Vinaypitak (विनयपिटक) Pali: The Buddhist Moral Code

तिपिटक बौद्ध धर्म का मुख्य ग्रंथ है, जिसमें तीन भाग शामिल हैं: विनयपिटक जो भिक्षुओं के नियमों का संग्रह है, महाविभङ्ग जो उनकी व्याख्या करता है, और भिक्खुनीविभङ्ग जो भिक्खुनियों के नियमों पर केंद्रित है। इसके अलावा, महावग्गपाळि और चूळवग्गपाळि तथा परिवारपाळि भी महत्वपूर्ण हैं।

advtanmoy 10/10/2025 2 minutes read

तिपिटक (मूल)

Pali Tripitka in Devanagali Script

The word Vinaya (विनय) appears in the Rigveda in the following passage from Ṛgveda 2.24.9. The Saṁhitā text reads: “स संनयः स विनयः पुरोहितः स सुष्टुतः स युधि ब्रह्मणस्पतिः । चाक्ष्मो यद्वाजं भरते मती धनादित्सूर्यस्तपति तप्यतुर्वृथा ॥” (Ṛgveda 2.24.9; Aṣṭaka 2.7.2.4). In the accented Saṁhitā recension it appears as: “स सं॑न॒यः स वि॑न॒यः पु॒रोहि॑त॒: स सुष्टु॑त॒: स यु॒धि ब्रह्म॑ण॒स्पति॑: । चा॒क्ष्मो यद्वाजं॒ भर॑ते म॒ती धनादित्सूर्य॑स्तपति तप्य॒तुर्वृथा॑ ॥”. The Padapāṭha separates the compound forms as: “सः । सम्ऽनयः । सः । विऽनयः । पुरःऽहितः । सः । सुऽस्तुतः । सः । युधि । ब्रह्मणः । पतिः ॥”, showing the occurrence of the term “वि-नयः” in an early Vedic context.

The verse “स संनयः स विनयः पुरोहितः स सुष्टुतः स युधि ब्रह्मणस्पतिः । चाक्ष्मो यद्वाजं भरते मती धनादित्सूर्यस्तपति तप्यतुर्वृथा ॥” from Rigveda (Ṛgveda 2.24.9) is addressed to Brahmaṇaspati (Bṛhaspati), the lord of sacred prayer and wisdom. In this passage, the expressions sa saṁnayaḥ and sa vinayaḥ describe him as one who leads, guides, disciplines, and brings people into proper order. The term vinaya here carries the early Vedic sense of “guidance,” “discipline,” or “proper conduct,” rather than the later specifically Buddhist monastic meaning. The verse praises Brahmaṇaspati as the honored priest (purohitaḥ), well-praised (suṣṭutaḥ), and powerful in battle, who grants strength, wisdom, and wealth to his devotees, just as the sun burns away darkness and falsehood.

विनयपिटक (Vinayapiṭaka) 50 BCE

पाराजिकपाळि

वेरञ्‍जकण्डं
१. पाराजिककण्डं
२. सङ्घादिसेसकण्डं
३. अनियतकण्डं
४. निस्सग्गियकण्डं

पाचित्तियपाळि

५. पाचित्तियकण्डं
६. पाटिदेसनीयकण्डं
७. सेखियकण्डं
८. अधिकरणसमथा
१. पाराजिककण्डं (भिक्खुनीविभङ्गो)
२. सङ्घादिसेसकण्डं (भिक्खुनीविभङ्गो)
३. निस्सग्गियकण्डं (भिक्खुनीविभङ्गो)
४. पाचित्तियकण्डं (भिक्खुनीविभङ्गो)
५. पाटिदेसनीयकण्डं (भिक्खुनीविभङ्गो)
६. सेखियकण्डं (भिक्खुनीविभङ्गो)
७. अधिकरणसमथा (भिक्खुनीविभङ्गो)

महावग्गपाळि

१. महाखन्धको
२. उपोसथक्खन्धको
३. वस्सूपनायिकक्खन्धको
४. पवारणाक्खन्धको
५. चम्मक्खन्धको
६. भेसज्‍जक्खन्धको
७. कथिनक्खन्धको
८. चीवरक्खन्धको
९. चम्पेय्यक्खन्धको
१०. कोसम्बकक्खन्धको

चूळवग्गपाळि

१. कम्मक्खन्धकं
२. पारिवासिकक्खन्धकं
३. समुच्‍चयक्खन्धकं
४. समथक्खन्धकं
५. खुद्दकवत्थुक्खन्धकं
६. सेनासनक्खन्धकं
७. सङ्घभेदकक्खन्धकं
८. वत्तक्खन्धकं
९. पातिमोक्खट्ठपनक्खन्धकं
१०. भिक्खुनिक्खन्धकं
११. पञ्‍चसतिकक्खन्धकं
१२. सत्तसतिकक्खन्धकं

परिवारपाळि

सोळसमहावारो
समुट्ठानसीससङ्खेपो
अन्तरपेय्यालं
खन्धकपुच्छावारो
एकुत्तरिकनयो
उपोसथादिपुच्छाविस्सज्‍जना
गाथासङ्गणिकं
अधिकरणभेदो
अपरगाथासङ्गणिकं
चोदनाकण्डं
चूळसङ्गामो
महासङ्गामो
कथिनभेदो
उपालिपञ्‍चकं
अत्थापत्तिसमुट्ठानं
दुतियगाथासङ्गणिकं
सेदमोचनगाथा
पञ्‍चवग्गो