.06 गोत्रभिदं गोविदं वज्रबाहुं जयन्तमज्म प्रमृणन्तमोजसा ।
10.103.06 इमं सजाता अनु वीरयध्वमिन्द्रं सखायो अनु सं रभध्वम् ॥
10.103.07 अभि गोत्राणि सहसा गाहमानोऽदयो वीरः शतमन्युरिन्द्रः ।
10.103.07 दुश्च्यवनः पृतनाषाळ् अयुध्योऽस्माकं सेना अवतु प्र युत्सु ॥
10.103.08 इन्द्र आसां नेता बृहस्पतिर्दक्षिणा यज्ञः पुर एतु सोमः ।
10.103.08 देवसेनानामभिभञ्जतीनां जयन्तीनां मरुतो यन्त्वग्रम् ॥
10.103.09 इन्द्रस्य वृष्णो वरुणस्य राज्ञ आदित्यानां मरुतां शर्ध उग्रम् ।
10.103.09 महामनसां भुवनच्यवानां घोषो देवानां जयतामुदस्थात् ॥
10.103.10 उद्धर्षय मघवन्नायुधान्युत्सत्वनां मामकानां मनांसि ।
10.103.10 उद्वृत्रहन्वाजिनां वाजिनान्युद्रथानां जयतां यन्तु घोषाः ॥
10.103.11 अस्माकमिन्द्रः समृतेषु ध्वजेष्वस्माकं या इषवस्ता जयन्तु ।
10.103.11 अस्माकं वीरा उत्तरे भवन्त्वस्मां उ देवा अवता हवेषु ॥
10.103.12 अमीषां चित्तं प्रतिलोभयन्ती गृहाणाङ्गान्यप्वे परेहि ।
10.103.12 अभि प्रेहि निर्दह हृत्सु शोकैरन्धेनामित्रास्तमसा सचन्ताम् ॥
10.103.13 प्रेता जयता नर इन्द्रो वः शर्म यच्छतु ।
10.103.13 उग्रा वः सन्तु बाहवोऽनाधृष्या यथासथ ॥

10.104.01 असावि सोमः पुरुहूत तुभ्यं हरिभ्यां यज्ञमुप याहि तूयम् ।
10.104.01 तुभ्यं गिरो विप्रवीरा इयाना दधन्विर इन्द्र पिबा सुतस्य ॥
10.104.02 अप्सु धूतस्य हरिवः पिबेह नृभिः सुतस्य जठरं पृणस्व ।
10.104.02 मिमिक्षुर्यमद्रय इन्द्र तुभ्यं तेभिर्वर्धस्व मदमुक्थवाहः ॥
10.104.03 प्रोग्रां पीतिं वृष्ण इयर्मि सत्यां प्रयै सुतस्य हर्यश्व तुभ्यम् ।
10.104.03 इन्द्र धेनाभिरिह मादयस्व धीभिर्विश्वाभिः शच्या गृणानः ॥
10.104.04 ऊती शचीवस्तव वीर्येण वयो दधाना उशिज ऋतज्ञाः ।
10.104.04 प्रजावदिन्द्र मनुषो दुरोणे तस्थुर्गृणन्तः सधमाद्यासः ॥
10.104.05 प्रणीतिभिष्टे हर्यश्व सुष्टोः सुषुम्नस्य पुरुरुचो जनासः ।
10.104.05 मंहिष्ठामूतिं वितिरे दधाना स्तोतार इन्द्र तव सूनृताभिः ॥
10.104.06 उप ब्रह्माणि हरिवो हरिभ्यां सोमस्य याहि पीतये सुतस्य ।
10.104.06 इन्द्र त्वा यज्ञः क्षममाणमानड्दाश्वां अस्यध्वरस्य प्रकेतः ॥
10.104.07 सहस्रवाजमभिमातिषाहं सुतेरणं मघवानं सुवृक्तिम् ।
10.104.07 उप भूषन्ति गिरो अप्रतीतमिन्द्रं नमस्या जरितुः पनन्त ॥
10.104.08 सप्तापो देवीः सुरणा अमृक्ता याभिः सिन्धुमतर इन्द्र पूर्भित् ।
10.104.08 नवतिं स्रोत्या नव च स्रवन्तीर्देवेभ्यो गातुं मनुषे च विन्दः ॥
10.104.09 अपो महीरभिशस्तेरमुञ्चोऽजागरास्वधि देव एकः ।
10.104.09 इन्द्र यास्त्वं वृत्रतूर्ये चकर्थ ताभिर्विश्वायुस्तन्वं पुपुष्याः ॥
10.104.10 वीरेण्यः क्रतुरिन्द्रः सुशस्तिरुतापि धेना पुरुहूतमीट्टे ।
10.104.10 आर्दयद्वृत्रमकृणोदु लोकं ससाहे शक्रः पृतना अभिष्टिः ॥
10.104.11 शुनं हुवेम मघवानमिन्द्रमस्मिन्भरे नृतमं वाजसातौ ।
10.104.11 शृण्वन्तमुग्रमूतये समत्सु घ्नन्तं वृत्राणि संजितं धनानाम् ॥

10.105.01 कदा वसो स्तोत्रं हर्यत आव श्मशा रुधद्वाः ।
10.105.01 दीर्घं सुतं वाताप्याय ॥
10.105.02 हरी यस्य सुयुजा विव्रता वेरर्वन्तानु शेपा ।
10.105.02 उभा रजी न केशिना पतिर्दन् ॥
10.105.03 अप योरिन्द्रः पापज आ मर्तो न शश्रमाणो बिभीवान् ।
10.105.03 शुभे यद्युयुजे तविषीवान् ॥
10.105.04 सचायोरिन्द्रश्चर्कृष आं उपानसः सपर्यन् ।
10.105.04 नदयोर्विव्रतयोः शूर इन्द्रः ॥
10.105.05 अधि यस्तस्थौ केशवन्ता व्यचस्वन्ता न पुष्ट्यै ।
10.105.05 वनोति शिप्राभ्यां शिप्रिणीवान् ॥
10.105.06 प्रास्तौदृष्वौजा ऋष्वेभिस्ततक्ष शूरः शवसा ।
10.105.06 ऋभुर्न क्रतुभिर्मातरिश्वा ॥
10.105.07 वज्रं यश्चक्रे सुहनाय दस्यवे हिरीमशो हिरीमान् ।
10.105.07 अरुतहनुरद्भुतं न रजः ॥
10.105.08 अव नो वृजिना शिशीह्यृचा वनेमानृचः ।
10.105.08 नाब्रह्मा यज्ञ ऋधग्जोषति त्वे ॥
10.105.09 ऊर्ध्वा यत्ते त्रेतिनी भूद्यज्ञस्य धूर्षु सद्मन् ।
10.105.09 सजूर्नावं स्वयशसं सचायोः ॥
10.105.10 श्रिये ते पृश्निरुपसेचनी भूच्छ्रिये दर्विररेपाः ।
10.105.10 यया स्वे पात्रे सिञ्चस उत् ॥
10.105.11 शतं वा यदसुर्य प्रति त्वा सुमित्र इत्थास्तौद्दुर्मित्र इत्थास्तौत् ।
10.105.11 आवो यद्दस्युहत्ये कुत्सपुत्रं प्रावो यद्दस्युहत्ये कुत्सवत्सम् ॥

10.106.01 उभा उ नूनं तदिदर्थयेथे वि तन्वाथे धियो वस्त्रापसेव ।
10.106.01 सध्रीचीना यातवे प्रेमजीगः सुदिनेव पृक्ष आ तंसयेथे ॥
10.106.02 उष्टारेव फर्वरेषु श्रयेथे प्रायोगेव श्वात्र्या शासुरेथः ।
10.106.02 दूतेव हि ष्ठो यशसा जनेषु माप स्थातं महिषेवावपानात् ॥
10.106.03 साकंयुजा शकुनस्येव पक्षा पश्वेव चित्रा यजुरा गमिष्टम् ।
10.106.03 अग्निरिव देवयोर्दीदिवांसा परिज्मानेव यजथः पुरुत्रा ॥
10.106.04 आपी वो अस्मे पितरेव पुत्रोग्रेव रुचा नृपतीव तुर्यै ।
10.106.04 इर्येव पुष्ट्यै किरणेव भुज्यै श्रुष्टीवानेव हवमा गमिष्टम् ॥
10.106.05 वंसगेव पूषर्या शिम्बाता मित्रेव ऋता शतरा शातपन्ता ।
10.106.05 वाजेवोच्चा वयसा घर्म्येष्ठा मेषेवेषा सपर्या पुरीषा ॥
10.106.06 सृण्येव जर्भरी तुर्फरीतू नैतोशेव तुर्फरी पर्फरीका ।
10.106.06 उदन्यजेव जेमना मदेरू ता मे जराय्वजरं मरायु ॥
10.106.07 पज्रेव चर्चरं जारं मरायु क्षद्मेवार्थेषु तर्तरीथ उग्रा ।
10.106.07 ऋभू नापत्खरमज्रा खरज्रुर्वायुर्न पर्फरत्क्षयद्रयीणाम् ॥
10.106.08 घर्मेव मधु जठरे सनेरू भगेविता तुर्फरी फारिवारम् ।
10.106.08 पतरेव चचरा चन्द्रनिर्णिङ्मनऋङ्गा मनन्या न जग्मी ॥
10.106.09 बृहन्तेव गम्भरेषु प्रतिष्ठां पादेव गाधं तरते विदाथः ।
10.106.09 कर्णेव शासुरनु हि स्मराथोऽंशेव नो भजतं चित्रमप्नः ॥
10.106.10 आरङ्गरेव मध्वेरयेथे सारघेव गवि नीचीनबारे ।
10.106.10 कीनारेव स्वेदमासिष्विदाना क्षामेवोर्जा सूयवसात्सचेथे ॥
10.106.11 ऋध्याम स्तोमं सनुयाम वाजमा नो मन्त्रं सरथेहोप यातम् ।
10.106.11 यशो न पक्वं मधु गोष्वन्तरा भूतांशो अश्विनोः काममप्राः ॥

10.107.01 आविरभून्महि माघोनमेषां विश्वं जीवं तमसो निरमोचि ।
10.107.01 महि ज्योतिः पितृभिर्दत्तमागादुरुः पन्था दक्षिणाया अदर्शि ॥
10.107.02 उच्चा दिवि दक्षिणावन्तो अस्थुर्ये अश्वदाः सह ते सूर्येण ।
10.107.02 हिरण्यदा अमृतत्वं भजन्ते वासोदाः सोम प्र तिरन्त आयुः ॥
10.107.03 दैवी पूर्तिर्दक्षिणा देवयज्या न कवारिभ्यो नहि ते पृणन्ति ।
10.107.03 अथा नरः प्रयतदक्षिणासोऽवद्यभिया बहवः पृणन्ति ॥
10.107.04 शतधारं वायुमर्कं स्वर्विदं नृचक्षसस्ते अभि चक्षते हविः ।
10.107.04 ये पृणन्ति प्र च यच्छन्ति संगमे ते दक्षिणां दुहते सप्तमातरम् ॥
10.107.05 दक्षिणावान्प्रथमो हूत एति दक्षिणावान्ग्रामणीरग्रमेति ।
10.107.05 तमेव मन्ये नृपतिं जनानां यः प्रथमो दक्षिणामाविवाय ॥
10.107.06 तमेव ऋषिं तमु ब्रह्माणमाहुर्यज्ञन्यं सामगामुक्थशासम् ।
10.107.06 स शुक्रस्य तन्वो वेद तिस्रो यः प्रथमो दक्षिणया रराध ॥
10.107.07 दक्षिणाश्वं दक्षिणा गां ददाति दक्षिणा चन्द्रमुत यद्धिरण्यम् ।
10.107.07 दक्षिणान्नं वनुते यो न आत्मा दक्षिणां वर्म कृणुते विजानन् ॥
10.107.08 न भोजा मम्रुर्न न्यर्थमीयुर्न रिष्यन्ति न व्यथन्ते ह भोजाः ।
10.107.08 इदं यद्विश्वं भुवनं स्वश्चैतत्सर्वं दक्षिणैभ्यो ददाति ॥
10.107.09 भोजा जिग्युः सुरभिं योनिमग्रे भोजा जिग्युर्वध्वं या सुवासाः ।
10.107.09 भोजा जिग्युरन्तःपेयं सुराया भोजा जिग्युर्ये अहूताः प्रयन्ति ॥
10.107.10 भोजायाश्वं सं मृजन्त्याशुं भोजायास्ते कन्या शुम्भमाना ।
10.107.10 भोजस्येदं पुष्करिणीव वेश्म परिष्कृतं देवमानेव चित्रम् ॥
10.107.11 भोजमश्वाः सुष्ठुवाहो वहन्ति सुवृद्रथो वर्तते दक्षिणायाः ।
10.107.11 भोजं देवासोऽवता भरेषु भोजः शत्रून्समनीकेषु जेता ॥

10.108.01 किमिच्छन्ती सरमा प्रेदमानड्दूरे ह्यध्वा जगुरिः पराचैः ।
10.108.01 कास्मेहितिः का परितक्म्यासीत्कथं रसाया अतरः पयांसि ॥
10.108.02 इन्द्रस्य दूतीरिषिता चरामि मह इच्छन्ती पणयो निधीन्वः ।
10.108.02 अतिष्कदो भियसा तन्न आवत्तथा रसाया अतरं पयांसि ॥
10.108.03 कीदृङ्ङिन्द्रः सरमे का दृशीका यस्येदं दूतीरसरः पराकात् ।
10.108.03 आ च गच्छान्मित्रमेना दधामाथा गवां गोपतिर्नो भवाति ॥
10.108.04 नाहं तं वेद दभ्यं दभत्स यस्येदं दूतीरसरं पराकात् ।
10.108.04 न तं गूहन्ति स्रवतो गभीरा हता इन्द्रेण पणयः शयध्वे ॥
10.108.05 इमा गावः सरमे या ऐच्छः परि दिवो अन्तान्सुभगे पतन्ती ।
10.108.05 कस्त एना अव सृजादयुध्व्युतास्माकमायुधा सन्ति तिग्मा ॥
10.108.06 असेन्या वः पणयो वचांस्यनिषव्यास्तन्वः सन्तु पापीः ।
10.108.06 अधृष्टो व एतवा अस्तु पन्था बृहस्पतिर्व उभया न मृळात् ॥
10.108.07 अयं निधिः सरमे अद्रिबुध्नो गोभिरश्वेभिर्वसुभिर्न्यृष्टः ।
10.108.07 रक्षन्ति तं पणयो ये सुगोपा रेकु पदमलकमा जगन्थ ॥
10.108.08 एह गमन्नृषयः सोमशिता अयास्यो अङ्गिरसो नवग्वाः ।
10.108.08 त एतमूर्वं वि भजन्त गोनामथैतद्वचः पणयो वमन्नित् ॥
10.108.09 एवा च त्वं सरम आजगन्थ प्रबाधिता सहसा दैव्येन ।
10.108.09 स्वसारं त्वा कृणवै मा पुनर्गा अप ते गवां सुभगे भजाम ॥
10.108.10 नाहं वेद भ्रातृत्वं नो स्वसृत्वमिन्द्रो विदुरङ्गिरसश्च घोराः ।
10.108.10 गोकामा मे अच्छदयन्यदायमपात इत पणयो वरीयः ॥
10.108.11 दूरमित पणयो वरीय उद्गावो यन्तु मिनतीरृतेन ।
10.108.11 बृहस्पतिर्या अविन्दन्निगूळ्हाः सोमो ग्रावाण ऋषयश्च विप्राः ॥

10.109.01 तेऽवदन्प्रथमा ब्रह्मकिल्बिषेऽकूपारः सलिलो मातरिश्वा ।
10.109.01 वीळुहरास्तप उग्रो मयोभूरापो देवीः प्रथमजा ऋतेन ॥
10.109.02 सोमो राजा प्रथमो ब्रह्मजायां पुनः प्रायच्छदहृणीयमानः ।
10.109.02 अन्वर्तिता वरुणो मित्र आसीदग्निर्होता हस्तगृह्या निनाय ॥
10.109.03 हस्तेनैव ग्राह्य आधिरस्या ब्रह्मजायेयमिति चेदवोचन् ।
10.109.03 न दूताय प्रह्ये तस्थ एषा तथा राष्ट्रं गुपितं क्षत्रियस्य ॥
10.109.04 देवा एतस्यामवदन्त पूर्वे सप्तऋषयस्तपसे ये निषेदुः ।
10.109.04 भीमा जाया ब्राह्मणस्योपनीता दुर्धां दधाति परमे व्योमन् ॥
10.109.05 ब्रह्मचारी चरति वेविषद्विषः स देवानां भवत्येकमङ्गम् ।
10.109.05 तेन जायामन्वविन्दद्बृहस्पतिः सोमेन नीतां जुह्वं न देवाः ॥
10.109.06 पुनर्वै देवा अददुः पुनर्मनुष्या उत ।
10.109.06 राजानः सत्यं कृण्वाना ब्रह्मजायां पुनर्ददुः ॥
10.109.07 पुनर्दाय ब्रह्मजायां कृत्वी देवैर्निकिल्बिषम् ।
10.109.07 ऊर्जं पृथिव्या भक्त्वायोरुगायमुपासते ॥

10.110.01 समिद्धो अद्य मनुषो दुरोणे देवो देवान्यजसि जातवेदः ।
10.110.01 आ च वह मित्रमहश्चिकित्वान्त्वं दूतः कविरसि प्रचेताः ॥
10.110.02 तनूनपात्पथ ऋतस्य यानान्मध्वा समञ्जन्स्वदया सुजिह्व ।
10.110.02 मन्मानि धीभिरुत यज्ञमृन्धन्देवत्रा च कृणुह्यध्वरं नः ॥
10.110.03 आजुह्वान ईड्यो वन्द्यश्चा याह्यग्ने वसुभिः सजोषाः ।
10.110.03 त्वं देवानामसि यह्व होता स एनान्यक्षीषितो यजीयान् ॥
10.110.04 प्राचीनं बर्हिः प्रदिशा पृथिव्या वस्तोरस्या वृज्यते अग्रे अह्नाम् ।
10.110.04 व्यु प्रथते वितरं वरीयो देवेभ्यो अदितये स्योनम् ॥
10.110.05 व्यचस्वतीरुर्विया वि श्रयन्तां पतिभ्यो न जनयः शुम्भमानाः ।
10.110.05 देवीर्द्वारो बृहतीर्विश्वमिन्वा देवेभ्यो भवत सुप्रायणाः ॥
10.110.06 आ सुष्वयन्ती यजते उपाके उषासानक्ता सदतां नि योनौ ।
10.110.06 दिव्ये योषणे बृहती सुरुक्मे अधि श्रियं शुक्रपिशं दधाने ॥
10.110.07 दैव्या होतारा प्रथमा सुवाचा मिमाना यज्ञं मनुषो यजध्यै ।
10.110.07 प्रचोदयन्ता विदथेषु कारू प्राचीनं ज्योतिः प्रदिशा दिशन्ता ॥
10.110.08 आ नो यज्ञं भारती तूयमेत्विळा मनुष्वदिह चेतयन्ती ।
10.110.08 तिस्रो देवीर्बर्हिरेदं स्योनं सरस्वती स्वपसः सदन्तु ॥
10.110.09 य इमे द्यावापृथिवी जनित्री रूपैरपिंशद्भुवनानि विश्वा ।
10.110.09 तमद्य होतरिषितो यजीयान्देवं त्वष्टारमिह यक्षि विद्वान् ॥
10.110.10 उपावसृज त्मन्या समञ्जन्देवानां पाथ ऋतुथा हवींषि ।
10.110.10 वनस्पतिः शमिता देवो अग्निः स्वदन्तु हव्यं मधुना घृतेन ॥
10.110.11 सद्यो जातो व्यमिमीत यज्ञमग्निर्देवानामभवत्पुरोगाः ।
10.110.11 अस्य होतुः प्रदिश्यृतस्य वाचि स्वाहाकृतं हविरदन्तु देवाः ॥

10.111.01 मनीषिणः प्र भरध्वं मनीषां यथायथा मतयः सन्ति नृणाम् ।
10.111.01 इन्द्रं सत्यैरेरयामा कृतेभिः स हि वीरो गिर्वणस्युर्विदानः ॥
10.111.02 ऋतस्य हि सदसो धीतिरद्यौत्सं गार्ष्टेयो वृषभो गोभिरानट् ।
10.111.02 उदतिष्ठत्तविषेणा रवेण महान्ति चित्सं विव्याचा रजांसि ॥
10.111.03 इन्द्रः किल श्रुत्या अस्य वेद स हि जिष्णुः पथिकृत्सूर्याय ।
10.111.03 आन्मेनां कृण्वन्नच्युतो भुवद्गोः पतिर्दिवः सनजा अप्रतीतः ॥
10.111.04 इन्द्रो मह्ना महतो अर्णवस्य व्रतामिनादङ्गिरोभिर्गृणानः ।
10.111.04 पुरूणि चिन्नि तताना रजांसि दाधार यो धरुणं सत्यताता ॥
10.111.05 इन्द्रो दिवः प्रतिमानं पृथिव्या विश्वा वेद सवना हन्ति शुष्णम् ।
10.111.05 महीं चिद्द्यामातनोत्सूर्येण चास्कम्भ चित्कम्भनेन स्कभीयान् ॥
10.111.06 वज्रेण हि वृत्रहा वृत्रमस्तरदेवस्य शूशुवानस्य मायाः ।
10.111.06 वि धृष्णो अत्र धृषता जघन्थाथाभवो मघवन्बाह्वोजाः ॥
10.111.07 सचन्त यदुषसः सूर्येण चित्रामस्य केतवो रामविन्दन् ।
10.111.07 आ यन्नक्षत्रं ददृशे दिवो न पुनर्यतो नकिरद्धा नु वेद ॥
10.111.08 दूरं किल प्रथमा जग्मुरासामिन्द्रस्य याः प्रसवे सस्रुरापः ।
10.111.08 क्व स्विदग्रं क्व बुध्न आसामापो मध्यं क्व वो नूनमन्तः ॥
10.111.09 सृजः सिन्धूंरहिना जग्रसानां आदिदेताः प्र विविज्रे जवेन ।
10.111.09 मुमुक्षमाणा उत या मुमुच्रेऽधेदेता न रमन्ते नितिक्ताः ॥
10.111.10 सध्रीचीः सिन्धुमुशतीरिवायन्सनाज्जार आरितः पूर्भिदासाम् ।
10.111.10 अस्तमा ते पार्थिवा वसून्यस्मे जग्मुः सूनृता इन्द्र पूर्वीः ॥

10.112.01 इन्द्र पिब प्रतिकामं सुतस्य प्रातःसावस्तव हि पूर्वपीतिः ।
10.112.01 हर्षस्व हन्तवे शूर शत्रूनुक्थेभिष्टे वीर्या प्र ब्रवाम ॥
10.112.02 यस्ते रथो मनसो जवीयानेन्द्र तेन सोमपेयाय याहि ।
10.112.02 तूयमा ते हरयः प्र द्रवन्तु येभिर्यासि वृषभिर्मन्दमानः ॥
10.112.03 हरित्वता वर्चसा सूर्यस्य श्रेष्ठै रूपैस्तन्वं स्पर्शयस्व ।
10.112.03 अस्माभिरिन्द्र सखिभिर्हुवानः सध्रीचीनो मादयस्वा निषद्य ॥
10.112.04 यस्य त्यत्ते महिमानं मदेष्विमे मही रोदसी नाविविक्ताम् ।
10.112.04 तदोक आ हरिभिरिन्द्र युक्तैः प्रियेभिर्याहि प्रियमन्नमच्छ ॥
10.112.05 यस्य शश्वत्पपिवां इन्द्र शत्रूननानुकृत्या रण्या चकर्थ ।
10.112.05 स ते पुरन्धिं तविषीमियर्ति स ते मदाय सुत इन्द्र सोमः ॥
10.112.06 इदं ते पात्रं सनवित्तमिन्द्र पिबा सोममेना शतक्रतो ।
10.112.06 पूर्ण आहावो मदिरस्य मध्वो यं विश्व इदभिहर्यन्ति देवाः ॥
10.112.07 वि हि त्वामिन्द्र पुरुधा जनासो हितप्रयसो वृषभ ह्वयन्ते ।
10.112.07 अस्माकं ते मधुमत्तमानीमा भुवन्सवना तेषु हर्य ॥
10.112.08 प्र त इन्द्र पूर्व्याणि प्र नूनं वीर्या वोचं प्रथमा कृतानि ।
10.112.08 सतीनमन्युरश्रथायो अद्रिं सुवेदनामकृणोर्ब्रह्मणे गाम् ॥
10.112.09 नि षु सीद गणपते गणेषु त्वामाहुर्विप्रतमं कवीनाम् ।
10.112.09 न ऋते त्वत्क्रियते किं चनारे महामर्कं मघवञ्चित्रमर्च ॥
10.112.10 अभिख्या नो मघवन्नाधमानान्सखे बोधि वसुपते सखीनाम् ।
10.112.10 रणं कृधि रणकृत्सत्यशुष्माभक्ते चिदा भजा राये अस्मान् ॥

10.113.01 तमस्य द्यावापृथिवी सचेतसा विश्वेभिर्देवैरनु शुष्ममावताम् ।
10.113.01 यदैत्कृण्वानो महिमानमिन्द्रियं पीत्वी सोमस्य क्रतुमां अवर्धत ॥
10.113.02 तमस्य विष्णुर्महिमानमोजसांशुं दधन्वान्मधुनो वि रप्शते ।
10.113.02 देवेभिरिन्द्रो मघवा सयावभिर्वृत्रं जघन्वां अभवद्वरेण्यः ॥
10.113.03 वृत्रेण यदहिना बिभ्रदायुधा समस्थिथा युधये शंसमाविदे ।
10.113.03 विश्वे ते अत्र मरुतः सह त्मनावर्धन्नुग्र महिमानमिन्द्रियम् ॥
10.113.04 जज्ञान एव व्यबाधत स्पृधः प्रापश्यद्वीरो अभि पौंस्यं रणम् ।
10.113.04 अवृश्चदद्रिमव सस्यदः सृजदस्तभ्नान्नाकं स्वपस्यया पृथुम् ॥
10.113.05 आदिन्द्रः सत्रा तविषीरपत्यत वरीयो द्यावापृथिवी अबाधत ।
10.113.05 अवाभरद्धृषितो वज्रमायसं शेवं मित्राय वरुणाय दाशुषे ॥
10.113.06 इन्द्रस्यात्र तविषीभ्यो विरप्शिन ऋघायतो अरंहयन्त मन्यवे ।
10.113.06 वृत्रं यदुग्रो व्यवृश्चदोजसापो बिभ्रतं तमसा परीवृतम् ॥
10.113.07 या वीर्याणि प्रथमानि कर्त्वा महित्वेभिर्यतमानौ समीयतुः ।
10.113.07 ध्वान्तं तमोऽव दध्वसे हत इन्द्रो मह्ना पूर्वहूतावपत्यत ॥
10.113.08 विश्वे देवासो अध वृष्ण्यानि तेऽवर्धयन्सोमवत्या वचस्यया ।
10.113.08 रद्धं वृत्रमहिमिन्द्रस्य हन्मनाग्निर्न जम्भैस्तृष्वन्नमावयत् ॥
10.113.09 भूरि दक्षेभिर्वचनेभिरृक्वभिः सख्येभिः सख्यानि प्र वोचत ।
10.113.09 इन्द्रो धुनिं च चुमुरिं च दम्भयञ्छ्रद्धामनस्या शृणुते दभीतये ॥
10.113.10 त्वं पुरूण्या भरा स्वश्व्या येभिर्मंसै निवचनानि शंसन् ।
10.113.10 सुगेभिर्विश्वा दुरिता तरेम विदो षु ण उर्विया गाधमद्य ॥

10.114.01 घर्मा समन्ता त्रिवृतं व्यापतुस्तयोर्जुष्टिं मातरिश्वा जगाम ।
10.114.01 दिवस्पयो दिधिषाणा अवेषन्विदुर्देवाः सहसामानमर्कम् ॥
10.114.02 तिस्रो देष्ट्राय निरृतीरुपासते दीर्घश्रुतो वि हि जानन्ति वह्नयः ।
10.114.02 तासां नि चिक्युः कवयो निदानं परेषु या गुह्येषु व्रतेषु ॥
10.114.03 चतुष्कपर्दा युवतिः सुपेशा घृतप्रतीका वयुनानि वस्ते ।
10.114.03 तस्यां सुपर्णा वृषणा नि षेदतुर्यत्र देवा दधिरे भागधेयम् ॥
10.114.04 एकः सुपर्णः स समुद्रमा विवेश स इदं विश्वं भुवनं वि चष्टे ।
10.114.04 तं पाकेन मनसापश्यमन्तितस्तं माता रेळ्हि स उ रेळ्हि मातरम् ॥
10.114.05 सुपर्णं विप्राः कवयो वचोभिरेकं सन्तं बहुधा कल्पयन्ति ।
10.114.05 छन्दांसि च दधतो अध्वरेषु ग्रहान्सोमस्य मिमते द्वादश ॥
10.114.06 षट्त्रिंशांश्च चतुरः कल्पयन्तश्छन्दांसि च दधत आद्वादशम् ।
10.114.06 यज्ञं विमाय कवयो मनीष ऋक्सामाभ्यां प्र रथं वर्तयन्ति ॥
10.114.07 चतुर्दशान्ये महिमानो अस्य तं धीरा वाचा प्र णयन्ति सप्त ।
10.114.07 आप्नानं तीर्थं क इह प्र वोचद्येन पथा प्रपिबन्ते सुतस्य ॥
10.114.08 सहस्रधा पञ्चदशान्युक्था यावद्द्यावापृथिवी तावदित्तत् ।
10.114.08 सहस्रधा महिमानः सहस्रं यावद्ब्रह्म विष्ठितं तावती वाक् ॥
10.114.09 कश्छन्दसां योगमा वेद धीरः को धिष्ण्यां प्रति वाचं पपाद ।
10.114.09 कमृत्विजामष्टमं शूरमाहुर्हरी इन्द्रस्य नि चिकाय कः स्वित् ॥
10.114.10 भूम्या अन्तं पर्येके चरन्ति रथस्य धूर्षु युक्तासो अस्थुः ।
10.114.10 श्रमस्य दायं वि भजन्त्येभ्यो यदा यमो भवति हर्म्ये हितः ॥

10.115.01 चित्र इच्छिशोस्तरुणस्य वक्षथो न यो मातरावप्येति धातवे ।
10.115.01 अनूधा यदि जीजनदधा च नु ववक्ष सद्यो महि दूत्यं चरन् ॥
10.115.02 अग्निर्ह नाम धायि दन्नपस्तमः सं यो वना युवते भस्मना दता ।
10.115.02 अभिप्रमुरा जुह्वा स्वध्वर इनो न प्रोथमानो यवसे वृषा ॥
10.115.03 तं वो विं न द्रुषदं देवमन्धस इन्दुं प्रोथन्तं प्रवपन्तमर्णवम् ।
10.115.03 आसा वह्निं न शोचिषा विरप्शिनं महिव्रतं न सरजन्तमध्वनः ॥
10.115.04 वि यस्य ते ज्रयसानस्याजर धक्षोर्न वाताः परि सन्त्यच्युताः ।
10.115.04 आ रण्वासो युयुधयो न सत्वनं त्रितं नशन्त प्र शिषन्त इष्टये ॥
10.115.05 स इदग्निः कण्वतमः कण्वसखार्यः परस्यान्तरस्य तरुषः ।
10.115.05 अग्निः पातु गृणतो अग्निः सूरीनग्निर्ददातु तेषामवो नः ॥
10.115.06 वाजिन्तमाय सह्यसे सुपित्र्य तृषु च्यवानो अनु जातवेदसे ।
10.115.06 अनुद्रे चिद्यो धृषता वरं सते महिन्तमाय धन्वनेदविष्यते ॥
10.115.07 एवाग्निर्मर्तैः सह सूरिभिर्वसु ष्टवे सहसः सूनरो नृभिः ।
10.115.07 मित्रासो न ये सुधिता ऋतायवो द्यावो न द्युम्नैरभि सन्ति मानुषान् ॥
10.115.08 ऊर्जो नपात्सहसावन्निति त्वोपस्तुतस्य वन्दते वृषा वाक् ।
10.115.08 त्वां स्तोषाम त्वया सुवीरा द्राघीय आयुः प्रतरं दधानाः ॥
10.115.09 इति त्वाग्ने वृष्टिहव्यस्य पुत्रा उपस्तुतास ऋषयोऽवोचन् ।
10.115.09 तांश्च पाहि गृणतश्च सूरीन्वषड्वषळ् इत्यूर्ध्वासो अनक्षन्नमो नम इत्यूर्ध्वासो अनक्षन् ॥

10.116.01 पिबा सोमं महत इन्द्रियाय पिबा वृत्राय हन्तवे शविष्ठ ।
10.116.01 पिब राये शवसे हूयमानः पिब मध्वस्तृपदिन्द्रा वृषस्व ॥
10.116.02 अस्य पिब क्षुमतः प्रस्थितस्येन्द्र सोमस्य वरमा सुतस्य ।
10.116.02 स्वस्तिदा मनसा मादयस्वार्वाचीनो रेवते सौभगाय ॥
10.116.03 ममत्तु त्वा दिव्यः सोम इन्द्र ममत्तु यः सूयते पार्थिवेषु ।
10.116.03 ममत्तु येन वरिवश्चकर्थ ममत्तु येन निरिणासि शत्रून् ॥
10.116.04 आ द्विबर्हा अमिनो यात्विन्द्रो वृषा हरिभ्यां परिषिक्तमन्धः ।
10.116.04 गव्या सुतस्य प्रभृतस्य मध्वः सत्रा खेदामरुशहा वृषस्व ॥
10.116.05 नि तिग्मानि भ्राशयन्भ्राश्यान्यव स्थिरा तनुहि यातुजूनाम् ।
10.116.05 उग्राय ते सहो बलं ददामि प्रतीत्या शत्रून्विगदेषु वृश्च ॥
10.116.06 व्यर्य इन्द्र तनुहि श्रवांस्योज स्थिरेव धन्वनोऽभिमातीः ।
10.116.06 अस्मद्र्यग्वावृधानः सहोभिरनिभृष्टस्तन्वं वावृधस्व ॥
10.116.07 इदं हविर्मघवन्तुभ्यं रातं प्रति सम्राळ् अहृणानो गृभाय ।
10.116.07 तुभ्यं सुतो मघवन्तुभ्यं पक्वोऽद्धीन्द्र पिब च प्रस्थितस्य ॥
10.116.08 अद्धीदिन्द्र प्रस्थितेमा हवींषि चनो दधिष्व पचतोत सोमम् ।
10.116.08 प्रयस्वन्तः प्रति हर्यामसि त्वा सत्याः सन्तु यजमानस्य कामाः ॥
10.116.09 प्रेन्द्राग्निभ्यां सुवचस्यामियर्मि सिन्धाविव प्रेरयं नावमर्कैः ।
10.116.09 अया इव परि चरन्ति देवा ये अस्मभ्यं धनदा उद्भिदश्च ॥

10.117.01 न वा उ देवाः क्षुधमिद्वधं ददुरुताशितमुप गच्छन्ति मृत्यवः ।
10.117.01 उतो रयिः पृणतो नोप दस्यत्युतापृणन्मर्डितारं न विन्दते ॥
10.117.02 य आध्राय चकमानाय पित्वोऽन्नवान्सन्रफितायोपजग्मुषे ।
10.117.02 स्थिरं मनः कृणुते सेवते पुरोतो चित्स मर्डितारं न विन्दते ॥
10.117.03 स इद्भोजो यो गृहवे ददात्यन्नकामाय चरते कृशाय ।
10.117.03 अरमस्मै भवति यामहूता उतापरीषु कृणुते सखायम् ॥
10.117.04 न स सखा यो न ददाति सख्ये सचाभुवे सचमानाय पित्वः ।
10.117.04 अपास्मात्प्रेयान्न तदोको अस्ति पृणन्तमन्यमरणं चिदिच्छेत् ॥
10.117.05 पृणीयादिन्नाधमानाय तव्यान्द्राघीयांसमनु पश्येत पन्थाम् ।
10.117.05 ओ हि वर्तन्ते रथ्येव चक्रान्यमन्यमुप तिष्ठन्त रायः ॥
10.117.06 मोघमन्नं विन्दते अप्रचेताः सत्यं ब्रवीमि वध इत्स तस्य ।
10.117.06 नार्यमणं पुष्यति नो सखायं केवलाघो भवति केवलादी ॥
10.117.07 कृषन्नित्फाल आशितं कृणोति यन्नध्वानमप वृङ्क्ते चरित्रैः ।
10.117.07 वदन्ब्रह्मावदतो वनीयान्पृणन्नापिरपृणन्तमभि ष्यात् ॥
10.117.08 एकपाद्भूयो द्विपदो वि चक्रमे द्विपात्त्रिपादमभ्येति पश्चात् ।
10.117.08 चतुष्पादेति द्विपदामभिस्वरे सम्पश्यन्पङ्क्तीरुपतिष्ठमानः ॥
10.117.09 समौ चिद्धस्तौ न समं विविष्टः सम्मातरा चिन्न समं दुहाते ।
10.117.09 यमयोश्चिन्न समा वीर्याणि ज्ञाती चित्सन्तौ न समं पृणीतः ॥

10.118.01 अग्ने हंसि न्यत्रिणं दीद्यन्मर्त्येष्वा ।
10.118.01 स्वे क्षये शुचिव्रत ॥
10.118.02 उत्तिष्ठसि स्वाहुतो घृतानि प्रति मोदसे ।
10.118.02 यत्त्वा स्रुचः समस्थिरन् ॥
10.118.03 स आहुतो वि रोचतेऽग्निरीळेन्यो गिरा ।
10.118.03 स्रुचा प्रतीकमज्यते ॥
10.118.04 घृतेनाग्निः समज्यते मधुप्रतीक आहुतः ।
10.118.04 रोचमानो विभावसुः ॥
10.118.05 जरमाणः समिध्यसे देवेभ्यो हव्यवाहन ।
10.118.05 तं त्वा हवन्त मर्त्याः ॥
10.118.06 तं मर्ता अमर्त्यं घृतेनाग्निं सपर्यत ।
10.118.06 अदाभ्यं गृहपतिम् ॥
10.118.07 अदाभ्येन शोचिषाग्ने रक्षस्त्वं दह ।
10.118.07 गोपा ऋतस्य दीदिहि ॥
10.118.08 स त्वमग्ने प्रतीकेन प्रत्योष यातुधान्यः ।
10.118.08 उरुक्षयेषु दीद्यत् ॥
10.118.09 तं त्वा गीर्भिरुरुक्षया हव्यवाहं समीधिरे ।
10.118.09 यजिष्ठं मानुषे जने ॥

10.119.01 इति वा इति मे मनो गामश्वं सनुयामिति ।
10.119.01 कुवित्सोमस्यापामिति ॥
10.119.02 प्र वाता इव दोधत उन्मा पीता अयंसत ।
10.119.02 कुवित्सोमस्यापामिति ॥
10.119.03 उन्मा पीता अयंसत रथमश्वा इवाशवः ।
10.119.03 कुवित्सोमस्यापामिति ॥
10.119.04 उप मा मतिरस्थित वाश्रा पुत्रमिव प्रियम् ।
10.119.04 कुवित्सोमस्यापामिति ॥
10.119.05 अहं तष्टेव वन्धुरं पर्यचामि हृदा मतिम् ।
10.119.05 कुवित्सोमस्यापामिति ॥
10.119.06 नहि मे अक्षिपच्चनाच्छान्त्सुः पञ्च कृष्टयः ।
10.119.06 कुवित्सोमस्यापामिति ॥
10.119.07 नहि मे रोदसी उभे अन्यं पक्षं चन प्रति ।
10.119.07 कुवित्सोमस्यापामिति ॥
10.119.08 अभि द्यां महिना भुवमभीमां पृथिवीं महीम् ।
10.119.08 कुवित्सोमस्यापामिति ॥
10.119.09 हन्ताहं पृथिवीमिमां नि दधानीह वेह वा ।
10.119.09 कुवित्सोमस्यापामिति ॥
10.119.10 ओषमित्पृथिवीमहं जङ्घनानीह वेह वा ।
10.119.10 कुवित्सोमस्यापामिति ॥
10.119.11 दिवि मे अन्यः पक्षोऽधो अन्यमचीकृषम् ।
10.119.11 कुवित्सोमस्यापामिति ॥
10.119.12 अहमस्मि महामहोऽभिनभ्यमुदीषितः ।
10.119.12 कुवित्सोमस्यापामिति ॥
10.119.13 गृहो याम्यरङ्कृतो देवेभ्यो हव्यवाहनः ।
10.119.13 कुवित्सोमस्यापामिति ॥

10.120.01 तदिदास भुवनेषु ज्येष्ठं यतो जज्ञ उग्रस्त्वेषनृम्णः ।
10.120.01 सद्यो जज्ञानो नि रिणाति शत्रूननु यं विश्वे मदन्त्यूमाः ॥
10.120.02 वावृधानः शवसा भूर्योजाः शत्रुर्दासाय भियसं दधाति ।
10.120.02 अव्यनच्च व्यनच्च सस्नि सं ते नवन्त प्रभृता मदेषु ॥
10.120.03 त्वे क्रतुमपि वृञ्जन्ति विश्वे द्विर्यदेते त्रिर्भवन्त्यूमाः ।
10.120.03 स्वादोः स्वादीयः स्वादुना सृजा समदः सु मधु मधुनाभि योधीः ॥
10.120.04 इति चिद्धि त्वा धना जयन्तं मदेमदे अनुमदन्ति विप्राः ।
10.120.04 ओजीयो धृष्णो स्थिरमा तनुष्व मा त्वा दभन्यातुधाना दुरेवाः ॥
10.120.05 त्वया वयं शाशद्महे रणेषु प्रपश्यन्तो युधेन्यानि भूरि ।
10.120.05 चोदयामि त आयुधा वचोभिः सं ते शिशामि ब्रह्मणा वयांसि ॥
10.120.06 स्तुषेय्यं पुरुवर्पसमृभ्वमिनतममाप्त्यमाप्त्यानाम् ।
10.120.06 आ दर्षते शवसा सप्त दानून्प्र साक्षते प्रतिमानानि भूरि ॥
10.120.07 नि तद्दधिषेऽवरं परं च यस्मिन्नाविथावसा दुरोणे ।
10.120.07 आ मातरा स्थापयसे जिगत्नू अत इनोषि कर्वरा पुरूणि ॥
10.120.08 इमा ब्रह्म बृहद्दिवो विवक्तीन्द्राय शूषमग्रियः स्वर्षाः ।
10.120.08 महो गोत्रस्य क्षयति स्वराजो दुरश्च विश्वा अवृणोदप स्वाः ॥
10.120.09 एवा महान्बृहद्दिवो अथर्वावोचत्स्वां तन्वमिन्द्रमेव ।
10.120.09 स्वसारो मातरिभ्वरीररिप्रा हिन्वन्ति च शवसा वर्धयन्ति च ॥

10.121.01 हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत् ।
10.121.01 स दाधार पृथिवीं द्यामुतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥
10.121.02 य आत्मदा बलदा यस्य विश्व उपासते प्रशिषं यस्य देवाः ।
10.121.02 यस्य छायामृतं यस्य मृत्युः कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥
10.121.03 यः प्राणतो निमिषतो महित्वैक इद्राजा जगतो बभूव ।
10.121.03 य ईशे अस्य द्विपदश्चतुष्पदः कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥
10.121.04 यस्येमे हिमवन्तो महित्वा यस्य समुद्रं रसया सहाहुः ।
10.121.04 यस्येमाः प्रदिशो यस्य बाहू कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥
10.121.05 येन द्यौरुग्रा पृथिवी च दृळ्हा येन स्व स्तभितं येन नाकः ।
10.121.05 यो अन्तरिक्षे रजसो विमानः कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥
10.121.06 यं क्रन्दसी अवसा तस्तभाने अभ्यैक्षेतां मनसा रेजमाने ।
10.121.06 यत्राधि सूर उदितो विभाति कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥
10.121.07 आपो ह यद्बृहतीर्विश्वमायन्गर्भं दधाना जनयन्तीरग्निम् ।
10.121.07 ततो देवानां समवर्ततासुरेकः कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥
10.121.08 यश्चिदापो महिना पर्यपश्यद्दक्षं दधाना जनयन्तीर्यज्ञम् ।
10.121.08 यो देवेष्वधि देव एक आसीत्कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥
10.121.09 मा नो हिंसीज्जनिता यः पृथिव्या यो वा दिवं सत्यधर्मा जजान ।
10.121.09 यश्चापश्चन्द्रा बृहतीर्जजान कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥
10.121.10 प्रजापते न त्वदेतान्यन्यो विश्वा जातानि परि ता बभूव ।
10.121.10 यत्कामास्ते जुहुमस्तन्नो अस्तु वयं स्याम पतयो रयीणाम् ॥

10.122.01 वसुं न चित्रमहसं गृणीषे वामं शेवमतिथिमद्विषेण्यम् ।
10.122.01 स रासते शुरुधो विश्वधायसोऽग्निर्होता गृहपतिः सुवीर्यम् ॥
10.122.02 जुषाणो अग्ने प्रति हर्य मे वचो विश्वानि विद्वान्वयुनानि सुक्रतो ।
10.122.02 घृतनिर्णिग्ब्रह्मणे गातुमेरय तव देवा अजनयन्ननु व्रतम् ॥
10.122.03 सप्त धामानि परियन्नमर्त्यो दाशद्दाशुषे सुकृते मामहस्व ।
10.122.03 सुवीरेण रयिणाग्ने स्वाभुवा यस्त आनट्समिधा तं जुषस्व ॥
10.122.04 यज्ञस्य केतुं प्रथमं पुरोहितं हविष्मन्त ईळते सप्त वाजिनम् ।
10.122.04 शृण्वन्तमग्निं घृतपृष्ठमुक्षणं पृणन्तं देवं पृणते सुवीर्यम् ॥
10.122.05 त्वं दूतः प्रथमो वरेण्यः स हूयमानो अमृताय मत्स्व ।
10.122.05 त्वां मर्जयन्मरुतो दाशुषो गृहे त्वां स्तोमेभिर्भृगवो वि रुरुचुः ॥
10.122.06 इषं दुहन्सुदुघां विश्वधायसं यज्ञप्रिये यजमानाय सुक्रतो ।
10.122.06 अग्ने घृतस्नुस्त्रिरृतानि दीद्यद्वर्तिर्यज्ञं परियन्सुक्रतूयसे ॥
10.122.07 त्वामिदस्या उषसो व्युष्टिषु दूतं कृण्वाना अयजन्त मानुषाः ।
10.122.07 त्वां देवा महयाय्याय वावृधुराज्यमग्ने निमृजन्तो अध्वरे ॥
10.122.08 नि त्वा वसिष्ठा अह्वन्त वाजिनं गृणन्तो अग्ने विदथेषु वेधसः ।
10.122.08 रायस्पोषं यजमानेषु धारय यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥

10.123.01 अयं वेनश्चोदयत्पृश्निगर्भा ज्योतिर्जरायू रजसो विमाने ।
10.123.01 इममपां संगमे सूर्यस्य शिशुं न विप्रा मतिभी रिहन्ति ॥
10.123.02 समुद्रादूर्मिमुदियर्ति वेनो नभोजाः पृष्ठं हर्यतस्य दर्शि ।
10.123.02 ऋतस्य सानावधि विष्टपि भ्राट्समानं योनिमभ्यनूषत व्राः ॥
10.123.03 समानं पूर्वीरभि वावशानास्तिष्ठन्वत्सस्य मातरः सनीळाः ।
10.123.03 ऋतस्य सानावधि चक्रमाणा रिहन्ति मध्वो अमृतस्य वाणीः ॥
10.123.04 जानन्तो रूपमकृपन्त विप्रा मृगस्य घोषं महिषस्य हि ग्मन् ।
10.123.04 ऋतेन यन्तो अधि सिन्धुमस्थुर्विदद्गन्धर्वो अमृतानि नाम ॥
10.123.05 अप्सरा जारमुपसिष्मियाणा योषा बिभर्ति परमे व्योमन् ।
10.123.05 चरत्प्रियस्य योनिषु प्रियः सन्सीदत्पक्षे हिरण्यये स वेनः ॥
10.123.06 नाके सुपर्णमुप यत्पतन्तं हृदा वेनन्तो अभ्यचक्षत त्वा ।
10.123.06 हिरण्यपक्षं वरुणस्य दूतं यमस्य योनौ शकुनं भुरण्युम् ॥
10.123.07 ऊर्ध्वो गन्धर्वो अधि नाके अस्थात्प्रत्यङ्चित्रा बिभ्रदस्यायुधानि ।
10.123.07 वसानो अत्कं सुरभिं दृशे कं स्वर्ण नाम जनत प्रियाणि ॥
10.123.08 द्रप्सः समुद्रमभि यज्जिगाति पश्यन्गृध्रस्य चक्षसा विधर्मन् ।
10.123.08 भानुः शुक्रेण शोचिषा चकानस्तृतीये चक्रे रजसि प्रियाणि ॥

10.124.01 इमं नो अग्न उप यज्ञमेहि पञ्चयामं त्रिवृतं सप्ततन्तुम् ।
10.124.01 असो हव्यवाळ् उत नः पुरोगा ज्योगेव दीर्घं तम आशयिष्ठाः ॥
10.124.02 अदेवाद्देवः प्रचता गुहा यन्प्रपश्यमानो अमृतत्वमेमि ।
10.124.02 शिवं यत्सन्तमशिवो जहामि स्वात्सख्यादरणीं नाभिमेमि ॥
10.124.03 पश्यन्नन्यस्या अतिथिं वयाया ऋतस्य धाम वि मिमे पुरूणि ।
10.124.03 शंसामि पित्रे असुराय शेवमयज्ञियाद्यज्ञियं भागमेमि ॥
10.124.04 बह्वीः समा अकरमन्तरस्मिन्निन्द्रं वृणानः पितरं जहामि ।
10.124.04 अग्निः सोमो वरुणस्ते च्यवन्ते पर्यावर्द्राष्ट्रं तदवाम्यायन् ॥
10.124.05 निर्माया उ त्ये असुरा अभूवन्त्वं च मा वरुण कामयासे ।
10.124.05 ऋतेन राजन्ननृतं विविञ्चन्मम राष्ट्रस्याधिपत्यमेहि ॥
10.124.06 इदं स्वरिदमिदास वाममयं प्रकाश उर्वन्तरिक्षम् ।
10.124.06 हनाव वृत्रं निरेहि सोम हविष्ट्वा सन्तं हविषा यजाम ॥
10.124.07 कविः कवित्वा दिवि रूपमासजदप्रभूती वरुणो निरपः सृजत् ।
10.124.07 क्षेमं कृण्वाना जनयो न सिन्धवस्ता अस्य वर्णं शुचयो भरिभ्रति ॥
10.124.08 ता अस्य ज्येष्ठमिन्द्रियं सचन्ते ता ईमा क्षेति स्वधया मदन्तीः ।
10.124.08 ता ईं विशो न राजानं वृणाना बीभत्सुवो अप वृत्रादतिष्ठन् ॥
10.124.09 बीभत्सूनां सयुजं हंसमाहुरपां दिव्यानां सख्ये चरन्तम् ।
10.124.09 अनुष्टुभमनु चर्चूर्यमाणमिन्द्रं नि चिक्युः कवयो मनीषा ॥

10.125.01 अहं रुद्रेभिर्वसुभिश्चराम्यहमादित्यैरुत विश्वदेवैः ।
10.125.01 अहं मित्रावरुणोभा बिभर्म्यहमिन्द्राग्नी अहमश्विनोभा ॥
10.125.02 अहं सोममाहनसं बिभर्म्यहं त्वष्टारमुत पूषणं भगम् ।
10.125.02 अहं दधामि द्रविणं हविष्मते सुप्राव्ये यजमानाय सुन्वते ॥
10.125.03 अहं राष्ट्री संगमनी वसूनां चिकितुषी प्रथमा यज्ञियानाम् ।
10.125.03 तां मा देवा व्यदधुः पुरुत्रा भूरिस्थात्रां भूर्यावेशयन्तीम् ॥
10.125.04 मया सो अन्नमत्ति यो विपश्यति यः प्राणिति य ईं शृणोत्युक्तम् ।
10.125.04 अमन्तवो मां त उप क्षियन्ति श्रुधि श्रुत श्रद्धिवं ते वदामि ॥
10.125.05 अहमेव स्वयमिदं वदामि जुष्टं देवेभिरुत मानुषेभिः ।
10.125.05 यं कामये तंतमुग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तमृषिं तं सुमेधाम् ॥
10.125.06 अहं रुद्राय धनुरा तनोमि ब्रह्मद्विषे शरवे हन्तवा उ ।
10.125.06 अहं जनाय समदं कृणोम्यहं द्यावापृथिवी आ विवेश ॥
10.125.07 अहं सुवे पितरमस्य मूर्धन्मम योनिरप्स्वन्तः समुद्रे ।
10.125.07 ततो वि तिष्ठे भुवनानु विश्वोतामूं द्यां वर्ष्मणोप स्पृशामि ॥
10.125.08 अहमेव वात इव प्र वाम्यारभमाणा भुवनानि विश्वा ।
10.125.08 परो दिवा पर एना पृथिव्यैतावती महिना सं बभूव ॥

10.126.01 न तमंहो न दुरितं देवासो अष्ट मर्त्यम् ।
10.126.01 सजोषसो यमर्यमा मित्रो नयन्ति वरुणो अति द्विषः ॥
10.126.02 तद्धि वयं वृणीमहे वरुण मित्रार्यमन् ।
10.126.02 येना निरंहसो यूयं पाथ नेथा च मर्त्यमति द्विषः ॥
10.126.03 ते नूनं नोऽयमूतये वरुणो मित्रो अर्यमा ।
10.126.03 नयिष्ठा उ नो नेषणि पर्षिष्ठा उ नः पर्षण्यति द्विषः ॥
10.126.04 यूयं विश्वं परि पाथ वरुणो मित्रो अर्यमा ।
10.126.04 युष्माकं शर्मणि प्रिये स्याम सुप्रणीतयोऽति द्विषः ॥
10.126.05 आदित्यासो अति स्रिधो वरुणो मित्रो अर्यमा ।
10.126.05 उग्रं मरुद्भी रुद्रं हुवेमेन्द्रमग्निं स्वस्तयेऽति द्विषः ॥
10.126.06 नेतार ऊ षु णस्तिरो वरुणो मित्रो अर्यमा ।
10.126.06 अति विश्वानि दुरिता राजानश्चर्षणीनामति द्विषः ॥
10.126.07 शुनमस्मभ्यमूतये वरुणो मित्रो अर्यमा ।
10.126.07 शर्म यच्छन्तु सप्रथ आदित्यासो यदीमहे अति द्विषः ॥
10.126.08 यथा ह त्यद्वसवो गौर्यं चित्पदि षिताममुञ्चता यजत्राः ।
10.126.08 एवो ष्वस्मन्मुञ्चता व्यंहः प्र तार्यग्ने प्रतरं न आयुः ॥

10.127.01 रात्री व्यख्यदायती पुरुत्रा देव्यक्षभिः ।
10.127.01 विश्वा अधि श्रियोऽधित ॥
10.127.02 ओर्वप्रा अमर्त्या निवतो देव्युद्वतः ।
10.127.02 ज्योतिषा बाधते तमः ॥
10.127.03 निरु स्वसारमस्कृतोषसं देव्यायती ।
10.127.03 अपेदु हासते तमः ॥
10.127.04 सा नो अद्य यस्या वयं नि ते यामन्नविक्ष्महि ।
10.127.04 वृक्षे न वसतिं वयः ॥
10.127.05 नि ग्रामासो अविक्षत नि पद्वन्तो नि पक्षिणः ।
10.127.05 नि श्येनासश्चिदर्थिनः ॥
10.127.06 यावया वृक्यं वृकं यवय स्तेनमूर्म्ये ।
10.127.06 अथा नः सुतरा भव ॥
10.127.07 उप मा पेपिशत्तमः कृष्णं व्यक्तमस्थित ।
10.127.07 उष ऋणेव यातय ॥
10.127.08 उप ते गा इवाकरं वृणीष्व दुहितर्दिवः ।
10.127.08 रात्रि स्तोमं न जिग्युषे ॥

10.128.01 ममाग्ने वर्चो विहवेष्वस्तु वयं त्वेन्धानास्तन्वं पुषेम ।
10.128.01 मह्यं नमन्तां प्रदिशश्चतस्रस्त्वयाध्यक्षेण पृतना जयेम ॥
10.128.02 मम देवा विहवे सन्तु सर्व इन्द्रवन्तो मरुतो विष्णुरग्निः ।
10.128.02 ममान्तरिक्षमुरुलोकमस्तु मह्यं वातः पवतां कामे अस्मिन् ॥
10.128.03 मयि देवा द्रविणमा यजन्तां मय्याशीरस्तु मयि देवहूतिः ।
10.128.03 दैव्या होतारो वनुषन्त पूर्वेऽरिष्टाः स्याम तन्वा सुवीराः ॥
10.128.04 मह्यं यजन्तु मम यानि हव्याकूतिः सत्या मनसो मे अस्तु ।
10.128.04 एनो मा नि गां कतमच्चनाहं विश्वे देवासो अधि वोचता नः ॥
10.128.05 देवीः षळ् उर्वीरुरु नः कृणोत विश्वे देवास इह वीरयध्वम् ।
10.128.05 मा हास्महि प्रजया मा तनूभिर्मा रधाम द्विषते सोम राजन् ॥
10.128.06 अग्ने मन्युं प्रतिनुदन्परेषामदब्धो गोपाः परि पाहि नस्त्वम् ।
10.128.06 प्रत्यञ्चो यन्तु निगुतः पुनस्तेऽमैषां चित्तं प्रबुधां वि नेशत् ॥
10.128.07 धाता धातॄणां भुवनस्य यस्पतिर्देवं त्रातारमभिमातिषाहम् ।
10.128.07 इमं यज्ञमश्विनोभा बृहस्पतिर्देवाः पान्तु यजमानं न्यर्थात् ॥
10.128.08 उरुव्यचा नो महिषः शर्म यंसदस्मिन्हवे पुरुहूतः पुरुक्षुः ।
10.128.08 स नः प्रजायै हर्यश्व मृळयेन्द्र मा नो रीरिषो मा परा दाः ॥
10.128.09 ये नः सपत्ना अप ते भवन्त्विन्द्राग्निभ्यामव बाधामहे तान् ।
10.128.09 वसवो रुद्रा आदित्या उपरिस्पृशं मोग्रं चेत्तारमधिराजमक्रन् ॥

10.129.01 नासदासीन्नो सदासीत्तदानीं नासीद्रजो नो व्योमा परो यत् ।
10.129.01 किमावरीवः कुह कस्य शर्मन्नम्भः किमासीद्गहनं गभीरम् ॥
10.129.02 न मृत्युरासीदमृतं न तर्हि न रात्र्या अह्न आसीत्प्रकेतः ।
10.129.02 आनीदवातं स्वधया तदेकं तस्माद्धान्यन्न परः किं चनास ॥
10.129.03 तम आसीत्तमसा गूळ्हमग्रेऽप्रकेतं सलिलं सर्वमा इदम् ।
10.129.03 तुच्छ्येनाभ्वपिहितं यदासीत्तपसस्तन्महिनाजायतैकम् ॥
10.129.04 कामस्तदग्रे समवर्तताधि मनसो रेतः प्रथमं यदासीत् ।
10.129.04 सतो बन्धुमसति निरविन्दन्हृदि प्रतीष्या कवयो मनीषा ॥
10.129.05 तिरश्चीनो विततो रश्मिरेषामधः स्विदासी3 उपरि स्विदासी3 ।
10.129.05 रेतोधा आसन्महिमान आसन्स्वधा अवस्तात्प्रयतिः परस्तात् ॥
10.129.06 को अद्धा वेद क इह प्र वोचत्कुत आजाता कुत इयं विसृष्टिः ।
10.129.06 अर्वाग्देवा अस्य विसर्जनेनाथा को वेद यत आबभूव ॥
10.129.07 इयं विसृष्टिर्यत आबभूव यदि वा दधे यदि वा न ।
10.129.07 यो अस्याध्यक्षः परमे व्योमन्सो अङ्ग वेद यदि वा न वेद ॥

10.130.01 यो यज्ञो विश्वतस्तन्तुभिस्तत एकशतं देवकर्मेभिरायतः ।
10.130.01 इमे वयन्ति पितरो य आययुः प्र वयाप वयेत्यासते तते ॥
10.130.02 पुमां एनं तनुत उत्कृणत्ति पुमान्वि तत्ने अधि नाके अस्मिन् ।
10.130.02 इमे मयूखा उप सेदुरू सदः सामानि चक्रुस्तसराण्योतवे ॥
10.130.03 कासीत्प्रमा प्रतिमा किं निदानमाज्यं किमासीत्परिधिः क आसीत् ।
10.130.03 छन्दः किमासीत्प्रौगं किमुक्थं यद्देवा देवमयजन्त विश्वे ॥
10.130.04 अग्नेर्गायत्र्यभवत्सयुग्वोष्णिहया सविता सं बभूव ।
10.130.04 अनुष्टुभा सोम उक्थैर्महस्वान्बृहस्पतेर्बृहती वाचमावत् ॥
10.130.05 विराण्मित्रावरुणयोरभिश्रीरिन्द्रस्य त्रिष्टुबिह भागो अह्नः ।
10.130.05 विश्वान्देवाञ्जगत्या विवेश तेन चाकॢप्र ऋषयो मनुष्याः ॥
10.130.06 चाकॢप्रे तेन ऋषयो मनुष्या यज्ञे जाते पितरो नः पुराणे ।
10.130.06 पश्यन्मन्ये मनसा चक्षसा तान्य इमं यज्ञमयजन्त पूर्वे ॥
10.130.07 सहस्तोमाः सहछन्दस आवृतः सहप्रमा ऋषयः सप्त दैव्याः ।
10.130.07 पूर्वेषां पन्थामनुदृश्य धीरा अन्वालेभिरे रथ्यो न रश्मीन् ॥

10.131.01 अप प्राच इन्द्र विश्वां अमित्रानपापाचो अभिभूते नुदस्व ।
10.131.01 अपोदीचो अप शूराधराच उरौ यथा तव शर्मन्मदेम ॥
10.131.02 कुविदङ्ग यवमन्तो यवं चिद्यथा दान्त्यनुपूर्वं वियूय ।
10.131.02 इहेहैषां कृणुहि भोजनानि ये बर्हिषो नमोवृक्तिं न जग्मुः ॥
10.131.03 नहि स्थूर्यृतुथा यातमस्ति नोत श्रवो विविदे संगमेषु ।
10.131.03 गव्यन्त इन्द्रं सख्याय विप्रा अश्वायन्तो वृषणं वाजयन्तः ॥
10.131.04 युवं सुराममश्विना नमुचावासुरे सचा ।
10.131.04 विपिपाना शुभस्पती इन्द्रं कर्मस्वावतम् ॥
10.131.05 पुत्रमिव पितरावश्विनोभेन्द्रावथुः काव्यैर्दंसनाभिः ।
10.131.05 यत्सुरामं व्यपिबः शचीभिः सरस्वती त्वा मघवन्नभिष्णक् ॥
10.131.06 इन्द्रः सुत्रामा स्ववां अवोभिः सुमृळीको भवतु विश्ववेदाः ।
10.131.06 बाधतां द्वेषो अभयं कृणोतु सुवीर्यस्य पतयः स्याम ॥
10.131.07 तस्य वयं सुमतौ यज्ञियस्यापि भद्रे सौमनसे स्याम ।
10.131.07 स सुत्रामा स्ववां इन्द्रो अस्मे आराच्चिद्द्वेषः सनुतर्युयोतु ॥

10.132.01 ईजानमिद्द्यौर्गूर्तावसुरीजानं भूमिरभि प्रभूषणि ।
10.132.01 ईजानं देवावश्विनावभि सुम्नैरवर्धताम् ॥
10.132.02 ता वां मित्रावरुणा धारयत्क्षिती सुषुम्नेषितत्वता यजामसि ।
10.132.02 युवोः क्राणाय सख्यैरभि ष्याम रक्षसः ॥
10.132.03 अधा चिन्नु यद्दिधिषामहे वामभि प्रियं रेक्णः पत्यमानाः ।
10.132.03 दद्वां वा यत्पुष्यति रेक्णः सं वारन्नकिरस्य मघानि ॥
10.132.04 असावन्यो असुर सूयत द्यौस्त्वं विश्वेषां वरुणासि राजा ।
10.132.04 मूर्धा रथस्य चाकन्नैतावतैनसान्तकध्रुक् ॥
10.132.05 अस्मिन्स्वेतच्छकपूत एनो हिते मित्रे निगतान्हन्ति वीरान् ।
10.132.05 अवोर्वा यद्धात्तनूष्ववः प्रियासु यज्ञियास्वर्वा ॥
10.132.06 युवोर्हि मातादितिर्विचेतसा द्यौर्न भूमिः पयसा पुपूतनि ।
10.132.06 अव प्रिया दिदिष्टन सूरो निनिक्त रश्मिभिः ॥
10.132.07 युवं ह्यप्नराजावसीदतं तिष्ठद्रथं न धूर्षदं वनर्षदम् ।
10.132.07 ता नः कणूकयन्तीर्नृमेधस्तत्रे अंहसः सुमेधस्तत्रे अंहसः ॥

10.133.01 प्रो ष्वस्मै पुरोरथमिन्द्राय शूषमर्चत ।
10.133.01 अभीके चिदु लोककृत्संगे समत्सु वृत्रहास्माकं बोधि चोदिता नभन्तामन्यकेषां ज्याका अधि धन्वसु ॥
10.133.02 त्वं सिन्धूंरवासृजोऽधराचो अहन्नहिम् ।
10.133.02 अशत्रुरिन्द्र जज्ञिषे विश्वं पुष्यसि वार्यं तं त्वा परि ष्वजामहे नभन्तामन्यकेषां ज्याका अधि धन्वसु ॥
10.133.03 वि षु विश्वा अरातयोऽर्यो नशन्त नो धियः ।
10.133.03 अस्तासि शत्रवे वधं यो न इन्द्र जिघांसति या ते रातिर्ददिर्वसु नभन्तामन्यकेषां ज्याका अधि धन्वसु ॥
10.133.04 यो न इन्द्राभितो जनो वृकायुरादिदेशति ।
10.133.04 अधस्पदं तमीं कृधि विबाधो असि सासहिर्नभन्तामन्यकेषां ज्याका अधि धन्वसु ॥
10.133.05 यो न इन्द्राभिदासति सनाभिर्यश्च निष्ट्यः ।
10.133.05 अव तस्य बलं तिर महीव द्यौरध त्मना नभन्तामन्यकेषां ज्याका अधि धन्वसु ॥
10.133.06 वयमिन्द्र त्वायवः सखित्वमा रभामहे ।
10.133.06 ऋतस्य नः पथा नयाति विश्वानि दुरिता नभन्तामन्यकेषां ज्याका अधि धन्वसु ॥
10.133.07 अस्मभ्यं सु त्वमिन्द्र तां शिक्ष या दोहते प्रति वरं जरित्रे ।
10.133.07 अच्छिद्रोध्नी पीपयद्यथा नः सहस्रधारा पयसा मही गौः ॥

10.134.01 उभे यदिन्द्र रोदसी आपप्राथोषा इव ।
10.134.01 महान्तं त्वा महीनां सम्राजं चर्षणीनां देवी जनित्र्यजीजनद्भद्रा जनित्र्यजीजनत् ॥
10.134.02 अव स्म दुर्हणायतो मर्तस्य तनुहि स्थिरम् ।
10.134.02 अधस्पदं तमीं कृधि यो अस्मां आदिदेशति देवी जनित्र्यजीजनद्भद्रा जनित्र्यजीजनत् ॥
10.134.03 अव त्या बृहतीरिषो विश्वश्चन्द्रा अमित्रहन् ।
10.134.03 शचीभिः शक्र धूनुहीन्द्र विश्वाभिरूतिभिर्देवी जनित्र्यजीजनद्भद्रा जनित्र्यजीजनत् ॥
10.134.04 अव यत्त्वं शतक्रतविन्द्र विश्वानि धूनुषे ।
10.134.04 रयिं न सुन्वते सचा सहस्रिणीभिरूतिभिर्देवी जनित्र्यजीजनद्भद्रा जनित्र्यजीजनत् ॥
10.134.05 अव स्वेदा इवाभितो विष्वक्पतन्तु दिद्यवः ।
10.134.05 दूर्वाया इव तन्तवो व्यस्मदेतु दुर्मतिर्देवी जनित्र्यजीजनद्भद्रा जनित्र्यजीजनत् ॥
10.134.06 दीर्घं ह्यङ्कुशं यथा शक्तिं बिभर्षि मन्तुमः ।
10.134.06 पूर्वेण मघवन्पदाजो वयां यथा यमो देवी जनित्र्यजीजनद्भद्रा जनित्र्यजीजनत् ॥
10.134.07 नकिर्देवा मिनीमसि नकिरा योपयामसि मन्त्रश्रुत्यं चरामसि ।
10.134.07 पक्षेभिरपिकक्षेभिरत्राभि सं रभामहे ॥

10.135.01 यस्मिन्वृक्षे सुपलाशे देवैः सम्पिबते यमः ।
10.135.01 अत्रा नो विश्पतिः पिता पुराणां अनु वेनति ॥
10.135.02 पुराणां अनुवेनन्तं चरन्तं पापयामुया ।
10.135.02 असूयन्नभ्यचाकशं तस्मा अस्पृहयं पुनः ॥
10.135.03 यं कुमार नवं रथमचक्रं मनसाकृणोः ।
10.135.03 एकेषं विश्वतः प्राञ्चमपश्यन्नधि तिष्ठसि ॥
10.135.04 यं कुमार प्रावर्तयो रथं विप्रेभ्यस्परि ।
10.135.04 तं सामानु प्रावर्तत समितो नाव्याहितम् ॥
10.135.05 कः कुमारमजनयद्रथं को निरवर्तयत् ।
10.135.05 कः स्वित्तदद्य नो ब्रूयादनुदेयी यथाभवत् ॥
10.135.06 यथाभवदनुदेयी ततो अग्रमजायत ।
10.135.06 पुरस्ताद्बुध्न आततः पश्चान्निरयणं कृतम् ॥
10.135.07 इदं यमस्य सादनं देवमानं यदुच्यते ।
10.135.07 इयमस्य धम्यते नाळीरयं गीर्भिः परिष्कृतः ॥

10.136.01 केश्यग्निं केशी विषं केशी बिभर्ति रोदसी ।
10.136.01 केशी विश्वं स्वर्दृशे केशीदं ज्योतिरुच्यते ॥
10.136.02 मुनयो वातरशनाः पिशङ्गा वसते मला ।
10.136.02 वातस्यानु ध्राजिं यन्ति यद्देवासो अविक्षत ॥
10.136.03 उन्मदिता मौनेयेन वातां आ तस्थिमा वयम् ।
10.136.03 शरीरेदस्माकं यूयं मर्तासो अभि पश्यथ ॥
10.136.04 अन्तरिक्षेण पतति विश्वा रूपावचाकशत् ।
10.136.04 मुनिर्देवस्यदेवस्य सौकृत्याय सखा हितः ॥
10.136.05 वातस्याश्वो वायोः सखाथो देवेषितो मुनिः ।
10.136.05 उभौ समुद्रावा क्षेति यश्च पूर्व उतापरः ॥
10.136.06 अप्सरसां गन्धर्वाणां मृगाणां चरणे चरन् ।
10.136.06 केशी केतस्य विद्वान्सखा स्वादुर्मदिन्तमः ॥
10.136.07 वायुरस्मा उपामन्थत्पिनष्टि स्मा कुनन्नमा ।
10.136.07 केशी विषस्य पात्रेण यद्रुद्रेणापिबत्सह ॥

10.137.01 उत देवा अवहितं देवा उन्नयथा पुनः ।
10.137.01 उतागश्चक्रुषं देवा देवा जीवयथा पुनः ॥
10.137.02 द्वाविमौ वातौ वात आ सिन्धोरा परावतः ।
10.137.02 दक्षं ते अन्य आ वातु परान्यो वातु यद्रपः ॥
10.137.03 आ वात वाहि भेषजं वि वात वाहि यद्रपः ।
10.137.03 त्वं हि विश्वभेषजो देवानां दूत ईयसे ॥
10.137.04 आ त्वागमं शन्तातिभिरथो अरिष्टतातिभिः ।
10.137.04 दक्षं ते भद्रमाभार्षं परा यक्ष्मं सुवामि ते ॥
10.137.05 त्रायन्तामिह देवास्त्रायतां मरुतां गणः ।
10.137.05 त्रायन्तां विश्वा भूतानि यथायमरपा असत् ॥
10.137.06 आप इद्वा उ भेषजीरापो अमीवचातनीः ।
10.137.06 आपः सर्वस्य भेषजीस्तास्ते कृण्वन्तु भेषजम् ॥
10.137.07 हस्ताभ्यां दशशाखाभ्यां जिह्वा वाचः पुरोगवी ।
10.137.07 अनामयित्नुभ्यां त्वा ताभ्यां त्वोप स्पृशामसि ॥

10.138.01 तव त्य इन्द्र सख्येषु वह्नय ऋतं मन्वाना व्यदर्दिरुर्वलम् ।
10.138.01 यत्रा दशस्यन्नुषसो रिणन्नपः कुत्साय मन्मन्नह्यश्च दंसयः ॥
10.138.02 अवासृजः प्रस्वः श्वञ्चयो गिरीनुदाज उस्रा अपिबो मधु प्रियम् ।
10.138.02 अवर्धयो वनिनो अस्य दंससा शुशोच सूर्य ऋतजातया गिरा ॥
10.138.03 वि सूर्यो मध्ये अमुचद्रथं दिवो विदद्दासाय प्रतिमानमार्यः ।
10.138.03 दृळ्हानि पिप्रोरसुरस्य मायिन इन्द्रो व्यास्यच्चकृवां ऋजिश्वना ॥
10.138.04 अनाधृष्टानि धृषितो व्यास्यन्निधींरदेवां अमृणदयास्यः ।
10.138.04 मासेव सूर्यो वसु पुर्यमा ददे गृणानः शत्रूंरशृणाद्विरुक्मता ॥
10.138.05 अयुद्धसेनो विभ्वा विभिन्दता दाशद्वृत्रहा तुज्यानि तेजते ।
10.138.05 इन्द्रस्य वज्रादबिभेदभिश्नथः प्राक्रामच्छुन्ध्यूरजहादुषा अनः ॥
10.138.06 एता त्या ते श्रुत्यानि केवला यदेक एकमकृणोरयज्ञम् ।
10.138.06 मासां विधानमदधा अधि द्यवि त्वया विभिन्नं भरति प्रधिं पिता ॥

10.139.01 सूर्यरश्मिर्हरिकेशः पुरस्तात्सविता ज्योतिरुदयां अजस्रम् ।
10.139.01 तस्य पूषा प्रसवे याति विद्वान्सम्पश्यन्विश्वा भुवनानि गोपाः ॥
10.139.02 नृचक्षा एष दिवो मध्य आस्त आपप्रिवान्रोदसी अन्तरिक्षम् ।
10.139.02 स विश्वाचीरभि चष्टे घृताचीरन्तरा पूर्वमपरं च केतुम् ॥
10.139.03 रायो बुध्नः संगमनो वसूनां विश्वा रूपाभि चष्टे शचीभिः ।
10.139.03 देव इव सविता सत्यधर्मेन्द्रो न तस्थौ समरे धनानाम् ॥
10.139.04 विश्वावसुं सोम गन्धर्वमापो ददृशुषीस्तदृतेना व्यायन् ।
10.139.04 तदन्ववैदिन्द्रो रारहाण आसां परि सूर्यस्य परिधींरपश्यत् ॥
10.139.05 विश्वावसुरभि तन्नो गृणातु दिव्यो गन्धर्वो रजसो विमानः ।
10.139.05 यद्वा घा सत्यमुत यन्न विद्म धियो हिन्वानो धिय इन्नो अव्याः ॥
10.139.06 सस्निमविन्दच्चरणे नदीनामपावृणोद्दुरो अश्मव्रजानाम् ।
10.139.06 प्रासां गन्धर्वो अमृतानि वोचदिन्द्रो दक्षं परि जानादहीनाम् ॥

10.140.01 अग्ने तव श्रवो वयो महि भ्राजन्ते अर्चयो विभावसो ।
10.140.01 बृहद्भानो शवसा वाजमुक्थ्यं दधासि दाशुषे कवे ॥
10.140.02 पावकवर्चाः शुक्रवर्चा अनूनवर्चा उदियर्षि भानुना ।
10.140.02 पुत्रो मातरा विचरन्नुपावसि पृणक्षि रोदसी उभे ॥
10.140.03 ऊर्जो नपाज्जातवेदः सुशस्तिभिर्मन्दस्व धीतिभिर्हितः ।
10.140.03 त्वे इषः सं दधुर्भूरिवर्पसश्चित्रोतयो वामजाताः ॥
10.140.04 इरज्यन्नग्ने प्रथयस्व जन्तुभिरस्मे रायो अमर्त्य ।
10.140.04 स दर्शतस्य वपुषो वि राजसि पृणक्षि सानसिं क्रतुम् ॥
10.140.05 इष्कर्तारमध्वरस्य प्रचेतसं क्षयन्तं राधसो महः ।
10.140.05 रातिं वामस्य सुभगां महीमिषं दधासि सानसिं रयिम् ॥
10.140.06 ऋतावानं महिषं विश्वदर्शतमग्निं सुम्नाय दधिरे पुरो जनाः ।
10.140.06 श्रुत्कर्णं सप्रथस्तमं त्वा गिरा दैव्यं मानुषा युगा ॥

10.141.01 अग्ने अच्छा वदेह नः प्रत्यङ्नः सुमना भव ।
10.141.01 प्र नो यच्छ विशस्पते धनदा असि नस्त्वम् ॥
10.141.02 प्र नो यच्छत्वर्यमा प्र भगः प्र बृहस्पतिः ।
10.141.02 प्र देवाः प्रोत सूनृता रायो देवी ददातु नः ॥
10.141.03 सोमं राजानमवसेऽग्निं गीर्भिर्हवामहे ।
10.141.03 आदित्यान्विष्णुं सूर्यं ब्रह्माणं च बृहस्पतिम् ॥
10.141.04 इन्द्रवायू बृहस्पतिं सुहवेह हवामहे ।
10.141.04 यथा नः सर्व इज्जनः संगत्यां सुमना असत् ॥
10.141.05 अर्यमणं बृहस्पतिमिन्द्रं दानाय चोदय ।
10.141.05 वातं विष्णुं सरस्वतीं सवितारं च वाजिनम् ॥
10.141.06 त्वं नो अग्ने अग्निभिर्ब्रह्म यज्ञं च वर्धय ।
10.141.06 त्वं नो देवतातये रायो दानाय चोदय ॥

10.142.01 अयमग्ने जरिता त्वे अभूदपि सहसः सूनो नह्यन्यदस्त्याप्यम् ।
10.142.01 भद्रं हि शर्म त्रिवरूथमस्ति त आरे हिंसानामप दिद्युमा कृधि ॥
10.142.02 प्रवत्ते अग्ने जनिमा पितूयतः साचीव विश्वा भुवना न्यृञ्जसे ।
10.142.02 प्र सप्तयः प्र सनिषन्त नो धियः पुरश्चरन्ति पशुपा इव त्मना ॥
10.142.03 उत वा उ परि वृणक्षि बप्सद्बहोरग्न उलपस्य स्वधावः ।
10.142.03 उत खिल्या उर्वराणां भवन्ति मा ते हेतिं तविषीं चुक्रुधाम ॥
10.142.04 यदुद्वतो निवतो यासि बप्सत्पृथगेषि प्रगर्धिनीव सेना ।
10.142.04 यदा ते वातो अनुवाति शोचिर्वप्तेव श्मश्रु वपसि प्र भूम ॥
10.142.05 प्रत्यस्य श्रेणयो ददृश्र एकं नियानं बहवो रथासः ।
10.142.05 बाहू यदग्ने अनुमर्मृजानो न्यङ्ङुत्तानामन्वेषि भूमिम् ॥
10.142.06 उत्ते शुष्मा जिहतामुत्ते अर्चिरुत्ते अग्ने शशमानस्य वाजाः ।
10.142.06 उच्छ्वञ्चस्व नि नम वर्धमान आ त्वाद्य विश्वे वसवः सदन्तु ॥
10.142.07 अपामिदं न्ययनं समुद्रस्य निवेशनम् ।
10.142.07 अन्यं कृणुष्वेतः पन्थां तेन याहि वशां अनु ॥
10.142.08 आयने ते परायणे दूर्वा रोहन्तु पुष्पिणीः ।
10.142.08 ह्रदाश्च पुण्डरीकाणि समुद्रस्य गृहा इमे ॥

10.143.01 त्यं चिदत्रिमृतजुरमर्थमश्वं न यातवे ।
10.143.01 कक्षीवन्तं यदी पुना रथं न कृणुथो नवम् ॥
10.143.02 त्यं चिदश्वं न वाजिनमरेणवो यमत्नत ।
10.143.02 दृळ्हं ग्रन्थिं न वि ष्यतमत्रिं यविष्ठमा रजः ॥
10.143.03 नरा दंसिष्ठावत्रये शुभ्रा सिषासतं धियः ।
10.143.03 अथा हि वां दिवो नरा पुन स्तोमो न विशसे ॥
10.143.04 चिते तद्वां सुराधसा रातिः सुमतिरश्विना ।
10.143.04 आ यन्नः सदने पृथौ समने पर्षथो नरा ॥
10.143.05 युवं भुज्युं समुद्र आ रजसः पार ईङ्खितम् ।
10.143.05 यातमच्छा पतत्रिभिर्नासत्या सातये कृतम् ॥
10.143.06 आ वां सुम्नैः शंयू इव मंहिष्ठा विश्ववेदसा ।
10.143.06 समस्मे भूषतं नरोत्सं न पिप्युषीरिषः ॥

10.144.01 अयं हि ते अमर्त्य इन्दुरत्यो न पत्यते ।
10.144.01 दक्षो विश्वायुर्वेधसे ॥
10.144.02 अयमस्मासु काव्य ऋभुर्वज्रो दास्वते ।
10.144.02 अयं बिभर्त्यूर्ध्वकृशनं मदमृभुर्न कृत्व्यं मदम् ॥
10.144.03 घृषुः श्येनाय कृत्वन आसु स्वासु वंसगः ।
10.144.03 अव दीधेदहीशुवः ॥
10.144.04 यं सुपर्णः परावतः श्येनस्य पुत्र आभरत् ।
10.144.04 शतचक्रं योऽह्यो वर्तनिः ॥
10.144.05 यं ते श्येनश्चारुमवृकं पदाभरदरुणं मानमन्धसः ।
10.144.05 एना वयो वि तार्यायुर्जीवस एना जागार बन्धुता ॥
10.144.06 एवा तदिन्द्र इन्दुना देवेषु चिद्धारयाते महि त्यजः ।
10.144.06 क्रत्वा वयो वि तार्यायुः सुक्रतो क्रत्वायमस्मदा सुतः ॥

10.145.01 इमां खनाम्योषधिं वीरुधं बलवत्तमाम् ।
10.145.01 यया सपत्नीं बाधते यया संविन्दते पतिम् ॥
10.145.02 उत्तानपर्णे सुभगे देवजूते सहस्वति ।
10.145.02 सपत्नीं मे परा धम पतिं मे केवलं कुरु ॥
10.145.03 उत्तराहमुत्तर उत्तरेदुत्तराभ्यः ।
10.145.03 अथा सपत्नी या ममाधरा साधराभ्यः ॥
10.145.04 नह्यस्या नाम गृभ्णामि नो अस्मिन्रमते जने ।
10.145.04 परामेव परावतं सपत्नीं गमयामसि ॥
10.145.05 अहमस्मि सहमानाथ त्वमसि सासहिः ।
10.145.05 उभे सहस्वती भूत्वी सपत्नीं मे सहावहै ॥
10.145.06 उप तेऽधां सहमानामभि त्वाधां सहीयसा ।
10.145.06 मामनु प्र ते मनो वत्सं गौरिव धावतु पथा वारिव धावतु ॥

10.146.01 अरण्यान्यरण्यान्यसौ या प्रेव नश्यसि ।
10.146.01 कथा ग्रामं न पृच्छसि न त्वा भीरिव विन्दती3 ॥
10.146.02 वृषारवाय वदते यदुपावति चिच्चिकः ।
10.146.02 आघाटिभिरिव धावयन्नरण्यानिर्महीयते ॥
10.146.03 उत गाव इवादन्त्युत वेश्मेव दृश्यते ।
10.146.03 उतो अरण्यानिः सायं शकटीरिव सर्जति ॥
10.146.04 गामङ्गैष आ ह्वयति दार्वङ्गैषो अपावधीत् ।
10.146.04 वसन्नरण्यान्यां सायमक्रुक्षदिति मन्यते ॥
10.146.05 न वा अरण्यानिर्हन्त्यन्यश्चेन्नाभिगच्छति ।
10.146.05 स्वादोः फलस्य जग्ध्वाय यथाकामं नि पद्यते ॥
10.146.06 आञ्जनगन्धिं सुरभिं बह्वन्नामकृषीवलाम् ।
10.146.06 प्राहं मृगाणां मातरमरण्यानिमशंसिषम् ॥

10.147.01 श्रत्ते दधामि प्रथमाय मन्यवेऽहन्यद्वृत्रं नर्यं विवेरपः ।
10.147.01 उभे यत्त्वा भवतो रोदसी अनु रेजते शुष्मात्पृथिवी चिदद्रिवः ॥
10.147.02 त्वं मायाभिरनवद्य मायिनं श्रवस्यता मनसा वृत्रमर्दयः ।
10.147.02 त्वामिन्नरो वृणते गविष्टिषु त्वां विश्वासु हव्यास्विष्टिषु ॥
10.147.03 ऐषु चाकन्धि पुरुहूत सूरिषु वृधासो ये मघवन्नानशुर्मघम् ।
10.147.03 अर्चन्ति तोके तनये परिष्टिषु मेधसाता वाजिनमह्रये धने ॥
10.147.04 स इन्नु रायः सुभृतस्य चाकनन्मदं यो अस्य रंह्यं चिकेतति ।
10.147.04 त्वावृधो मघवन्दाश्वध्वरो मक्षू स वाजं भरते धना नृभिः ॥
10.147.05 त्वं शर्धाय महिना गृणान उरु कृधि मघवञ्छग्धि रायः ।
10.147.05 त्वं नो मित्रो वरुणो न मायी पित्वो न दस्म दयसे विभक्ता ॥

10.148.01 सुष्वाणास इन्द्र स्तुमसि त्वा ससवांसश्च तुविनृम्ण वाजम् ।
10.148.01 आ नो भर सुवितं यस्य चाकन्त्मना तना सनुयाम त्वोताः ॥
10.148.02 ऋष्वस्त्वमिन्द्र शूर जातो दासीर्विशः सूर्येण सह्याः ।
10.148.02 गुहा हितं गुह्यं गूळ्हमप्सु बिभृमसि प्रस्रवणे न सोमम् ॥
10.148.03 अर्यो वा गिरो अभ्यर्च विद्वानृषीणां विप्रः सुमतिं चकानः ।
10.148.03 ते स्याम ये रणयन्त सोमैरेनोत तुभ्यं रथोळ्ह भक्षैः ॥
10.148.04 इमा ब्रह्मेन्द्र तुभ्यं शंसि दा नृभ्यो नृणां शूर शवः ।
10.148.04 तेभिर्भव सक्रतुर्येषु चाकन्नुत त्रायस्व गृणत उत स्तीन् ॥
10.148.05 श्रुधी हवमिन्द्र शूर पृथ्या उत स्तवसे वेन्यस्यार्कैः ।
10.148.05 आ यस्ते योनिं घृतवन्तमस्वारूर्मिर्न निम्नैर्द्रवयन्त वक्वाः ॥

10.149.01 सविता यन्त्रैः पृथिवीमरम्णादस्कम्भने सविता द्यामदृंहत् ।
10.149.01 अश्वमिवाधुक्षद्धुनिमन्तरिक्षमतूर्ते बद्धं सविता समुद्रम् ॥
10.149.02 यत्रा समुद्र स्कभितो व्यौनदपां नपात्सविता तस्य वेद ।
10.149.02 अतो भूरत आ उत्थितं रजोऽतो द्यावापृथिवी अप्रथेताम् ॥
10.149.03 पश्चेदमन्यदभवद्यजत्रममर्त्यस्य भुवनस्य भूना ।
10.149.03 सुपर्णो अङ्ग सवितुर्गरुत्मान्पूर्वो जातः स उ अस्यानु धर्म ॥
10.149.04 गाव इव ग्रामं यूयुधिरिवाश्वान्वाश्रेव वत्सं सुमना दुहाना ।
10.149.04 पतिरिव जायामभि नो न्येतु धर्ता दिवः सविता विश्ववारः ॥
10.149.05 हिरण्यस्तूपः सवितर्यथा त्वाङ्गिरसो जुह्वे वाजे अस्मिन् ।
10.149.05 एवा त्वार्चन्नवसे वन्दमानः सोमस्येवांशुं प्रति जागराहम् ॥

10.150.01 समिद्धश्चित्समिध्यसे देवेभ्यो हव्यवाहन ।
10.150.01 आदित्यै रुद्रैर्वसुभिर्न आ गहि मृळीकाय न आ गहि ॥
10.150.02 इमं यज्ञमिदं वचो जुजुषाण उपागहि ।
10.150.02 मर्तासस्त्वा समिधान हवामहे मृळीकाय हवामहे ॥
10.150.03 त्वामु जातवेदसं विश्ववारं गृणे धिया ।
10.150.03 अग्ने देवां आ वह नः प्रियव्रतान्मृळीकाय प्रियव्रतान् ॥
10.150.04 अग्निर्देवो देवानामभवत्पुरोहितोऽग्निं मनुष्या ऋषयः समीधिरे ।
10.150.04 अग्निं महो धनसातावहं हुवे मृळीकं धनसातये ॥
10.150.05 अग्निरत्रिं भरद्वाजं गविष्ठिरं प्रावन्नः कण्वं त्रसदस्युमाहवे ।
10.150.05 अग्निं वसिष्ठो हवते पुरोहितो मृळीकाय पुरोहितः ॥

10.151.01 श्रद्धयाग्निः समिध्यते श्रद्धया हूयते हविः ।
10.151.01 श्रद्धां भगस्य मूर्धनि वचसा वेदयामसि ॥
10.151.02 प्रियं श्रद्धे ददतः प्रियं श्रद्धे दिदासतः ।
10.151.02 प्रियं भोजेषु यज्वस्विदं म उदितं कृधि ॥
10.151.03 यथा देवा असुरेषु श्रद्धामुग्रेषु चक्रिरे ।
10.151.03 एवं भोजेषु यज्वस्वस्माकमुदितं कृधि ॥
10.151.04 श्रद्धां देवा यजमाना वायुगोपा उपासते ।
10.151.04 श्रद्धां हृदय्ययाकूत्या श्रद्धया विन्दते वसु ॥
10.151.05 श्रद्धां प्रातर्हवामहे श्रद्धां मध्यन्दिनं परि ।
10.151.05 श्रद्धां सूर्यस्य निम्रुचि श्रद्धे श्रद्धापयेह नः ॥

10.152.01 शास इत्था महां अस्यमित्रखादो अद्भुतः ।
10.152.01 न यस्य हन्यते सखा न जीयते कदा चन ॥
10.152.02 स्वस्तिदा विशस्पतिर्वृत्रहा विमृधो वशी ।
10.152.02 वृषेन्द्रः पुर एतु नः सोमपा अभयङ्करः ॥
10.152.03 वि रक्षो वि मृधो जहि वि वृत्रस्य हनू रुज ।
10.152.03 वि मन्युमिन्द्र वृत्रहन्नमित्रस्याभिदासतः ॥
10.152.04 वि न इन्द्र मृधो जहि नीचा यच्छ पृतन्यतः ।
10.152.04 यो अस्मां अभिदासत्यधरं गमया तमः ॥
10.152.05 अपेन्द्र द्विषतो मनोऽप जिज्यासतो वधम् ।
10.152.05 वि मन्योः शर्म यच्छ वरीयो यवया वधम् ॥

10.153.01 ईङ्खयन्तीरपस्युव इन्द्रं जातमुपासते ।
10.153.01 भेजानासः सुवीर्यम् ॥
10.153.02 त्वमिन्द्र बलादधि सहसो जात ओजसः ।
10.153.02 त्वं वृषन्वृषेदसि ॥
10.153.03 त्वमिन्द्रासि वृत्रहा व्यन्तरिक्षमतिरः ।
10.153.03 उद्द्यामस्तभ्ना ओजसा ॥
10.153.04 त्वमिन्द्र सजोषसमर्कं बिभर्षि बाह्वोः ।
10.153.04 वज्रं शिशान ओजसा ॥
10.153.05 त्वमिन्द्राभिभूरसि विश्वा जातान्योजसा ।
10.153.05 स विश्वा भुव आभवः ॥

10.154.01 सोम एकेभ्यः पवते घृतमेक उपासते ।
10.154.01 येभ्यो मधु प्रधावति तांश्चिदेवापि गच्छतात् ॥
10.154.02 तपसा ये अनाधृष्यास्तपसा ये स्वर्ययुः ।
10.154.02 तपो ये चक्रिरे महस्तांश्चिदेवापि गच्छतात् ॥
10.154.03 ये युध्यन्ते प्रधनेषु शूरासो ये तनूत्यजः ।
10.154.03 ये वा सहस्रदक्षिणास्तांश्चिदेवापि गच्छतात् ॥
10.154.04 ये चित्पूर्व ऋतसाप ऋतावान ऋतावृधः ।
10.154.04 पितॄन्तपस्वतो यम तांश्चिदेवापि गच्छतात् ॥
10.154.05 सहस्रणीथाः कवयो ये गोपायन्ति सूर्यम् ।
10.154.05 ऋषीन्तपस्वतो यम तपोजां अपि गच्छतात् ॥

10.155.01 अरायि काणे विकटे गिरिं गच्छ सदान्वे ।
10.155.01 शिरिम्बिठस्य सत्वभिस्तेभिष्ट्वा चातयामसि ॥
10.155.02 चत्तो इतश्चत्तामुतः सर्वा भ्रूणान्यारुषी ।
10.155.02 अराय्यं ब्रह्मणस्पते तीक्ष्णशृण्गोदृषन्निहि ॥
10.155.03 अदो यद्दारु प्लवते सिन्धोः पारे अपूरुषम् ।
10.155.03 तदा रभस्व दुर्हणो तेन गच्छ परस्तरम् ॥
10.155.04 यद्ध प्राचीरजगन्तोरो मण्डूरधाणिकीः ।
10.155.04 हता इन्द्रस्य शत्रवः सर्वे बुद्बुदयाशवः ॥
10.155.05 परीमे गामनेषत पर्यग्निमहृषत ।
10.155.05 देवेष्वक्रत श्रवः क इमां आ दधर्षति ॥

10.156.01 अग्निं हिन्वन्तु नो धियः सप्तिमाशुमिवाजिषु ।
10.156.01 तेन जेष्म धनंधनम् ॥
10.156.02 यया गा आकरामहे सेनयाग्ने तवोत्या ।
10.156.02 तां नो हिन्व मघत्तये ॥
10.156.03 आग्ने स्थूरं रयिं भर पृथुं गोमन्तमश्विनम् ।
10.156.03 अङ्धि खं वर्तया पणिम् ॥
10.156.04 अग्ने नक्षत्रमजरमा सूर्यं रोहयो दिवि ।
10.156.04 दधज्ज्योतिर्जनेभ्यः ॥
10.156.05 अग्ने केतुर्विशामसि प्रेष्ठः श्रेष्ठ उपस्थसत् ।
10.156.05 बोधा स्तोत्रे वयो दधत् ॥

10.157.01 इमा नु कं भुवना सीषधामेन्द्रश्च विश्वे च देवाः ॥
10.157.02 यज्ञं च नस्तन्वं च प्रजां चादित्यैरिन्द्रः सह चीकॢपाति ॥
10.157.03 आदित्यैरिन्द्रः सगणो मरुद्भिरस्माकं भूत्वविता तनूनाम् ॥
10.157.04 हत्वाय देवा असुरान्यदायन्देवा देवत्वमभिरक्षमाणाः ॥
10.157.05 प्रत्यञ्चमर्कमनयञ्छचीभिरादित्स्वधामिषिरां पर्यपश्यन् ॥

10.158.01 सूर्यो नो दिवस्पातु वातो अन्तरिक्षात् ।
10.158.01 अग्निर्नः पार्थिवेभ्यः ॥
10.158.02 जोषा सवितर्यस्य ते हरः शतं सवां अर्हति ।
10.158.02 पाहि नो दिद्युतः पतन्त्याः ॥
10.158.03 चक्षुर्नो देवः सविता चक्षुर्न उत पर्वतः ।
10.158.03 चक्षुर्धाता दधातु नः ॥
10.158.04 चक्षुर्नो धेहि चक्षुषे चक्षुर्विख्यै तनूभ्यः ।
10.158.04 सं चेदं वि च पश्येम ॥
10.158.05 सुसंदृशं त्वा वयं प्रति पश्येम सूर्य ।
10.158.05 वि पश्येम नृचक्षसः ॥

10.159.01 उदसौ सूर्यो अगादुदयं मामको भगः ।
10.159.01 अहं तद्विद्वला पतिमभ्यसाक्षि विषासहिः ॥
10.159.02 अहं केतुरहं मूर्धाहमुग्रा विवाचनी ।
10.159.02 ममेदनु क्रतुं पतिः सेहानाया उपाचरेत् ॥
10.159.03 मम पुत्राः शत्रुहणोऽथो मे दुहिता विराट् ।
10.159.03 उताहमस्मि संजया पत्यौ मे श्लोक उत्तमः ॥
10.159.04 येनेन्द्रो हविषा कृत्व्यभवद्द्युम्न्युत्तमः ।
10.159.04 इदं तदक्रि देवा असपत्ना किलाभुवम् ॥
10.159.05 असपत्ना सपत्नघ्नी जयन्त्यभिभूवरी ।
10.159.05 आवृक्षमन्यासां वर्चो राधो अस्थेयसामिव ॥
10.159.06 समजैषमिमा अहं सपत्नीरभिभूवरी ।
10.159.06 यथाहमस्य वीरस्य विराजानि जनस्य च ॥

10.160.01 तीव्रस्याभिवयसो अस्य पाहि सर्वरथा वि हरी इह मुञ्च ।
10.160.01 इन्द्र मा त्वा यजमानासो अन्ये नि रीरमन्तुभ्यमिमे सुतासः ॥
10.160.02 तुभ्यं सुतास्तुभ्यमु सोत्वासस्त्वां गिरः श्वात्र्या आ ह्वयन्ति ।
10.160.02 इन्द्रेदमद्य सवनं जुषाणो विश्वस्य विद्वां इह पाहि सोमम् ॥
10.160.03 य उशता मनसा सोममस्मै सर्वहृदा देवकामः सुनोति ।
10.160.03 न गा इन्द्रस्तस्य परा ददाति प्रशस्तमिच्चारुमस्मै कृणोति ॥
10.160.04 अनुस्पष्टो भवत्येषो अस्य यो अस्मै रेवान्न सुनोति सोमम् ।
10.160.04 निररत्नौ मघवा तं दधाति ब्रह्मद्विषो हन्त्यनानुदिष्टः ॥
10.160.05 अश्वायन्तो गव्यन्तो वाजयन्तो हवामहे त्वोपगन्तवा उ ।
10.160.05 आभूषन्तस्ते सुमतौ नवायां वयमिन्द्र त्वा शुनं हुवेम ॥

10.161.01 मुञ्चामि त्वा हविषा जीवनाय कमज्ञातयक्ष्मादुत राजयक्ष्मात् ।
10.161.01 ग्राहिर्जग्राह यदि वैतदेनं तस्या इन्द्राग्नी प्र मुमुक्तमेनम् ॥
10.161.02 यदि क्षितायुर्यदि वा परेतो यदि मृत्योरन्तिकं नीत एव ।
10.161.02 तमा हरामि निरृतेरुपस्थादस्पार्षमेनं शतशारदाय ॥
10.161.03 सहस्राक्षेण शतशारदेन शतायुषा हविषाहार्षमेनम् ।
10.161.03 शतं यथेमं शरदो नयातीन्द्रो विश्वस्य दुरितस्य पारम् ॥
10.161.04 शतं जीव शरदो वर्धमानः शतं हेमन्ताञ्छतमु वसन्तान् ।
10.161.04 शतमिन्द्राग्नी सविता बृहस्पतिः शतायुषा हविषेमं पुनर्दुः ॥
10.161.05 आहार्षं त्वाविदं त्वा पुनरागाः पुनर्नव ।
10.161.05 सर्वाङ्ग सर्वं ते चक्षुः सर्वमायुश्च तेऽविदम् ॥

10.162.01 ब्रह्मणाग्निः संविदानो रक्षोहा बाधतामितः ।
10.162.01 अमीवा यस्ते गर्भं दुर्णामा योनिमाशये ॥
10.162.02 यस्ते गर्भममीवा दुर्णामा योनिमाशये ।
10.162.02 अग्निष्टं ब्रह्मणा सह निष्क्रव्यादमनीनशत् ॥
10.162.03 यस्ते हन्ति पतयन्तं निषत्स्नुं यः सरीसृपम् ।
10.162.03 जातं यस्ते जिघांसति तमितो नाशयामसि ॥
10.162.04 यस्त ऊरू विहरत्यन्तरा दम्पती शये ।
10.162.04 योनिं यो अन्तरारेळ्हि तमितो नाशयामसि ॥
10.162.05 यस्त्वा भ्राता पतिर्भूत्वा जारो भूत्वा निपद्यते ।
10.162.05 प्रजां यस्ते जिघांसति तमितो नाशयामसि ॥
10.162.06 यस्त्वा स्वप्नेन तमसा मोहयित्वा निपद्यते ।
10.162.06 प्रजां यस्ते जिघांसति तमितो नाशयामसि ॥

10.163.01 अक्षीभ्यां ते नासिकाभ्यां कर्णाभ्यां छुबुकादधि ।
10.163.01 यक्ष्मं शीर्षण्यं मस्तिष्काज्जिह्वाया वि वृहामि ते ॥
10.163.02 ग्रीवाभ्यस्त उष्णिहाभ्यः कीकसाभ्यो अनूक्यात् ।
10.163.02 यक्ष्मं दोषण्यमंसाभ्यां बाहुभ्यां वि वृहामि ते ॥
10.163.03 आन्त्रेभ्यस्ते गुदाभ्यो वनिष्ठोर्हृदयादधि ।
10.163.03 यक्ष्मं मतस्नाभ्यां यक्नः प्लाशिभ्यो वि वृहामि ते ॥
10.163.04 ऊरुभ्यां ते अष्ठीवद्भ्यां पार्ष्णिभ्यां प्रपदाभ्याम् ।
10.163.04 यक्ष्मं श्रोणिभ्यां भासदाद्भंससो वि वृहामि ते ॥
10.163.05 मेहनाद्वनङ्करणाल्लोमभ्यस्ते नखेभ्यः ।
10.163.05 यक्ष्मं सर्वस्मादात्मनस्तमिदं वि वृहामि ते ॥
10.163.06 अङ्गादङ्गाल्लोम्नोलोम्नो जातं पर्वणिपर्वणि ।
10.163.06 यक्ष्मं सर्वस्मादात्मनस्तमिदं वि वृहामि ते ॥

10.164.01 अपेहि मनसस्पतेऽप क्राम परश्चर ।
10.164.01 परो निरृत्या आ चक्ष्व बहुधा जीवतो मनः ॥
10.164.02 भद्रं वै वरं वृणते भद्रं युञ्जन्ति दक्षिणम् ।
10.164.02 भद्रं वैवस्वते चक्षुर्बहुत्रा जीवतो मनः ॥
10.164.03 यदाशसा निःशसाभिशसोपारिम जाग्रतो यत्स्वपन्तः ।
10.164.03 अग्निर्विश्वान्यप दुष्कृतान्यजुष्टान्यारे अस्मद्दधातु ॥
10.164.04 यदिन्द्र ब्रह्मणस्पतेऽभिद्रोहं चरामसि ।
10.164.04 प्रचेता न आङ्गिरसो द्विषतां पात्वंहसः ॥
10.164.05 अजैष्माद्यासनाम चाभूमानागसो वयम् ।
10.164.05 जाग्रत्स्वप्नः संकल्पः पापो यं द्विष्मस्तं स ऋच्छतु यो नो द्वेष्टि तमृच्छतु ॥

10.165.01 देवाः कपोत इषितो यदिच्छन्दूतो निरृत्या इदमाजगाम ।
10.165.01 तस्मा अर्चाम कृणवाम निष्कृतिं शं नो अस्तु द्विपदे शं चतुष्पदे ॥
10.165.02 शिवः कपोत इषितो नो अस्त्वनागा देवाः शकुनो गृहेषु ।
10.165.02 अग्निर्हि विप्रो जुषतां हविर्नः परि हेतिः पक्षिणी नो वृणक्तु ॥
10.165.03 हेतिः पक्षिणी न दभात्यस्मानाष्ट्र्यां पदं कृणुते अग्निधाने ।
10.165.03 शं नो गोभ्यश्च पुरुषेभ्यश्चास्तु मा नो हिंसीदिह देवाः कपोतः ॥
10.165.04 यदुलूको वदति मोघमेतद्यत्कपोतः पदमग्नौ कृणोति ।
10.165.04 यस्य दूतः प्रहित एष एतत्तस्मै यमाय नमो अस्तु मृत्यवे ॥
10.165.05 ऋचा कपोतं नुदत प्रणोदमिषं मदन्तः परि गां नयध्वम् ।
10.165.05 संयोपयन्तो दुरितानि विश्वा हित्वा न ऊर्जं प्र पतात्पतिष्ठः ॥

10.166.01 ऋषभं मा समानानां सपत्नानां विषासहिम् ।
10.166.01 हन्तारं शत्रूणां कृधि विराजं गोपतिं गवाम् ॥
10.166.02 अहमस्मि सपत्नहेन्द्र इवारिष्टो अक्षतः ।
10.166.02 अधः सपत्ना मे पदोरिमे सर्वे अभिष्ठिताः ॥
10.166.03 अत्रैव वोऽपि नह्याम्युभे आर्त्नी इव ज्यया ।
10.166.03 वाचस्पते नि षेधेमान्यथा मदधरं वदान् ॥
10.166.04 अभिभूरहमागमं विश्वकर्मेण धाम्ना ।
10.166.04 आ वश्चित्तमा वो व्रतमा वोऽहं समितिं ददे ॥
10.166.05 योगक्षेमं व आदायाहं भूयासमुत्तम आ वो मूर्धानमक्रमीम् ।
10.166.05 अधस्पदान्म उद्वदत मण्डूका इवोदकान्मण्डूका उदकादिव ॥

10.167.01 तुभ्येदमिन्द्र परि षिच्यते मधु त्वं सुतस्य कलशस्य राजसि ।
10.167.01 त्वं रयिं पुरुवीरामु नस्कृधि त्वं तपः परितप्याजयः स्वः ॥
10.167.02 स्वर्जितं महि मन्दानमन्धसो हवामहे परि शक्रं सुतां उप ।
10.167.02 इमं नो यज्ञमिह बोध्या गहि स्पृधो जयन्तं मघवानमीमहे ॥
10.167.03 सोमस्य राज्ञो वरुणस्य धर्मणि बृहस्पतेरनुमत्या उ शर्मणि ।
10.167.03 तवाहमद्य मघवन्नुपस्तुतौ धातर्विधातः कलशां अभक्षयम् ॥
10.167.04 प्रसूतो भक्षमकरं चरावपि स्तोमं चेमं प्रथमः सूरिरुन्मृजे ।
10.167.04 सुते सातेन यद्यागमं वां प्रति विश्वामित्रजमदग्नी दमे ॥

10.168.01 वातस्य नु महिमानं रथस्य रुजन्नेति स्तनयन्नस्य घोषः ।
10.168.01 दिविस्पृग्यात्यरुणानि कृण्वन्नुतो एति पृथिव्या रेणुमस्यन् ॥
10.168.02 सं प्रेरते अनु वातस्य विष्ठा ऐनं गच्छन्ति समनं न योषाः ।
10.168.02 ताभिः सयुक्सरथं देव ईयतेऽस्य विश्वस्य भुवनस्य राजा ॥
10.168.03 अन्तरिक्षे पथिभिरीयमानो न नि विशते कतमच्चनाहः ।
10.168.03 अपां सखा प्रथमजा ऋतावा क्व स्विज्जातः कुत आ बभूव ॥
10.168.04 आत्मा देवानां भुवनस्य गर्भो यथावशं चरति देव एषः ।
10.168.04 घोषा इदस्य शृण्विरे न रूपं तस्मै वाताय हविषा विधेम ॥

10.169.01 मयोभूर्वातो अभि वातूस्रा ऊर्जस्वतीरोषधीरा रिशन्ताम् ।
10.169.01 पीवस्वतीर्जीवधन्याः पिबन्त्ववसाय पद्वते रुद्र मृळ ॥
10.169.02 याः सरूपा विरूपा एकरूपा यासामग्निरिष्ट्या नामानि वेद ।
10.169.02 या अङ्गिरसस्तपसेह चक्रुस्ताभ्यः पर्जन्य महि शर्म यच्छ ॥
10.169.03 या देवेषु तन्वमैरयन्त यासां सोमो विश्वा रूपाणि वेद ।
10.169.03 ता अस्मभ्यं पयसा पिन्वमानाः प्रजावतीरिन्द्र गोष्ठे रिरीहि ॥
10.169.04 प्रजापतिर्मह्यमेता रराणो विश्वैर्देवैः पितृभिः संविदानः ।
10.169.04 शिवाः सतीरुप नो गोष्ठमाकस्तासां वयं प्रजया सं सदेम ॥

10.170.01 विभ्राड्बृहत्पिबतु सोम्यं मध्वायुर्दधद्यज्ञपतावविह्रुतम् ।
10.170.01 वातजूतो यो अभिरक्षति त्मना प्रजाः पुपोष पुरुधा वि राजति ॥
10.170.02 विभ्राड्बृहत्सुभृतं वाजसातमं धर्मन्दिवो धरुणे सत्यमर्पितम् ।
10.170.02 अमित्रहा वृत्रहा दस्युहन्तमं ज्योतिर्जज्ञे असुरहा सपत्नहा ॥
10.170.03 इदं श्रेष्ठं ज्योतिषां ज्योतिरुत्तमं विश्वजिद्धनजिदुच्यते बृहत् ।
10.170.03 विश्वभ्राड्भ्राजो महि सूर्यो दृश उरु पप्रथे सह ओजो अच्युतम् ॥
10.170.04 विभ्राजञ्ज्योतिषा स्वरगच्छो रोचनं दिवः ।
10.170.04 येनेमा विश्वा भुवनान्याभृता विश्वकर्मणा विश्वदेव्यावता ॥

10.171.01 त्वं त्यमिटतो रथमिन्द्र प्रावः सुतावतः ।
10.171.01 अशृणोः सोमिनो हवम् ॥
10.171.02 त्वं मखस्य दोधतः शिरोऽव त्वचो भरः ।
10.171.02 अगच्छः सोमिनो गृहम् ॥
10.171.03 त्वं त्यमिन्द्र मर्त्यमास्त्रबुध्नाय वेन्यम् ।
10.171.03 मुहुः श्रथ्ना मनस्यवे ॥
10.171.04 त्वं त्यमिन्द्र सूर्यं पश्चा सन्तं पुरस्कृधि ।
10.171.04 देवानां चित्तिरो वशम् ॥

10.172.01 आ याहि वनसा सह गावः सचन्त वर्तनिं यदूधभिः ॥
10.172.02 आ याहि वस्व्या धिया मंहिष्ठो जारयन्मखः सुदानुभिः ॥
10.172.03 पितुभृतो न तन्तुमित्सुदानवः प्रति दध्मो यजामसि ॥
10.172.04 उषा अप स्वसुस्तमः सं वर्तयति वर्तनिं सुजातता ॥

10.173.01 आ त्वाहार्षमन्तरेधि ध्रुवस्तिष्ठाविचाचलिः ।
10.173.01 विशस्त्वा सर्वा वाञ्छन्तु मा त्वद्राष्ट्रमधि भ्रशत् ॥
10.173.02 इहैवैधि माप च्योष्ठाः पर्वत इवाविचाचलिः ।
10.173.02 इन्द्र इवेह ध्रुवस्तिष्ठेह राष्ट्रमु धारय ॥
10.173.03 इममिन्द्रो अदीधरद्ध्रुवं ध्रुवेण हविषा ।
10.173.03 तस्मै सोमो अधि ब्रवत्तस्मा उ ब्रह्मणस्पतिः ॥
10.173.04 ध्रुवा द्यौर्ध्रुवा पृथिवी ध्रुवासः पर्वता इमे ।
10.173.04 ध्रुवं विश्वमिदं जगद्ध्रुवो राजा विशामयम् ॥
10.173.05 ध्रुवं ते राजा वरुणो ध्रुवं देवो बृहस्पतिः ।
10.173.05 ध्रुवं त इन्द्रश्चाग्निश्च राष्ट्रं धारयतां ध्रुवम् ॥
10.173.06 ध्रुवं ध्रुवेण हविषाभि सोमं मृशामसि ।
10.173.06 अथो त इन्द्रः केवलीर्विशो बलिहृतस्करत् ॥

10.174.01 अभीवर्तेन हविषा येनेन्द्रो अभिवावृते ।
10.174.01 तेनास्मान्ब्रह्मणस्पतेऽभि राष्ट्राय वर्तय ॥
10.174.02 अभिवृत्य सपत्नानभि या नो अरातयः ।
10.174.02 अभि पृतन्यन्तं तिष्ठाभि यो न इरस्यति ॥
10.174.03 अभि त्वा देवः सविताभि सोमो अवीवृतत् ।
10.174.03 अभि त्वा विश्वा भूतान्यभीवर्तो यथाससि ॥
10.174.04 येनेन्द्रो हविषा कृत्व्यभवद्द्युम्न्युत्तमः ।
10.174.04 इदं तदक्रि देवा असपत्नः किलाभुवम् ॥
10.174.05 असपत्नः सपत्नहाभिराष्ट्रो विषासहिः ।
10.174.05 यथाहमेषां भूतानां विराजानि जनस्य च ॥

10.175.01 प्र वो ग्रावाणः सविता देवः सुवतु धर्मणा ।
10.175.01 धूर्षु युज्यध्वं सुनुत ॥
10.175.02 ग्रावाणो अप दुच्छुनामप सेधत दुर्मतिम् ।
10.175.02 उस्राः कर्तन भेषजम् ॥
10.175.03 ग्रावाण उपरेष्वा महीयन्ते सजोषसः ।
10.175.03 वृष्णे दधतो वृष्ण्यम् ॥
10.175.04 ग्रावाणः सविता नु वो देवः सुवतु धर्मणा ।
10.175.04 यजमानाय सुन्वते ॥

10.176.01 प्र सूनव ऋभूणां बृहन्नवन्त वृजना ।
10.176.01 क्षामा ये विश्वधायसोऽश्नन्धेनुं न मातरम् ॥
10.176.02 प्र देवं देव्या धिया भरता जातवेदसम् ।
10.176.02 हव्या नो वक्षदानुषक् ॥
10.176.03 अयमु ष्य प्र देवयुर्होता यज्ञाय नीयते ।
10.176.03 रथो न योरभीवृतो घृणीवाञ्चेतति त्मना ॥
10.176.04 अयमग्निरुरुष्यत्यमृतादिव जन्मनः ।
10.176.04 सहसश्चित्सहीयान्देवो जीवातवे कृतः ॥

10.177.01 पतङ्गमक्तमसुरस्य मायया हृदा पश्यन्ति मनसा विपश्चितः ।
10.177.01 समुद्रे अन्तः कवयो वि चक्षते मरीचीनां पदमिच्छन्ति वेधसः ॥
10.177.02 पतङ्गो वाचं मनसा बिभर्ति तां गन्धर्वोऽवदद्गर्भे अन्तः ।
10.177.02 तां द्योतमानां स्वर्यं मनीषामृतस्य पदे कवयो नि पान्ति ॥
10.177.03 अपश्यं गोपामनिपद्यमानमा च परा च पथिभिश्चरन्तम् ।
10.177.03 स सध्रीचीः स विषूचीर्वसान आ वरीवर्ति भुवनेष्वन्तः ॥

10.178.01 त्यमू षु वाजिनं देवजूतं सहावानं तरुतारं रथानाम् ।
10.178.01 अरिष्टनेमिं पृतनाजमाशुं स्वस्तये तार्क्ष्यमिहा हुवेम ॥
10.178.02 इन्द्रस्येव रातिमाजोहुवानाः स्वस्तये नावमिवा रुहेम ।
10.178.02 उर्वी न पृथ्वी बहुले गभीरे मा वामेतौ मा परेतौ रिषाम ॥
10.178.03 सद्यश्चिद्यः शवसा पञ्च कृष्टीः सूर्य इव ज्योतिषापस्ततान ।
10.178.03 सहस्रसाः शतसा अस्य रंहिर्न स्मा वरन्ते युवतिं न शर्याम् ॥

10.179.01 उत्तिष्ठताव पश्यतेन्द्रस्य भागमृत्वियम् ।
10.179.01 यदि श्रातो जुहोतन यद्यश्रातो ममत्तन ॥
10.179.02 श्रातं हविरो ष्विन्द्र प्र याहि जगाम सूरो अध्वनो विमध्यम् ।
10.179.02 परि त्वासते निधिभिः सखायः कुलपा न व्राजपतिं चरन्तम् ॥
10.179.03 श्रातं मन्य ऊधनि श्रातमग्नौ सुश्रातं मन्ये तदृतं नवीयः ।
10.179.03 माध्यन्दिनस्य सवनस्य दध्नः पिबेन्द्र वज्रिन्पुरुकृज्जुषाणः ॥

10.180.01 प्र ससाहिषे पुरुहूत शत्रूञ्ज्येष्ठस्ते शुष्म इह रातिरस्तु ।
10.180.01 इन्द्रा भर दक्षिणेना वसूनि पतिः सिन्धूनामसि रेवतीनाम् ॥
10.180.02 मृगो न भीमः कुचरो गिरिष्ठाः परावत आ जगन्था परस्याः ।
10.180.02 सृकं संशाय पविमिन्द्र तिग्मं वि शत्रून्ताळ्हि वि मृधो नुदस्व ॥
10.180.03 इन्द्र क्षत्रमभि वाममोजोऽजायथा वृषभ चर्षणीनाम् ।
10.180.03 अपानुदो जनममित्रयन्तमुरुं देवेभ्यो अकृणोरु लोकम् ॥

10.181.01 प्रथश्च यस्य सप्रथश्च नामानुष्टुभस्य हविषो हविर्यत् ।
10.181.01 धातुर्द्युतानात्सवितुश्च विष्णो रथन्तरमा जभारा वसिष्ठः ॥
10.181.02 अविन्दन्ते अतिहितं यदासीद्यज्ञस्य धाम परमं गुहा यत् ।
10.181.02 धातुर्द्युतानात्सवितुश्च विष्णोर्भरद्वाजो बृहदा चक्रे अग्नेः ॥
10.181.03 तेऽविन्दन्मनसा दीध्याना यजु ष्कन्नं प्रथमं देवयानम् ।
10.181.03 धातुर्द्युतानात्सवितुश्च विष्णोरा सूर्यादभरन्घर्ममेते ॥

10.182.01 बृहस्पतिर्नयतु दुर्गहा तिरः पुनर्नेषदघशंसाय मन्म ।
10.182.01 क्षिपदशस्तिमप दुर्मतिं हन्नथा करद्यजमानाय शं योः ॥
10.182.02 नराशंसो नोऽवतु प्रयाजे शं नो अस्त्वनुयाजो हवेषु ।
10.182.02 क्षिपदशस्तिमप दुर्मतिं हन्नथा करद्यजमानाय शं योः ॥
10.182.03 तपुर्मूर्धा तपतु रक्षसो ये ब्रह्मद्विषः शरवे हन्तवा उ ।
10.182.03 क्षिपदशस्तिमप दुर्मतिं हन्नथा करद्यजमानाय शं योः ॥

10.183.01 अपश्यं त्वा मनसा चेकितानं तपसो जातं तपसो विभूतम् ।
10.183.01 इह प्रजामिह रयिं रराणः प्र जायस्व प्रजया पुत्रकाम ॥
10.183.02 अपश्यं त्वा मनसा दीध्यानां स्वायां तनू ऋत्व्ये नाधमानाम् ।
10.183.02 उप मामुच्चा युवतिर्बभूयाः प्र जाय