Composed by the revered Haribhadrasuri (550 CE)
परमार्हतहरिभद्रसूरिप्रणीतः
षड्दर्शनसमुच्चयः
बौद्धमतम्
In the Buddhist system (बौद्धमते सौगतशासने), the deity is Sugata (Siddhartha of Goutama Gotra), the Buddha himself (सुगतो देवता बुद्धो देवता), who is the revealer of the Four Arya-Satya — suffering, its origin, cessation, and the path. In this system, the Buddha is regarded not as a creator but as the divine teacher who manifests truth. The Four Arya-Satyas are: suffering, the cause of suffering, cessation, and the path.
Suffering is explained as consisting of the five aggregates belonging to the being caught in saṃsāra. These five aggregates are consciousness, sensation, perception, mental formations, and form (विज्ञानं, वेदना, संज्ञा, संस्कारो, रूपमेव). These are called aggregates because they are momentary combinations, continuously arising and perishing. Consciousness (विज्ञानं वेदनेति) is the momentary awareness that arises and ceases; sensation refers to the experience of pleasure and pain resulting from past karma; perception signifies the act of naming and conceptual recognition—everything worldly, whether sentient or insentient, is merely a construction of perception, a mere name, without ultimate relation or substance.
Duḥkha (Suffering): Suffering is defined as the five aggregates (pañca skandhāḥ) that constitute the empirical personality of beings who wander through saṃsāra.
These are:
- Vijñāna (Consciousness)
- Vedanā (Sensation or feeling)
- Saṃjñā (Perception or conceptualization)
- Saṃskāra (Mental formations or volitional tendencies)
- Rūpa (Material form)
Explanation:
- These five are ever-changing processes, not a permanent self.
- The Sanskrit commentator notes that they are “momentary conglomerations” (pracayaviśeṣāḥ) that arise and perish continuously.
- Vijñāna is momentary cognition.
- Vedanā arises as the experience of pleasure and pain, produced by past karma.
- Saṃjñā denotes conceptual labeling — “mere name and convention” (saṃjñāmātraṃ nāmamātram); no real substance corresponds to our designations of wife, son, friend, or pot.
- Saṃskāra are the latent impressions shaping cognition, comparable to the dye that colors a thread.
- Rūpa refers to subtle atoms (paramāṇus), since gross forms are denied ultimate reality; only atomic continuities exist momentarily.
Hence, what is called the “individual” is but a fleeting combination of five impermanent elements—this is suffering (duḥkha).
Mental formations are those habitual tendencies and impressions which give rise to knowledge, as color inheres in thread. Form is defined as the aggregation of subtle atoms, since in this philosophy, the gross world is denied ultimate existence, and only the atomic continuities (परमाणव एव तात्त्विकाः) are real. Thus, what is called a being is but a fleeting assemblage of five impermanent elements, and this transient combination is suffering.
The second truth, the origin of suffering, is called the cause or arising of the aggregates of defilements, such as attachment and aversion, based on the conception of “self” and “mine.” Because of thinking “this is I” and “this is mine,” (आत्मात्मीयस्वभावाख्यः)there arises desire, hatred, and delusion. The identification of self and possession is the root of saṃsāra. Therefore, the arising of this defiled condition is the truth of origin.
The third truth, cessation, is liberation, the extinction of craving and ignorance. When desire and ignorance are destroyed, suffering ceases. That cessation is called nirodha, which is mokṣa, release (मोक्ष उच्यते, मोक्षोऽपवर्गः). It is the termination of the continuity of momentary existents and of the tendencies that sustain them. Liberation is the realization of the impermanent and selfless nature of all things, the unconditioned peace called nirvāṇa.
The fourth truth, the path, is the cultivation of right tendencies which counteract ignorance and craving. The path is knowledge of momentariness and non-self, leading through moral conduct, concentration, and wisdom (śīla–samādhi–prajñā). The process of wholesome mental cultivation itself is the Arya-Satya.
Connected with these truths are twelve sense-bases: the five sense organs—touch, taste, smell, sight, and hearing; the five sense-objects—sound, form, taste, touch, and smell; mind; and mental object. These twelve are the fields of experience. Even these are impermanent, since all conditioned things are momentary. (मानसं चित्तं, धर्मायतनमिति धर्मप्रधानमायतनं चैत्यस्थानमिति)
In the Buddhist system, there are two valid means of knowledge (samyag-jñāna): perception and inference (प्रत्यक्षमनुमानं च). Right knowledge is of two kinds, since true cognition arises only through these two means. Perception is immediate knowledge that is free from imagination and error. Imagination or conceptual construction is the connection with words and ideas; perception that is devoid of such construction is non-conceptual and non-erroneous. It apprehends the particulars, the momentary flashes of color-atoms, not external gross objects. What appear as external forms—pots, carts, and so forth—are only conceptual constructions produced by latent impressions. There are, in truth, no external objects; the appearance of externality is a mere mental reflection, like images in a dream. The mind, moved by beginningless impressions, projects the semblance of outer things, though there is no external object distinct from cognition. Thus, perception is non-conceptual and non-erroneous.
Inference, on the other hand, is knowledge derived from a sign possessing three characteristics: it must be present in the subject, present in similar cases, and absent in dissimilar ones. For example, where there is smoke, there is fire. The mountain has smoke, therefore fire. The presence of smoke in the mountain is the sign; its presence with fire in similar cases such as a kitchen confirms it; and its absence in a dissimilar case, like a lake, completes the proof. Such knowledge arising from a sign is called inference.
Therefore, in the Buddha-Sugata system, all compounded things are momentary, all existents are devoid of self, nirvāṇa is peace, and knowledge arises only through perception and inference. The world is mind-dependent and conventional, not ultimately real. Liberation is the cessation of craving, ignorance, and the illusion of permanence.
Core Tenets Summarized again
- All compounded things (saṃskāras) are momentary.
- All phenomena are without a self (anātman).
- Nirvāṇa is peace, the cessation of craving.
- Knowledge arises through perception and inference.
- The world of experience is mind-dependent (cittamātra) and conventional.
Thus, the Buddha (Sugata) is revered as the teacher of truth (tattva-nirūpaka), who revealed the path of wisdom and compassion leading beyond sorrow.
Tanmoy Bhattacharyya
Nov 9, 2025
बौद्धमतम् (Buddhamatam)
तत्र बौद्धमते तावद्देवता सुगतः किल।
चतुर्णामार्यसत्यानां(1) दुःखादीनां प्ररूपकः ।। 4 ।।
अथ द्वारश्लोके प्रथममुपन्यस्तत्वाद्बौद्धमतमेवादावाचष्टे–तत्रेति।
तत्र तस्मिन् बौद्धमते सौगतशासने, तावदिति प्रक्रमे सुगतो देवता बुद्धो देवता बुद्धभट्टारको दर्शनादिकरः। किलेत्याप्तप्रवादे। तमेव विशिनिष्टि–कथंभूतस्तत्त्वनिरूपकत्वेन प्ररूपको दर्शकः कथयितेति यावत्। केषामित्याह–आर्यसत्यानाम्, आर्यसत्यनामधेयानां तत्त्वानाम्। कतिसंख्यानामिति? चतुर्णां चतूरूपाणाम्। किंरूपाणाम्? इत्याह–दुःखादीनां दुःखसमुदयमार्गनिरोधलक्षणानाम्, आदिशब्दोऽवयवार्थोऽत्र।
यदुक्तम्–
`सामर्थ्येऽथ व्यवस्थायां प्रकारेऽवयवे तथा।
चतुर्ष्वर्थेषु मेधावी ह्यादिशब्दं तु लक्षयेत्।।
इति, एवंविधः सुगतो बौद्धमते देवता ज्ञेय इत्यर्थः ।।
आराद् दूराद् याताः सर्वहेयधर्मेभ्य इत्यार्थाः। पृषोदरादित्वाद्रूपनिष्पत्तिः। सतां साधूनां पदार्थानां वा यथासम्भवं मुक्तिप्रापकत्वेनय थावस्थितवस्तुरूपरूपचिन्तनेन च हितानि सत्यानि। अथवा सद्भ्यो हितानि सत्यानि, आर्याणां सत्यानि आर्यसत्यानि, तेषामार्यसत्यानाम्।
दुःखं संसारिणः स्कन्धास्ते च पञ्च प्रकीर्तिताः।
विज्ञानं वेदना संज्ञा संस्कारो रूपमेव च ।। 5 ।।
आदिममेव तत्त्वं विवृण्वन्नाह–दुःखमिति।
दुःखं किमुच्यते? इत्याशङ्कायां संसारिणः स्कन्धाः, संसरन्तीति संसारिणो विस्तरणशीलाः स्कन्धाः प्रचयविशेषाः, संसारेऽमीचयापचयरूपा भवन्तीत्यर्थः। ते च स्कन्धाः पञ्च प्रकीर्तीताः पञ्चसंख्याः कथिताः। के ते? इत्याह–
विज्ञानं वेदना संज्ञा संस्कारो रूपमेव च। इति
तत्र विज्ञानमिति विशिष्टं ज्ञानं सर्वक्षणिकत्वम्।
यदुक्तम्–
यत् सत्तत् क्षणिकं यथा जलधरः सन्तश्च भावा इमे
सत्ताशक्तिरिहार्थकर्मणि मितेः सिद्धेषु सिद्धा च सा।
नाप्येकैव विधाऽन्यदाऽपि परकृन्नैव क्रिया वा भवेद्
द्वेधाऽपि क्षणभङ्गसङ्गतिरतः साध्ये च विश्राम्यति।। इति।
विज्ञानं वेदनेति। वेद्यत इति वेदना पूर्वभवपुण्यपापपरिणामबद्धाः सुखदुःखानुभवरूपाः। भिक्षुर्भिक्षामटंश्चरणकण्रटके लग्ने प्राह–
इत एकनवतेः कल्पे शक्त्या मे पुरुषो हतः।
तेन कर्मविपाकेन पादे विद्धोऽस्ति भिक्षवः! ।।
इत्यादि। संज्ञेति संज्ञानामकोऽर्थः सर्वमिदं सांसारिकं सचेतनाचेतन स्वरूप व्यवहरणं संज्ञामात्रं नाममात्रम्, नात्र कलत्रपुत्र मित्रभ्रात्रादि सम्बन्धो घटपटादि पदार्थसार्थो वा पारमार्थिकः।
तथा च तत्सूत्रम्–
`तानीमानि भिक्षवः संज्ञामात्रं व्यवहारमात्रं कल्पनामात्रं संवृतिमात्रमतीतोऽध्वाऽनागतोऽध्वा सहेतुको विनाश आकाशं पुद्गला’ इति। संस्कार इति। इह परभव विषयसंतान पदार्थनिरीक्षण प्रबुद्धपूर्वभावानुरूपसंस्कारस्य प्रमातुः स एवायं देवदत्तः सैवेयं दीपकलिकेत्याद्याकारेण ज्ञानोत्पत्तिः संस्कारः। यदाह–
यस्मिन्नेव हि सन्तान आहिता कर्मवासना।
फलं तत्रैव सन्धत्ते कार्पाशे रक्तता यथा ।। इति।
रूपमिति। रगरगायमाणपरमाणुप्रचयः, बौद्धमते हि स्थूलरूपस्य जगति विवर्तमानपदार्थजातस्य तद्दर्शनोपपत्तिभिर्निराक्रियमाणत्वात् परमाणव एव तात्त्विकाः, चः पुनरर्थः, एवेति पूरणार्थः ।।
समुदेति यतो लोके रागादीनां गणोऽखिलः।
आत्मात्मीयस्वभावाख्यः समुदयः स संमतः ।। 6 ।।
दुःखनामधेयमार्यसत्यं पञ्चभेदतया निरूप्यार्थसमुदायतत्त्वरूपमाह–समुदेतीति।
यतो यस्माल्लोके रागादीनां रागद्वेषमोहानामखिलः समस्तो गणः समुदेत्युद्भवति, कीदृगे? इत्याह–आत्मात्मीयस्वभावाख्यः, अयमात्माऽयञ्चात्मीयः, पदसमुदायोपचारादयं परोऽयञ्च परकीय इत्यादिभावो रागद्वेषनिबन्धनं, तदाख्यस्तन्मूलो रागादीनां गणः आत्मात्मीयरूपेण रागरूपः परकीयपरिणामेन द्वेषरूपो यतः समुदेति स समुदयः समुदयो नाम तत्त्वं सम्मतो बौद्धदर्शनेऽभिमत इति ।। 6 ।।
क्षणिकाः सर्वसंस्कारा इत्येवं वासना तु या।
स मार्ग इति विज्ञेयो निरोधो मोक्ष उच्यते ।। 7 ।।
अथ तृतीयचतुर्थतत्त्वे प्रपञ्चयन्नाह–क्षणिका इति।
सर्वसंस्काराः क्षणिकाः, सर्वेषां विश्वत्रयविवरविवर्तमानानां घटपटस्तम्भाम्भोरुहादीनां द्वितीयादिक्षणेषु स एवायं स एवायमित्याद्युल्लेखेन ये संस्कारा ज्ञानसन्ताना उत्पद्यन्ते ते विचारगोचरगताः क्षणिकाः। यत्प्रमाणयन्ति। सर्वं सत् क्षणिकमक्षणिके क्रमयौगपद्याभ्यामर्थक्रियाविरोधादिति वादस्थलमप्यूह्यं क्षणिकत्वाविशेषकम्, विशेषोपपत्तिश्च समग्रं तावदौत्पत्तिकं पदार्थकदम्बकं घटपटादिकं मुद्गरादिसामग्रीसाकल्ये विनश्वरमाकलय्यते, तत्र योऽस्य प्रान्तावस्तायां विनाशस्वभावः स पदार्थोत्पत्तिसमये विद्यते न वा? अथ विद्यते चेदापतितं तदुत्पत्तिसमयानन्तरमेव विनश्वरत्वम्, अथेदृश एव स्वभावो यत्कियन्तमपि कालं स्थित्वा विनष्टव्यम्, एवञ्चेन्मुद्गरादिसंनिधानेऽप्येष एव तस्य स्वभाव इति भूयोऽपि तावत्कालं स्थेयम्।
एवं मुद्गरादिघातशतपातेऽपि न विनाशो जातं कल्पानत्स्थायित्वं घटस्य, तथा च जगद्व्यवहारव्यवस्थालोपपातकपङ्किलतेत्यभ्युपेयमनिच्छताऽपि क्षणक्षयित्वं पदार्थानाम्।
प्रयोगस्त्वेवम्–वस्तु उत्पत्तिसमयेऽपि विनश्वररूपं, विनश्वरस्वभावत्वाद्, यद्विनश्वरं तदुत्पत्तिसमयेऽपि तत्स्वरूपं यथाऽन्त्यक्षणवर्त्तिघटस्य स्वरूपं, विनश्वरस्वभावं च रूपरसादिकमुदयत एवारभ्येति स्वभावहेतुः।
ननु यदि क्षणक्षयिणो भावाः, कथं तर्हि स एवायमिति वासनाज्ञानम्? उच्यते–निरन्तरसदृशापरापरक्षणमिरीक्षणचैतन्योदयाद्, विद्याऽनुबन्धाच्च पूर्वक्षणप्रलयकाल एव दीपकलिकायामिव सैवेयं दीपकलिकेति संस्कारमुत्पाद्य तत्सदृशमपरक्षणान्तरमुदयते, तेन समानाकारज्ञानपरम्परापरिचयचिरतरपरिणामान्निरन्तरोदयाच्च पूर्वक्षणानामत्यन्तोच्छेदेऽपि स एवायमित्यध्यवसायः प्रसभं प्रादुर्भवति, दृश्यते चावलूनपुनरुत्पन्नेषु नखकेशकलापादिषु स एवायमिति प्रतीतिः, तथेहापि किं न सम्भाव्यते सुजनेन, तस्मात्सिद्धं साधनमिदं यत्सत्तत् क्षणिकमि'ति युक्तियुक्तञ्चक्षणिकाः सर्वसंस्कारा इत्येवं वासने’ति।
प्रस्तुतार्थमाह–एवं या वासना स मार्गो नामार्यसत्यम् इह बौद्धमते विज्ञेयोऽवगन्तव्यः, तुशब्दः पाश्चात्त्यार्थसंग्रहः पूर्वसमुच्चयार्थे, चतुर्थमार्थसत्यमाह–निरोधः किम्? इत्याशङ्कायां मोक्ष उच्यते, मोक्षोऽपवर्गः, सर्वक्षणिकत्वसर्वनैरात्म्यवासनारूपो निरोधो नानार्यसत्यमभिधीयत इत्यर्थः ।।
पञ्चेन्द्रियाणि शब्दाद्या विषयाः पञ्च मानसम्।
धर्मायतनमेतानि द्वादशायतनानि च ।। 8 ।।
अथ तत्त्वानि व्याख्याय तत्संलग्नान्येवायतनान्याह–पञ्चेन्द्रियाणीति।
पञ्चसंख्यानीन्द्रियाणि स्पर्शनरसनघ्राणचक्षुःश्रोत्ररूपाणि, शब्दाद्या विषयाः पञ्च शब्दरूपरसस्पर्शगन्धरूपाः पञ्च विषया इन्द्रियव्यापारा इत्यर्थः। मानसं चित्तं, धर्मायतनमिति धर्मप्रधानमायतनं चैत्यस्थानमिति। एतानि द्वादशसंख्यानि ज्ञातव्यानि, न केवलमेतानि द्वादशायतनानि जातिजरामरणभवोपादानतृष्णावेदनास्पर्शनामरूपविज्ञानसंस्कारा अविद्यारूपाणि द्वादशायतनानि। चः समुच्चये, अमी सर्वेऽपि संस्काराः क्षणिकाः, शेषं तदेवेति ।।
प्रमाणे द्वे च विज्ञेये तथा सौगतदर्शने।
प्रत्यक्षमनुमानं च सम्यग्ज्ञानं द्विधा यतः ।। 9 ।।
तत्त्वानि व्याख्यायाधुना प्रमाणमाह–प्रमाण इति।
तथेति प्रस्तुतानुसन्धाने, सौगतदर्शने बौद्धमते, द्वे प्रमाणे विज्ञेये, चशब्दः पुनरर्थे, तदेवाह–प्रत्यक्षमनुमानं च, अक्षमक्षं प्रति गतं प्रत्यक्षमैन्द्रियिकमित्यर्थः। अनुमीयत इत्यनुमानं लङ्गिकमित्यर्थः। यतः सम्यग् ज्ञानं निश्चितावबोधो द्विधा द्विप्रकारः, सम्यग्ग्रहणं मिथ्याज्ञाननिराकरणार्थम्, प्रत्यक्षानुमानाभ्यामेवेत्यर्थः ।।
प्रत्यक्षं कल्पनाऽपोढ़मभ्रान्तं तत्र बुध्यताम्।
त्रिरूपाल्लिङ्गतो लिङ्गिज्ञानं त्वनुमानसंज्ञितम् ।। 10 ।।
पृथक्पृथग्दर्शनापेक्षलक्षणसाङ्कर्यभीरु कीदृक् प्रत्यक्षमत्र ग्राह्यमित्याशङ्कायामाह–प्रत्यक्षमिति।
तत्र प्रमाणोभय्यां प्रत्यक्षं बुद्ध्यतां ज्ञायतां शिष्येणेति। किंभूतं? कल्पनाऽपोढ़ं, शब्दसंसर्गवती प्रतीतिः कल्पना, तयाऽपोढ़ं रहितं निर्विकल्पकमित्यर्थः। अन्यच्चाभ्रान्तं भ्रान्तिरहितं रगरगायमाणपरमाणुलक्षणं स्वलक्षणं हि प्रत्यक्षं निर्विकल्पकमभ्रान्तञ्च तद्, घटपटादिबाह्यस्थूलपदार्थप्रतिबद्धं च ज्ञानं सविकल्पकम्, तच्च बाह्यस्थूलार्थानां तत्तन्मतानुमानोपपत्तिभिर्निराकरिष्यमाणत्वाद्, नीलाकारपरमाणुस्वरूपस्यैव तात्त्विकत्वात्।
ननु यदि बाह्यार्था न सन्ति, किंविषयस्तर्ह्ययं घटपटशकटादिबाह्यस्थूलप्रतिभास इति चेद्? निरालम्बन एवायमनादिवितथवासनाप्रवर्त्तितो व्यवहाराभासौ निर्विषयत्वादाकाशकेशवत्स्वप्नज्ञानवद्वेति,
यदुक्तं–
नान्योऽनुभाव्यो बुद्ध्याऽस्ति तस्या नानुभवोऽपरः।
ग्राह्यग्राहकवैधुर्यात्स्वयं सैव प्रकाशते ।। इति।।
बाह्योन विद्यते ह्यर्थो यथा बालैर्विकल्प्यते।
वासनोल्लुठितं चित्तमर्थाभासे प्रवर्तते ।। इति।।
तदुक्तं–`निर्विकल्पकमभ्रान्तं च प्रत्यक्षमि’ति।
अनुमानलक्षणमाह–तु पुनः त्रिरूपात्पक्षधर्मत्वसपक्षसत्त्वविपक्षव्यावृत्तिरूपाल्लिङ्गतो धूमादेरुपलक्षणाद् यल्लिङ्गिनो वैश्वानरादेर्ज्ञानं तदनुमानसंज्ञितमनुमानप्रमाणमित्यर्थः। सूत्रे लक्षणं नान्वेषणीयमिति चरमपदस्य नवाक्षरत्वेऽपि न दोष इति ।।
रूपाणि पक्षधर्मत्वं सपक्षे विद्यमानता।
विपक्षे नास्तिता हेतोरेवं त्रीणि विभाव्यन्ताम् ।। 11 ।।
रूपत्रयमेवाह–रूपाणीति।
हेतोरनुमानस्य त्रीणि रूपाणि विभाव्यन्तामिति सम्बन्धः। तत्र पक्षधर्मत्वमिति साध्यधर्मविशिष्टो धर्मी पक्षः, यथा पर्वतोऽयं वह्निमान् धूमवत्त्वादत्र पर्वतः पक्षः, तत्र धर्मो धूमवत्त्वं वह्निमत्त्वेन व्याप्तं धूमोऽग्निं न व्यभिचरतीत्यर्थः। सपक्षे सत्त्वं यो यो धूमवान् स स वह्निमान् यथा महानसप्रदेशः। अत्र धमवत्त्वेन हेतुना सपक्षे महानसे सत्त्वं वह्निमत्त्वमस्तीत्यर्थः। विपक्षे नास्तितेति यत्र वह्निर्नास्ति तत्र धूमोऽपि नास्ति यथा जलाशये। जलाशये हि वह्निमत्त्वं व्यावर्तमानं व्याप्यं धूमवत्त्वमादाय व्यावर्तते। एवं प्रकारेण हेतोस्त्रीणि रूपाणि ज्ञायन्तामित्यर्थः ।।
