Vedic Shastrartha (शास्त्रार्थः) Sarvarthapedia
ईशावास्योपनिषद्-विषयकः शास्त्रार्थः
(Śāstrārtha on the Īśāvāsya Upaniṣad)
स्थानम्: विद्वत्सभा (The Assembly of Scholars)
वादिनौ: भट्टाचार्यः (पूर्वपक्षी – The Opponent/Analytical Challenger) तथा पण्डितः (उत्तरपक्षी – The Proponent/Defender of Traditional Commentary)
इस शास्त्रार्थ में ईशावास्योपनिषद् के मूल तत्त्वों पर विचार किया गया है। भट्टाचार्य प्रश्न उठाते हैं कि यदि “ईशा वास्यमिदं सर्वम्” के अनुसार सम्पूर्ण जगत ईश्वर से व्याप्त है, तो दुःख, पाप और विषमता क्यों दिखाई देती है? साथ ही “तेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः” में त्याग और भोग का सम्बन्ध कैसे समझा जाए? पण्डित स्पष्ट करते हैं कि यहाँ त्याग का अर्थ स्वामित्व-बुद्धि का त्याग है और भुञ्जीथाः का अर्थ केवल इन्द्रिय-भोग नहीं, बल्कि संरक्षण और उत्तरदायित्व भी है। “तदेजति तन्नैजति” के माध्यम से ब्रह्म के गतिशील और अचल प्रतीत होने का रहस्य समझाया जाता है। अन्ततः ज्ञान और निष्काम कर्म को परस्पर विरोधी न मानकर कर्मबन्धन से मुक्ति का मार्ग बताया जाता है।
भट्टाचार्यः (पूर्वपक्षम् उपस्थापयन्):
भोः विद्वद्वर्य पण्डितमहोदय! उपनिषत्सु मुकुटरत्नभूता इयम् ईशावास्योपनिषत्। अस्याः प्रथमे एव मन्त्रे अतीव गम्भीरं वाक्यं वर्तते—“ईशा वास्यमिदं सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत्। तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्यस्विद्धनम्॥” अत्र मम बुद्धिः भ्रमति। यदि इदं सर्वं जगत् ईश्वरेण व्याप्तम् (ईशा वास्यम्) अस्ति, तर्हि जगति दुःखं, पापं, विषमता च किमर्थं दृश्यते? किं पापे अपि ईश्वरः अस्ति? अपि च, विरोधाभासो दृश्यते—“तेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः” इति। त्यागेन कथं भोगः सम्भवति? यः त्यजति सः कथं भुङ्क्ते, यश्च भुङ्क्ते सः कथं त्यागी? अस्य रहस्यं व्याकरण-वेदान्तरीत्या स्पष्टं करोतु।
पण्डितः (उत्तरपक्षं स्थापयन्):
साधु साधु, भट्टाचार्यवर्य! भवतः प्रश्नः वेदान्तस्य मर्म स्पृशति। शृणोतु—“ईशा वास्यम्” इत्यत्र ‘वास्यम्’ इति पदं ‘वस निवासे’ इति धातोः ण्यत्-प्रत्ययेन निष्पन्नं भवति, अथवा ‘वस् आच्छादने’ इति धातोः। आच्छादनार्थे अस्य अर्थः भवति—यथा कश्चन मलिनः पदार्थः उत्तमवस्त्रेण आच्छाद्यते, तथैव एतत् नश्वरं विकारयुक्तं च जगत् ब्रह्मभावेन आच्छादनीयम्। यदा दृष्टिः आधिभौतिका भवति, तदा दुःखं दृश्यते; परन्तु यदा ब्रह्मदृष्ट्या पश्यामः, तदा सर्वं ब्रह्ममयं भवति। पापे अपि यः अस्ति, सः केवलं सत्तामात्ररूपेण अस्ति, तस्य विकारः जीवात्मनः अविद्याकारणाद् भवति।
यदुक्तं विरोधाभासः—‘त्यक्तेन भुञ्जीथाः’ इति, तत्र विस्मयः न कार्यः। अत्र ‘भुञ्जीथाः’ इति पदं पालने रक्षणात्मके अर्थे अस्ति, न तु केवलं विषयेन्द्रियभोगे। भोगबुद्धिं त्यक्त्वा, जगत् ईश्वरस्य धनं मत्वा, केवलं साक्षिरूपेण कर्तव्यपालनं एव ‘त्यक्तेन भोगः’ उच्यते।
भट्टाचार्यः (प्रतिवादं कुर्वन्):
अस्तु, एषः अर्थः तु सुन्दरः। परन्तु पञ्चमे मन्त्रे यः विरोधाभासः उक्तः, तस्य का गतिः? मन्त्रः ब्रूते—“तदेजति तन्नैजति तद्दूरे तद्वन्तिके। तदन्तरस्य सर्वस्य तदु सर्वस्यास्य बाह्यतः॥”
अहो! कथमेकमेव तत्त्वं चलति अपि (एजति) न च चलति (नैजति)? कथं तत् दूरे अस्ति अपि च अन्तिके (समीपे) अस्ति? कथं तत् सर्वस्य अन्तः अस्ति अपि च सर्वस्य बाह्यतः अस्ति? किं वेदः अत्र उन्मत्तवत् परस्परविरुद्धं प्रलपति? किमत्र किमपि युक्तियुक्तं व्याकरणनिष्ठं समाधानं वर्तते?
पण्डितः (समाधानं ददानः):
न हि, न हि, वेदः न कदापि प्रलपति। अत्र विरोधाभासः केवलं आपाततः (बाह्यदृष्ट्या) अस्ति, वस्तुतः नास्ति। शङ्कराचार्यसम्मत-उपाधिभेददृष्ट्या अस्य अर्थः स्पष्टो भवति। ‘तदेजति’—उपाधिवशात्, मन-बुद्धि-शरीरादि-गतिमत्-पदार्थानां संसर्गात् तत् ब्रह्म चलति इव प्रतीयते। यथा घटम् चलति सति घटाकाशः चलति इव भासते, परन्तु वस्तुतः आकाशः न चलति। स एव अर्थः ‘तन्नैजति’ इत्यनेन उच्यते—परमार्थदृष्ट्या तत् सर्वथा स्थिरं, कूटस्थं, अचलम् अस्ति।
‘तद्दूरे तद्वन्तिके’ इत्यस्यापि अयमेव अभिप्रायः। अज्ञानिनां कृते, ये केवलं बाह्यजगति ईश्वरं अन्विष्यन्ति, तेषां कृते तत् कोटि-क्रोशेभ्यः अपि दूरे अस्ति। परन्तु ज्ञानिनां कृते, ये स्वहृदये एव आत्मरूपेण पश्यन्ति, तेषां कृते तत् अतीव अन्तिके (समीपे) अस्ति। सर्वव्यापीत्वात् तत् सर्वस्य अन्तः अपि अस्ति बाह्यतः अपि अस्ति। यथा सुवर्णाभरणे सुवर्णं अन्तः अपि अस्ति बाह्यतः अपि अस्ति, तथैव जगति ब्रह्म।
भट्टाचार्यः (पुनः गम्भीरं संशयं प्रकटयन्):
महोदय, द्वितीये मन्त्रे उक्तम्—“कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः” इति। अर्थात् कर्म कुर्वन् एव शतं वर्षाणि जीवितुम् इच्छेत्। परन्तु चतुर्थ-पञ्चममन्त्रेषु ज्ञानस्य, अचलत्वस्य च महिमा अस्ति। वेदान्ते तु कर्म-ज्ञानयोः विरोधः मन्यते। ज्ञानं नाम सर्वकर्मसन्न्यासः। तर्हि उपनिषत् कर्म कर्तुं कथं प्रेरयति? किं ज्ञान-कर्मणोः समुच्चयः (मिश्रणम्) सम्भवति?
पण्डितः (अन्तिमं सिद्धान्तं स्थापयन्):
अत्रैव उपनिषदां परमं कौशलं वर्तते। अत्र कर्म न तु स्वार्थाय उत बन्धनाय विहितम्, अपि तु ‘अलेपाय’ विहितम्। मन्त्रस्य उत्तरार्धः वदति—“एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे”। यदा कश्चन पुरुषः प्रथमे मन्त्रोक्तं ‘ईशा वास्यम्’ इति ज्ञानं प्राप्य, निष्कामभावेन, लोकसङ्ग्रहाय कर्माणि करोति, तदा तानि कर्माणि तं न लिम्पन्ति (न बध्नन्ति)। अतः अज्ञानी पुरुषः बन्धनात् मुक्तये निष्कामकर्म करोति, ज्ञानी च जीवन्मुक्तः सन् स्वाभाविकतया कर्म करोति। अत्र ज्ञान-कर्मणोः विरोधः न, अपि तु कर्मणः ज्ञानमयी आहुतिः अस्ति।
भट्टाचार्यः (सहर्षं प्रफुल्लितवदनो भूत्वा):
अहो ब्रह्मानन्दः! पण्डितवर्य, भवतः व्याख्यानेन मम मनसः मोहजालं नष्टम्। “तदेजति तन्नैजति” इत्यस्य तत्त्वं मया सम्यक् अवबुद्धम्। भवतः विवेकपूर्ण-व्याख्यानेन मम संशयः छिन्नः! ईशावास्योपनिषत् खलु द्वैत-अद्वैतयोः, कर्म-ज्ञानयोः च परमः समन्वयग्रन्थः अस्ति। नमो नमः महाभाग।
(इति शास्त्रार्थः सम्पन्नः। सभा करतलध्वनिना धन्यतां प्रकटयति।)
এই শাস্ত্রার্থে ঈশাবাস্যোপনিষদের মূল তত্ত্ব নিয়ে আলোচনা করা হয়েছে। ভট্টাচার্য প্রশ্ন তোলেন—“ঈশা বাস্যমিদং সর্বম্” অনুসারে সমগ্র জগৎ যদি ঈশ্বরে পরিব্যাপ্ত হয়, তবে দুঃখ, পাপ ও বৈষম্য কেন দেখা যায়? আবার “তেন ত্যক্তেন ভুঞ্জীথাঃ”-এ ত্যাগের সঙ্গে ভোগের সম্পর্ক কী? পণ্ডিত ব্যাখ্যা করেন, এখানে ত্যাগ মানে অধিকারবোধ ও আসক্তির ত্যাগ, আর ভুঞ্জীথাঃ শুধু ইন্দ্রিয়ভোগ নয়, রক্ষা ও দায়িত্ব পালনের অর্থেও গ্রহণীয়। “তদেজতি তন্নৈজতি” মন্ত্রের মাধ্যমে ব্রহ্মের একই সঙ্গে গতিশীল ও অচল প্রতীয়মান হওয়ার রহস্য ব্যাখ্যা করা হয়। শেষে জ্ঞান ও নিষ্কাম কর্মের সমন্বয় দেখিয়ে বলা হয় যে আসক্তিহীন কর্ম জ্ঞানীকে কর্মবন্ধনে আবদ্ধ করে না।
Read More
- Vedic Shastrartha (शास्त्रार्थः) on Vedic Education: From Gyana to Vigyan and Vak
- Vedic Shastrartha (शास्त्रार्थः) on the Mandukya Upanishad
