গীতার ভাষ্য ভূমিকা-শ্রীবঙ্কিমচন্দ্র চট্টোপাধ্যায়-Preface of Bhagavad Gita- Bankim Chandra Chattopadhya

গীতার ভাষ্য ভূমিকা-শ্রীবঙ্কিমচন্দ্র চট্টোপাধ্যায়

ভূমিকা

ভগবান্ শঙ্করাচার্য্য প্রভৃতি প্রণীত গীতার ভাষ্য ও টীকা থাকিতে গীতার অন্য ব্যাখ্যা অনাবশ্যক। তবে ঐ সকল ভাষ্য ও টীকা সংস্কৃত ভাষায় প্রণীত। এখনকার দিনে এমন অনেক পাঠক আছেন যে, সংস্কৃত বুঝেন না, অথচ গীতা পাঠে বিশেষ ইচ্ছুক। কিন্তু গীতা এমনই দুরূহ গ্রন্থ যে, টীকার সাহায্য ব্যতীত অনেকেরই বোধগম্য হয় না। এই জন্য গীতার একখানি বাঙ্গালা টীকা প্রয়োজনীয়।

বাঙ্গালা টীকা দুই প্রকার হইতে পারে। এক, শঙ্করাদি-প্রণীত প্রাচীন ভাষ্যের ও টীকার বাঙ্গালা অনুবাদ দেওয়া যাইতে পারে। দ্বিতীয়, নূতন বাঙ্গালা টীকা প্রণয়ন করা যাইতে পারে। কেহ কেহ প্রথমোক্ত প্রথা অবলম্বন করিয়াছেন। বাবু হিতলাল মিশ্র নিজকৃত অনুবাদে, কখন শঙ্করভাষ্যের সারাংশ, কখন শ্রীধর স্বামীর কৃত টীকার সারাংশ সঙ্কলন করিয়াছেন। পরম বৈষ্ণব ও পণ্ডিত শ্রীযুক্ত বাবু কেদারনাথ দত্ত নিজকৃত অনুবাদে, অনেক সময়ে বিশ্বনাথ চক্রবর্ত্তী প্রণীত টীকার মর্ম্মার্থ দিয়াছেন। ইঁহাদিগের নিকট বাঙ্গালী পাঠক তজ্জন্য বিশেষ ঋণী। প্রিয়বর শ্রীযুক্ত বাবু ভূধরচন্দ্র চট্টোপাধ্যায় গীতার আর একখানি সংস্করণ প্রকাশে উদ্যত হইয়াছেন; বিজ্ঞাপনে দেখিলাম, তাহাতে শঙ্করভাষ্যের অনুবাদ থাকিবে। ইহা বাঙ্গালী পাঠকের বিশেষ সৌভাগ্যের বিষয়।

শ্রীযুক্ত বাবু শ্রীকৃষ্ণপ্রসন্ন দ্বিতীয় প্রথা অবলম্বন করিয়াছেন। তিনি নিজকৃত অনুবাদের সহিত “গীতাসন্দীপনী” নামে একখানি বাঙ্গালা টীকা প্রকাশ করিতেছেন। ইহা সুখের বিষয় যে, “গীতাসন্দীপনী”তে গীতার মর্ম্ম পূর্ব্বপণ্ডিতেরা যেরূপ বুঝিয়াছিলেন, সেইরূপ বুঝান হইতেছে। বাঙ্গালী পাঠকেরা শ্রীকৃষ্ণপ্রসন্ন বাবুর নিকট তজ্জন্য কৃতজ্ঞ হইবেন সন্দেহ নাই।

এই সকল অনুবাদ বা টীকা থাকাতেও মাদৃশ ব্যক্তির অভিনব অনুবাদ ও টীকা প্রকাশে প্রবৃত্ত হওয়া বৃথা পরিশ্রম বলিয়া গণিত হইতে পারে। কিন্তু ইহার যথার্থ প্রয়োজন না থাকিলে, আমি এই গুরুতর কার্য্যে হস্তক্ষেপ করিতাম না। সে প্রয়োজন কি, তাহা বুঝাইতেছি।

Continue Reading

Introduction to Bhagavad Gita: Kāshināth Trimbak Telang

War and Peace

INTRODUCTION TO BHAGAVADGÎTÂ.

It has become quite a literary commonplace, that—to borrow the words of Professor Max Müller in one of his recent lectures—history, in the ordinary sense of the word, is almost unknown in Indian literature[1]. And it is certainly a remarkable irony of fate, that we should be obliged to make this remark on the very threshold of an introduction to the Bhagavadgîtâ; for according to the eminent French philosopher, Cousin[2], this great deficiency in Sanskrit literature is due, in no inconsiderable measure, to the doctrines propounded in the Bhagavadgîtâ itself. But however that may be, this much is certain, that the student of the Bhagavadgîtâ must, for the present, go without that reliable historical information touching the author of the work, the time at which it was composed, and even the place it occupies in literature, which one naturally desires, when entering upon the study of any work. More especially in an attempt like the present, intended as it mainly is for students of the history of religion, I should have been better pleased, if I could, in this Introduction, have concentrated to a focus, as it were, only those well ascertained historical results, on which there is something like a consensus of opinion among persons qualified to judge. But there is no exaggeration in saying, that it is almost impossible to lay down even a single proposition respecting any important matter connected with the Bhagavadgîtâ, about which any such consensus can be said to exist. The conclusions arrived at in this Introduction must, therefore, be distinctlyunderstood to embody individual opinions only, and must be taken accordingly for what they are worth.

Continue Reading

The Message of the Gita: Sri Aurobindo

“ THE SECRET of action,” so we might summarise , the word of its divine Teacher, “is one with the secret of all life and existence. Existence is not merely a machinery of Nature, a wheel of law in which the soul is entangled for a moment or for ages; it is a constant man-ifestation of the Spirit.

Life is not for the sake of life alone, but for God, and the living soul of man is an eternal portion of the Godhead. Action is for self-finding, for self-fulfilment, for self-realisation and not only for its own external and apparent fruits of the moment or the future.

There is an inner law and meaning of all things dependent on the supreme as well as the manifested nature of the self; the true truth of works lies there and can be represented only incidentally, imperfectly and disguised by ignorance in the outer appearances of the mind and its action.

The supreme, the faultless largest law of action is therefore to find out the truth of your own highest and inmost existence and live in it and not to follow any outer standard and dharma. All life and action must be till then an imperfection, a difficulty, a struggle and a problem. It is only by discovering your true self and living according to its true truth, its real reality that the problem can be finally solved, the difficulty and struggle overpassed and your doings perfected in the security of the discovered self and spirit turn into a divinely authentic action.

Know then your self; know your true self to be God and one with the self of all others; know your soul to be a portion of God. Live in what you know; live in the self, live in your supreme spiritual nature, be united with God and Godlike. Offer, first, all your actions as a sacrifice to the Highest and the One in you and to the Highest and the One in the world; deliver last all you are and do into his hands for the supreme and universal spirit to do through you his own will and works in the world. This is the solution that I present to you and in the end you will find that there is no other.”

Continue Reading

गीतासारः- Bhagabat Gita श्रीमद्भगवद्गीता-Gist [Gita Sarah] in Agni Puran

अग्निरुवाच

गीतासारं प्रवक्ष्यामि सर्वगीतोत्तमोत्तमं । कृष्णोऽर्जुनाय यमाह पुरा वै भुक्तिमुक्तिदं ।। ३८१.१ ।।

श्रीभगवानुवाच

  1. गतासुरगतासुर्वा न शोच्यो देहवानजः ।
    आत्माऽजरोऽमरोऽभेद्यस्तस्माच्छोकादिकं त्यजेत् ।। ३८१.२ ।।
  2. ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ।
    सङ्गात् कामस्ततः क्रोधः क्रोधात्सम्मोह एव च ।। ३८१.३ ।।
  3. सम्मोहात् स्मृतिविभ्रंशो बुद्धिनाशात् प्रणश्यति ।
    दुःसङ्गहानिः सत्सङ्गान्मोक्षकामी च कामनुत् ।। ३८१.४ ।।
  4. कामत्यागादात्मनिष्ठः स्थिरप्रज्ञस्तदोच्यते ।
    या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।। ३८१.५ ।।
  5. यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ।
    आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते ।। ३८१.६ ।।
  6. नैव तस्य कृते नार्थो नाकृते नेह कश्चन ।
    तत्त्ववित्तु महावाहो गुणकर्मविभागयोः ।। ३८१.७ ।।
  7. गुणा गुणेषु वर्त्तन्ते इति मत्वा न सज्जते ।
    सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यति ।। ३८१.८ ।।
  8. ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुतेऽर्जुन ।
    ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गन्त्यक्त्वा करोति यः ।। ३८१.९ ।।
  9. लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ।
    सर्वभूतेषु चात्मानां सर्वभूतानि चात्मनि ।। ३८१.११ ।।
  10. ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ।
    शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते ।। ३८१.११ ।।
  11. न हि कल्याणकृतं कश्चिद्‌दुर्गतिं तात गच्छति ।
    देवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया ।। ३८१.१२ ।।
  12. मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतान्तरन्ति ते ।
    आर्त्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ।। ३८१.१३ ।।
  13. चतुर्विधा भजन्ते मां ज्ञानी चैकत्वमास्थितः ।
    अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते ।। ३८१.१४ ।।
  14. भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः ।
    अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतं ।। ३८१.१५ ।।
  15. अधियज्ञोहमेवात्र देहे देहभृतां वर ।
    अन्तकाले स्मरन्माञ्च मद्भावं यात्यसंशयः ।। ३८१.१६ ।।
  16. यं यं भावं स्मारन्नन्ते त्यजेद्देहन्तमाप्नुयात् ।
    प्राणं न्यस्य भ्रुवोर्मध्ये अन्ते प्राप्नोति मत्परम् ।। ३८१.१७ ।।
  17. ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म वदन् देहं त्यजन्तथा ।
    ब्रह्मादिस्तम्भपर्यन्ताः सर्वे मम विभूतयः ।। ३८१.१८ ।।
  18. श्रीमन्तश्चोर्जिताः सर्वे ममांशाः प्राणिनः स्मृताः ।
    अहमेको विश्वरुप इति ज्ञात्वा विमुच्यते ।। ३८१.१९ ।।
  19. क्षेत्रं शरीरं यो वेत्ति क्षेत्रज्ञः स प्रकीर्त्तिः ।
    क्षेत्रक्षएत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ।। ३८१.२१ ।।
  20. महाभूतान्यहङ्गारो बुद्धिरव्यक्तमेव च ।
    इन्द्रियाणि दशौकञ्च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ।। ३८१.२१ ।।
  21. इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः ।
    एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ।। ३८१.२२ ।।
  22. अमानित्वमदम्भित्वमहिसा क्षान्तिरार्जवं ।
    आचार्योपासनं शौचं स्थौर्य्यमात्मविनिग्रहः ।। ३८१.२३ ।।
  23. इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च ।
    जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनं ।। ३८१.२४ ।।
  24. आसक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।
    नित्यञ्च समचित्तत्त्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ।। ३८१.२५ ।।
  25. मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।
    विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ।। ३८१.२६ ।।
  26. अध्यात्मज्ञाननिष्ठत्वन्तत्त्वज्ञानानुदर्शनं ।
    ओतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ।। ३८१.२७ ।।
  27. ज्ञेयं यत्तत् प्रवक्ष्यामि यं ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते ।
    अनादि परमं ब्रह्म सत्त्वं नाम तदुच्यते ।। ३८१.२८ ।।
  28. सर्वतः पाणिपादान्तं सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।
    सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ।। ३८१.२९ ।।
  29. सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्दियविवर्जितम् ।
    असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ।। ३८१.३१ ।।
  30. बहिरन्तश्च भूतानामचरञ्चरमेव च ।
    सूक्षमत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थञ्चान्तिकेऽपि यत् ।। ३८१.३१ ।।
  31. अविभक्तञ्च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।
    भूतभर्तृ च विज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ।। ३८१.३२ ।।
  32. ज्योतिषामपि तज्जयोतिस्तमसः परमुच्यते ।
    ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य घिष्ठितं ।। ३८१.३३ ।।
  33. ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।
    अन्ये साङ्‌ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ।। ३८१.३४ ।।
  34. अन्ये त्वेवमजानन्तो श्रुत्वान्येभ्य उपासते ।
    तेपि चाशु तरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ।। ३८१.३५ ।।
  35. सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च ।
    प्रमादमोहौ तमसो भवतो ज्ञानमेव च ।। ३८१.३६ ।।
  36. गुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेङ्गते ।
    मानावमानमित्रारितुल्यस्त्यागी स निर्गुणः ।। ३८१.३७ ।।
  37. ऊर्ध्वमूलमधः शाखमश्चत्थं प्राहुरव्ययं ।
    छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ।। ३८१.३८ ।।
  38. द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन् दैव आसुर एव च ।
    अहिंसादिः क्षमा चैव दैवीसम्पत्तितो नृणां ।। ३८१.३९ ।।
  39. न शौचं नापि वाचारो ह्यासुरीसम्पदोद्भवः ।
    नरकत्वात् क्रोधकोभकामस्तस्मात्त्रयं त्यजेत् ।। ३८१.४१ ।।
  40. यज्ञस्तपस्तथा दानं सत्त्वाद्यैस्त्रिविधं स्मृतम् ।
    आयुः सत्त्वं बलारोग्यसुखायान्नन्तु सात्त्विकं ।। ३८१.४१ ।।
  41. दुःखशोकामयायान्नं तीक्ष्णरूक्षन्तु राजसं ।
    अमेध्योच्छिष्टपूत्यन्नं तामसं नीरसादिकं ।। ३८१.४२ ।।
  42. यष्टव्यो विधिना यज्ञो निष्कामाय स सात्त्विकः ।
    यज्ञः फलाय दम्भात्मी राजसस्तामसः क्रतुः ।। ३८१.४३ ।।
  43. श्रद्धामन्त्रादिविध्युक्तं तपः शारीरमुच्यते ।
    देवादिपूजाऽहिंसादि वाङ्‌मयं तप उच्यते ।। ३८१.४४ ।।
  44. अनुद्धेगकरं वाक्यं सत्यं स्वाध्यायसज्जपः ।
    मानसं चित्तसंशुद्धेर्मौनमात्मविनिग्रहः ।। ३८१.४५ ।।
  45. सात्त्विकञ्च तपोऽकामं फ्लाद्यर्थन्तु राजसं ।
    तामसं परपीड़ायै सात्त्विकं दानमुच्यते ।। ३८१.४६ ।।
  46. देशादौ चैव दातव्यमुपकाराय राजसं ।
    अदेशादाववज्ञातं तामसं दानमीरितं ।। ३८१.४७ ।।
  47. ओंतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः ।
    यज्ञदानादिकं कर्म्म भुक्तिमुक्तिप्रदं नृणं ।। ३८१.४८ ।।
  48. अनिष्टमिष्टं मिशञ्च त्रिविंधं कर्मणः फलं ।
    भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु सन्न्यासिनां क्कचित् ।। ३८१.४९ ।।
  49. तामसः कर्मसंयोगात् मोहात्क्लेशभयादिकात् ।
    राजसः सात्त्विकोऽकामात् पञ्चैते कर्महेतवः ।। ३८१.५१ ।।
  50. अधिष्ठानं तथा कर्त्ता करणञ्च पृथग्विधम् ।
    त्रिविधाश्च पृथक् चेष्टा दैवञ्चैवात्र पञ्चमं ।। ३८१.५१ ।।
  51. एकं ज्ञानं सात्त्विकं स्यात् पृथग्‌ ज्ञान्तु राजसं ।
    अतत्त्वार्थन्तामसं स्यात् कर्माकामाय सात्त्विकं ।। ३८१.५२ ।।
  52. कामाय राजसं कर्म मोहात् कर्म तु तामसं ।
    सिद्ध्यसिद्ध्योः समः कर्त्ता सात्त्विको राजसोऽत्यपि ।। ३८१.५३ ।।
  53. शठोऽलसस्तामसः स्यात् कार्य्यादिधीश्च सात्त्विकी ।
    कार्य्यार्थं सा राजसी स्याद्विपरीता तु तामसी ।। ३८१.५४ ।।
  54. मनोधृतिः सात्त्विकी स्यात् प्रीतिकामेति राजसी ।
    तामसी तु प्रशोकादौ सुखं सत्त्वात्तदन्तगं ।। ३८१.५५ ।।
  55. सुखं तद्राजसञ्चाग्रे अन्ते दुःखन्तु तामसं ।
    अतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदन्ततं ।। ३८१.५६ ।।
  56. स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य विष्णुं सिद्धिञ्च विन्दति ।
    कर्मणा मनसा वाचा सर्वावस्थासु सर्वदा ।। ३८१.५७ ।।
  57. ब्रह्मादिस्तम्भपर्यन्तं जगद्विष्णुञ्च वेत्ति यः ।
    सिद्धिमाप्नोति भगवद्भक्तो भागवतो ध्रुवं ।। ३८१.५८ ।।

आग्नेये  महापुराणे गीतासारो नामैकाशीत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः ॥


Source : अग्निपुराणम्

यमगीता – Yama Gita

अग्निरुवाच

यमगीतां प्रवक्ष्यामि उक्ता या नाचिकेतसे ।
पठतां श्रृण्वतां भुक्त्यै मुक्त्यै मोक्षार्थिनां सतां ।। ३८२.१ ।।

यम उवाच

आसनं शयनं यानपरिधानगृहादिकम् ।
वाञ्छत्यहोऽतिमोहेन सुस्थिरं स्वयमस्थिरः ।। ३८२.२ ।।

भोगेषु शक्तिः सततं तथैवात्मावलोकनं ।
श्रेयः परं मनुष्यानां कपिलोद्रीतमेव हि ।। ३८२.३ ।।

सर्व्वत्र समदर्शित्वं निर्म्ममत्वमसङ्गता ।
श्रेयः परं मनुष्याणां शीतं पञ्चशिखेन हि ।। ३८२.४ ।।

आगर्भजन्मबाल्यादिवयोऽवस्थादिवेदनं ।
श्रेयः परं मनुष्याणां गङ्गाविष्णुप्रगीतकं ।। ३८२.५ ।।

आध्यात्मिकादिदुःखानामाद्यन्तादिप्रतिक्रिया ।
श्रेयः परं मनुष्याणां जनकोद्गीतमेव च ।। ३८२.६ ।।

अभिन्नयोर्भेदकरः प्रत्ययो यः परात्मनः ।
तच्छान्तिपरमं श्रेयो ब्रह्मोद्गीतमुदाहृतं ।। ३८२.७ ।।*

कर्त्तव्यमिति यत्कर्म्म ऋग्यजुःसामसंज्ञितं ।
कुरुते श्रेयसे सङ्गाज्जैगीषव्येण गीयते ।। ३८२.८ ।।

हानिः सर्व्वविधित्‌सानामात्मनः सुखहैतुकी ।
श्रेयः परं मनुष्याणां देवलोद्गीतमीरितं ।। ३८२.९ ।।

कामत्यागात्तु विज्ञानं सुखं ब्रह्म परं पदं ।
कामिनां न हि विज्ञानं सनकोद्गीतमेव तत् ।। ३८२.१० ।।

प्रवृत्तञ्च निवृत्तञ्च कार्य्यं कर्मपरोऽव्रवीत् ।
श्रेयसां श्रेय एतद्धि नैष्कर्म्यं ब्रह्म तद्धरिः ।। ३८२.११ ।।

पुमांश्चाधिगतज्ञानो भेदं नाप्नोति सत्तमः ।
ब्रह्माणा विष्णुसंज्ञेन परमेणाव्ययेन च । ३८२.१२ ।।

ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं सौभाग्यं रूपमुत्तमम् ।
तपसा लभ्यते सर्वं मनसा यद्यदिच्छति ।। ३८२.१३ ।।

नास्ति विष्णुसमन्ध्येयं तपो नानशनात्परं ।
नास्त्यारोग्यसमं धन्यं नास्ति गङ्गासमा सरित् ।। ३८२.१४ ।

न सोऽस्ति बान्धवः कश्चिद्विष्णुं मुक्त्वा जगद्गुरुं ।
अधश्चोद्‌र्ध्वं हरिश्चाग्रे देहेन्द्रियमनोमुखे ।। ३८२.१५ ।।

इत्येवं संस्मरन् प्राणान् यस्त्यजेत्स हरिर्भवेत् ।
यत्तद् ब्रह्म यतः सर्वं यत्सर्वं तस्य संस्थितम् ।। ३८२.१६

अग्राह्यकमनिर्देश्यं सुप्रतिष्ठञ्च यत्परं ।
परापरस्वरूपेण विष्णुः सर्व्वहृदि स्थितः ।। ३८२.१७ ।।

यज्ञेशं यज्ञपुरुषं केचिदिच्छन्ति तत्परं ।
केचिद्विष्णुं हरं केचित् केचिद् ब्रह्माणमीश्वरं ।। ३८२.१८ ।।

इन्द्रादिनामभिः केचित् सूर्य्यं सोमञ्च कालकम् ।
ब्रह्मादिस्तम्भपर्यन्तं जगद्विष्णुं वदन्ति च ।। ३८२.१९ ।।

स विष्णुः परमं ब्रह्म यतो नावर्त्तते पुनः ।
सुवर्णादिमहाकदानपुण्यतीर्थावगाहनैः ।। ३८२.२० ।।

ध्यानैर्व्रतैः पूजया च घर्म्मश्रुत्या तदाप्नुयात् ।
आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु ।। ३८२.२१ ।।

बुद्धिन्तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ।
इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयांश्चेषुगोचरान् ।। ३८२.२२ ।।

आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः ।
यस्त्वविज्ञानवान् भवत्ययुक्तेन मनसा सदा ।। ३८२.२३ ।।

न सत्पदमवाप्नोति संसारञ्चाधिगच्छति ।
यस्तु विज्ञानवान् भवति युक्तेन मनसा सदा ।। ३८२.२४ ।।

स तत्पदमवाप्नोति यस्माद्भूयो न जायते ।
विज्ञानसारथिर्यस्तु मनःप्रग्रहवान्नरः ।। ३८२.२५ ।।

सोऽध्वानं परमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् ।
इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः ।। ३८२.२६ ।।

मनसस्तु परा बुद्धिः बुद्धेरात्मा महान् परः ।
महतः परमवव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः ।। ३८२.२७ ।।

पुरुषान्न परं किञ्चित् सा काष्ठा सा परा गतिः ।
एषु सर्वेषु भूतेषु गूढ़ात्मा न प्रकाशते ।। ३८२.२८ ।।

दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः ।
यच्छेद्वाङ्‌मनसी प्राज्ञः तद्यच्छेज्ज्ञानमात्मनि ।। ३८२.२९ ।।

ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेच्छान्त आत्मनि ।
ज्ञात्वा ब्रह्मात्मनोर्योगं यमाद्यैर्ब्रह्म सद्भवेत् ।। ३८२.३० ।।

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रही ।
यमाश्च नियमाः पञ्च शौचं सन्तोषसत्तपः ।। ३८२.३१ ।।

स्वाध्यायेश्वरपूजा च आसनं पद्मकादिकं ।
प्राणायामो वायुजयः प्रत्याहारः स्वनिग्रहः ।। ३८२.३२ ।।

शुभे ह्येकत्र विषये चेतसो यत् प्रधारणं ।
निश्चलत्वात्तु धीमद्भिर्धारणा द्विज कथ्यते ।। ३८२.३३ ।।

पौनःपुन्येन तत्रैव विषयेष्वेव धारणा ।
ध्यानं स्मृतं समाधिस्तु अहं ब्रह्मात्मसंस्थितिः ।। ३८२.३४ ।।

घटध्वंसाद्यथाकाशमभिन्नं नभसा भवेत् ।
मुक्तो जीवो ब्रह्मणैवं सद्‌ब्रह्म ब्रह्म वै भवेत् ।। ३८२.३५ ।।

आत्मानं मन्यते ब्रह्म जीवो ज्ञानेन नान्यथा ।
जीवो ह्यज्ञानतत्कार्य्यमुक्तः स्यादजरामरः ।। ३८२.३६ ।।

अग्निरुवाच

वशिष्ठ यमगीतोक्ता पठतां भुक्तिमुक्तिदा ।
आत्यन्तिको लयः प्रोक्तो वेदान्तब्रह्मधीमयः ।। ३८२.३७ ।।

आग्नेये महापुराणे यमगीता नाम द्व्यशीत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः ॥


Source : Agni puran

Bhagavad Gita Index [Alphabetical]

War and Peace

Alphabetical Index of all Bhagavad Gita Slokas

अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः 4.17
अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेव्ययाम्
अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोध्यात्ममुच्यते
अक्षराणामकारोस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च
अग्निर्जोतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम्
अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति 3.16
अच्छेद्योयमदाह्योयमक्लेद्योशोष्य एव च
अजानता महिमानं तवेदं
अजो नित्यः शाश्वतोयं पुराणो
अजोपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोपि सन्
अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति
अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ संपदमासुरीम् 16.4
अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः 5.15
अणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः
अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम् 18.22
अतोस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः 15.18
अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा
अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि
अथ केन प्रयुक्तोयं पापं चरति पूरुषः
अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम्
अथ चेत्त्वमहंकारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि 18.58
अथ चेत्त्वमिमं धार्म्यं सङ्ग्रामं न करिष्यसि
अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम्
अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन
अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम्
अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान्.ह्कपिध्वजः
अथैतदप्यशक्तोसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः
अदृष्टपूर्वं हृषितोस्मि दृष्ट्वा
अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते
अद्भुतम् केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः 18.76
अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च
अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसावृता
अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः
अधश्च मूलान्यनुसंततानि
अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा
अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम्
अधियज्ञः कथं कोत्र देहेस्मिन्मधुसूदन
अधियज्ञोहमेवात्र देहे देहभृतां वर 9.4
अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम्
अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते 15.9
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम्
अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम् 10.32
अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः
अनञ्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
अनन्त देवेश जगन्निवास
अनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम्
अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं
अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम्
अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः
अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते
अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते 12.6
अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः
अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत्6.6
अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः
अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते 13.13
अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यम्
अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन 2.2
अनाशिनोप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत 2.18
अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः
अनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान्मे प्रियो नरः 12.19
अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः 3.36
अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम् 9.33
अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम्
अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत्
अनुबन्धं क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुषम्
अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः
अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् 6.45
अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम् 11.10
अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं
अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम्
अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोस्त्विष्टकामधुक्3.10
अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम्
अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम्
अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः
अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसंभवः
अन्यानि संयाति नवानि देही 2.20
अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः
अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते
अन्ये सांख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे 13.25
अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः
अपरस्परसंभूतं किमन्यत्कामहैतुकम् 16.9
अपरे नियताहाराः प्राणान् प्राणेषु जुव्हति
अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम्
अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम्
अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा 11.13
अपाने जुव्हति प्राणं प्राणेपानं तथापरे
अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक्
अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः
अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते 1.35
अप्रकाशोप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च
अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि 6.38
अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि 9.3
अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति 6.37
अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते 18.23
अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते 17.17
अफलाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते
अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः
अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् 5.26
अभिसंधाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत्
अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना
अभ्यासयोगेन ततो मामिछाप्तुं धनंजय 12.9
अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छ्हति 18.36
अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते 6.35
अभ्यासेप्यसमर्थोसि मत्कर्मपरमो भव
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् 4.7
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम्
अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः
अमी हि त्वां सुरसंघा विशन्ति
अमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन 9.19
अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः
अयथावत्प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी 18.31
अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः
अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते 5.12
अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोलसः
अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम्
अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं
अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम्
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम्
अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् 18.20
अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते माम् अबुद्धयः
अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना 2.28
अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत
अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे
अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते 12.5
अव्यक्तोक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम्
अव्यक्तोयमचिन्त्योयमविकर्योयमुच्यते
अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे
अश्नन्ति दिव्यान् दिवि देवभोगान् 9.20
अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परंतप
अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत्
अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः
अश्वत्थमेनं सुविरूढमूलं असङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा 15.3
अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च 1.9
असंमूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते 10.3
असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः
असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु 7.1
असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च 13.15
असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः
असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु
असक्तो ह्याचरन् कर्म परमाप्नोति पूरुषः 3.19
असञ्शयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम्
असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम् 17.22
असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम्
असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेप्य नो इह 17.28
असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे 10.13
असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि
अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम
अहंकारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः
अहंकारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम्
अहंकार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा 7.4
अहंकारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते 3.27
अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा 7.6
अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाहमहमौषधम्
अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्ष्ययिष्यामि मा शुचः 18.66
अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः
अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते
अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च
अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः
अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः 10.2
अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च 10.20
अहमेवाक्षयः कालो धाताहं विश्वतोमुखः 10.33
अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम्
अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोयशः
अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम्


आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो
आगमापायिनोनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत 2.14
आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम् 16.22
आचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत्1.2
आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः
आचार्यान्मातुलान् भ्रातृन् पुत्रान् पौत्रान् सखींस् तथा 1.26
आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः 13.9
आढ्योभिजनवानस्मि कोन्योस्ति सदृशो मया
आत्मन्येव च संतुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते 3.17
आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते 2.55
आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनंजय 4.41
आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति 2.64
आत्मसंभाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः
आत्मसंयमयोगाग्नौ जुव्हति ज्ञानदीपिते 4.27
आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किंचिदपि चिन्तयेत् 6.25
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः 6.5
आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योर्जुन
आदित्यवर्णं तमसः परस्तात्9.9
आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान्
आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः 5.22
आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं
आ ब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोर्जुन
आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः
आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक्
आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते
आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ 7.16
आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा
आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः
आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति
आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनम्
आश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः
आश्वासयामास च भीतमेनं
आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनिजन्मनि
आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम् 7.18
आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः
आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः 17.9
आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा


इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं संघातश्चेतना धृतिः
इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत
इच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव
इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम् 17.12
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं सनासतः
इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ
इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया
इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः 10.9
इति मां योभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते 4.14
इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा
इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः
इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः
इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे
इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते
इदमद्य मया लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम्
इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम् 16.13
इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः 11.51
इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ
इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना 10.22
इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोनुविधीयते
इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः 13.6
इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः 2.60
इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता 2.58
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता 2.68
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् 5.9
इन्द्रियार्थान् विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते 3.6
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहंकार एव च
इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम्
इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन 2.4
इष्टान् भोगान् हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः
इष्टोसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् 18.64
इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम्
इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः


ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः 6.29
ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेर्जुन तिष्ठति
ईश्वरो.अहमहं भोगी सिद्धोहं बलवान् सुखी 16.14
ईहन्ते कामभोगार्थमन्यायेनार्थसंचयान् 16.12

उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम्
उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम् 17.10
उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम्
उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः
उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन
उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः 1.43
उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम्
उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम्
उदासीनवदासीनमसक्तं तेषु कर्मसु 9.9
उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते
उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत्
उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः 4.34
उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः
उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये 6.12
उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम् 6.27
उभयोरपि दृष्टो.अन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः 2.16
उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते 2.19
उवाच पार्थ पश्यैतान् समवेतान् कुरूनिति 1.25
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः
ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्यम्

ऋतेपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे
ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक्
ऋषींश्च सर्वानुरगांश्च दिव्यान् 11.15

एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति 5.5
एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम् 9.15
एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम् 5.4
एकया यात्यनावृत्तिमन्ययावर्तते पुनः 9.26
एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः 6.10
एकोथवाप्यच्युत तत्समक्षं
एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य
एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोन्यथा 13.12
एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् 13.7
एतत्बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात्कृतकृत्यश्च भारत 15.20
एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम् 6.42
एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय
एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः 13.2
एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव 13.1
एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः
एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम् 6.33
एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोल्पबुद्धयः
एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः
एतान्न हन्तुमिच्छ्हामि घ्नतोपि मधुसूदन
एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च
एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः
एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम् 3.40
एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः
एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना
एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः
एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः
एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे
एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानम् आत्मना
एवंरूपः शक्य अहं नृलोके
एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते
एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत
एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः
एवमुक्त्वार्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत्
एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परंतपः
एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर
एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया 10.40
एषा तेभिहिता साङ्ख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु
एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति
ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम् 10.27


ओं तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन्


कच्चिदज्ञानसंमोहः प्रनष्टस्ते धनंजय 18.72
कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा
कच्छिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति
कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः
कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम्
कथं भीष्ममहं साङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन
कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन्
कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् 2.21
कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति 4.4
कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च 10.9
करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसंग्रहः 18.18
कर्णं तथान्यानपि योधवीरान्
कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् 18.6
कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोपि तत् 18.60
कर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते 17.27
कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः
कर्मजान् विद्धि तान् सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे 4.32
कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम्
कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः
कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः
कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः
कर्मण्यभिप्रवृत्तोपि नैव किंचित्करोति सः 4.20
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन
कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम्
कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः 18.41
कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके 15.2
कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन 6.46
कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन्
कर्मैन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते 3.7
कर्षयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः
कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम् 9.7
कविं पुराणमनुशासितारं
कस्माच्च ते न नमेरन्महात्मन्
कांक्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः
कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत्16.21
काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः
कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम्
कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः 5.23
काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः
कामरुपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च 3.39
कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम्
कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेन्यदेवताः
कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः 16.11
काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः
कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि
कारणं गुणसङ्गोस्य सदसद्योनिजन्मसु 13.22
कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः
कार्य कारण कर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते
कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः 3.5
कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेर्जुन
कालोस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो
काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः
किं कर्म किमकर्मेति कवयोप्यत्र मोहिताः
किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म
किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा 1.32
किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा
किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन् गुणानतिवर्तते 14.21
किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तं
किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च
कीर्तिः श्रीर्वाक्च नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा 10.34
कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम्
कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् 4.15
कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुर्लोकसंग्रहम् 3.25
कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन 1.39
कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम् 1.38
कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः
कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी
कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत्
कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम्
केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति
केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु
केषु केषु च भावेषु चिन्त्योसि भगवन्मया 10.17
कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन् रणसमुद्यमे 1.22
कैर्लिङ्गैस्त्रीन् गुणानेतानतीतो भवति प्रभो
कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति 9.31
क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम् 17.18
क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम् 18.24
क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति 2.43
क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात् स्मृतिविभ्रमः
क्लेशोधिकतरस्तेषां अव्यक्तासक्तचेतसाम्
क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्य् उपपद्यते


क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोक्षर उच्यते 15.16
क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु 16.19
क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छ्हति
क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा 4.12
क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परंतप 2.3
क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत 13.34
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम 13.3
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ 13.27
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत


गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः 5.17
गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः
गतागतं कामकामा लभन्ते 9.21
गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः 2.11
गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत्
गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसंघा
गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः 10.26
गरीयसे ब्रह्मणोप्यादिकर्त्रे
गाण्डीवं स्त्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते
गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा
गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः
गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते 3.28
गुणानेतानतीत्य त्रीन् देही देहसमुद्भवान्
गुणा वर्तन्त इत्येव योवतिष्ठति नेङ्गते 14.23
गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोधिगच्छ्हति 14.19
गुरूनहत्वा हि महानुभावान् श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके
गृहित्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात्15.9
चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम्
चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोर्जुन
चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः
चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः
चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः
छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् 15.1
छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत 4.42
छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः 5.25


जगत्प्रहृष्यत्यनुरज्यते च
जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छ्हन्ति तामसाः 14.18
जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छ्हन्त्य् अनामयम् 2.51
जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोमृतमश्नुते 14.20
जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् 13.9
जयोस्मि व्यवसायोस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम् 10.36
जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये
जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम् 3.43
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च
जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते 6.44
जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः
जित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम्
जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु 7.9
जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत्7.5
जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान् युक्तः समाचरन् 3.26
ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परंतप
ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि 16.24
ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् 13.18
ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना
ज्ञानं तेहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः
ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत 14.11
ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति 4.39
ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् 18.42
ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेशुभात्9.1
ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे संजयत्युत 14.9
ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते
ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः 18.70
ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् 3.3
ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः
ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा 4.37
ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः 4.19
ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते
ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति
ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते
झषाणां मकरश्चास्मि स्त्रोतसामस्मि जाह्नवी 10.31


तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया 7.20
तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम्
तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः 9.6
तं विद्याद्.ह्दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम्
त इमेवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च 1.33
तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं
ततः पदं तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन् गता न निवर्तन्ति भूयः
ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः
ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ
ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनंजयः
ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि 2.33
तत एव च विस्तारं ब्रह्म संपद्यते तदा 13.31
ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत्6.26
ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् 18.55
ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि 2.38
तत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव 3.1
तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम् 11.42
तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत्
तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंशसंभवम् 10.41
तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेशुभात् 4.16
तत्ते पदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये 9.11
तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः
तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम् 18.62
तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते 9.25
तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम्
तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः 9.24
तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम 18.78
तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम्
तत्रापश्यत्स्थितान् पार्थः पितृनथ पितामहान्
तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा
तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः
तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः
तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तम् आत्मबुद्धिप्रसादजम् 18.37
तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति 4.38
तथा तवामी नरलोकवीरा
तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति 2.13
तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि 2.26
तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते 14.15
तथा शरीराणि विहाय जीर्णानि
तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय 9.6
तथैव नाशाय विशन्ति लोकास्
तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर 3.9
तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि 2.67
तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः 9.26
तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च 2.52
तदित्यनभिसंधाय फलं यज्ञतपःक्रियाः
तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोहमाप्नुयाम् 3.2
तदेव मे दर्शय देव रूपं
तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य 11.49
तदोत्तमविदां लोकानमलान् प्रतिपद्यते 14.14
तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः
तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे
तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया
त द्वेष्टि संप्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति 14.22
तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम् 14.7
तपस्विभ्योधिको योगी ज्ञानिभ्योपि मतोधिकः
तपाम्यहमहं वर्षं निगृण्हाम्युत्सृजामि च
तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम्
तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन 14.13
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत
तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी 15.4
तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत
तयोर्न वशमागच्छ्हेत्तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ 3.34
तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते 5.2
तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः 11.29
तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ
तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ
तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व
तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं
तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् 3.15
तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि 2.30
तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च
तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन 9.27
तस्मादज्ञानसञ्भूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनात्मनः
तस्मादपरिहार्येर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि 2.27
तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर
तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः 2.37
तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि 2.25
तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः
तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः
तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् 2.50
तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान् स्वबान्धवान्
तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम् 4.13
तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् 7.21
तस्य सञ्जनयन् हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः
तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति 6.30
तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् 6.34
तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः 9.14
तानकृत्स्नविदो मन्दान् कृत्स्नविन्न विचालयेत्3.29
तानहं द्विषतः क्रुरान् संसारेषु नराधमान्
तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः
तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परंतप 4.5
तान् समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान् बन्धूनवस्थितान् 1.27
तावान् सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः 2.46
तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता 14.4
तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी संतुष्टो येन केनचित्
तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः 14.24
तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता
तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं
तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं
तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम्
ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं
ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः 7.28
तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन
तेपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः 13.26
तेपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम् 9.23
ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकं
ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः 12.4
ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम् 7.29
तेवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः 2.6
तेषां अहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात्
तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते
तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् 9.22
तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः 17.1
तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम्
तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् 5.16
तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः
तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः 3.12
त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः
त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोर्जुन 4.9
त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन 18.1
त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः 18.10
त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः संप्रकीर्तितः 18.4
त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः
त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत्
त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः
त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा
त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन
त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा
त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम् 11.2
त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते 6.39
त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं
त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत्11.37
त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता
त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान्
त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम्
त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम्
त्वमादिदेवः पुरुषः पुराणस्
त्वया ततं विश्वमनन्तरूप 11.38

दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि
दंष्ट्राकरालानि भयानकानि
दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम्
ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते 10.10
दम्भाहंकारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः 17.5
दम्भो दर्पोभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च
दया भूतेष्वलोलुप्त्वं मार्दवं ह्रीरचापलम् 16.2
दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम् 11.9
दातव्यमिति यद्दानं दीयतेनुपकारिणे
दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम् 16.1
दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः 17.25
दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् 18.43
दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम्
दिवि सूर्यसहस्त्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता
दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम् 11.9
दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम्
दिशो न जाने न लभे च शर्म
दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम् 11.17
दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृतम् 17.21
दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत्
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः
दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय
दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा
दृष्ट्वाद्भुतं रुपमुग्रं तवेदं
दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्ममेदम्
दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाहम् 11.23
दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा
दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन
दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् 1.28
दृष्ट्वैव कालानलसंनिभानि
देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम्
देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः 11.52
देवान् देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि 7.23
देवान् भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः
देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम् 17.20
देहिनोस्मिन् यथा देहे कौमारं यौवनं जरा
देही नित्यमवध्योयं देहे सर्वस्य भारत
दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते
दैवी संपद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता
दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया
दैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृणु 16.6
दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः
द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि
द्युतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्
द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे
द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर 11.48
द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम 11.3
द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते
द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च
द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसंज्ञैः गच्छ्हन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत् 15.5
द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च
द्वौ भूतसर्गौ लोकेस्मिन् दैव आसुर एव च

धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः
धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे 4.9
धर्माविरुद्धो भूतेषु कामो.अस्मि भरतर्षभ 7.11.
धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोभिभवत्युत 1.40
धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते 2.31
धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः 1.23
धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् 1.46
धूमेनाव्रियते वन्हिर्यथादर्शो मलेन च
धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम्
धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो 11.24
धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः
धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान्
धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः 1.17
ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः 18.52
ध्यानात्कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम् 12.12
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना
ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते

न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः
न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोश्नुते
न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते 5.14
न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च
नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ 1.16
न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः
न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः
न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम्
न च मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनंजय
न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः 1.30
न च श्रेयोनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे 1.31
न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति 3.4
न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन 6.16
न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् 2.66.
न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योभ्यसूयति 18.67
न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः 3.18
न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः 2.23
न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् 2.12
न जायते म्रियते वा कदाचिन्
न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः
न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम् 10.39
न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः
न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा
न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते 9.24
न त्वत्समोस्त्यभ्यधिकः कुतोन्यो
नत्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः
न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते
न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम्
न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसंगिनाम्
नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं
नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलोभ्यनुनादयन् 1.19
नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते
नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं
नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते 9.14
न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा
न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः
न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किंचन
न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः
नमो नमस्तेस्तु सहस्त्रकृत्वः
नमोस्तु ते देववर प्रसीद
नमोस्तु ते सर्वत एव सर्व
न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह 2.9
नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम 1.44
न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च संप्रतिष्ठा
नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन् 5.13
नवानि गृह्णाति नरोपराणि
न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी 18.35
न वेद यज्ञाध्ययनैर्न दानैः
न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते 16.7
नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत
न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम् 16.23
न हन्यते हन्यमाने शरीरे 2.20
न हि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति 6.40
न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत्
न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते
न हि ते भगवन् व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः 10.14
न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः
न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम् 13.29
न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम् 11.31
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्
न ह्यसंन्यस्तसंकल्पो योगी भवति कश्चन 6.2
नात्यश्नतस्तु योगोस्ति न चैकान्तमनश्नतः
नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् 6.11
नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः
नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि 3.22
नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च 11.5
नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः 1.9
नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं
नान्तोस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परंतप
नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति
नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः 9.15
नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता 2.57
नायं भूत्वा भविता वा न भूयः
नायं लोकोस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः 4.40
नायं लोकोस्त्ययज्ञस्य कुतोन्यः कुरुसत्तम 4.31
नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान् ब्रवीमि ते 1.7
नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता 10.11
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः
नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना
नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः
नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया
निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा 6.18
नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु 13.10
नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोयं सनातनः 2.24
निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम् 18.39
निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् 2.36
निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् 14.5
निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन् 11.33
निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव
नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः
नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम्
नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते
निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः 3.30
निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः
निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद्ब्रह्मणि ते
निर्द्वन्द्वो नित्यसत्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् 2.45
निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते 5.3
निर्ममो निरहंकारः समदुःखसुखः क्षमी 12.13
निर्ममो निरहंकारः स शान्तिमधिगच्छ्हति 2.71
निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः
निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव 11.55
निवसिष्यसि मय्येव अत ऊर्ध्वं न संशयः 12.9
निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम
निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याजनार्दन
नेहाभिक्रमनाशोस्ति प्रत्यवायो न विद्यते
नैते सृती पार्थ जानन् योगी मुह्यति कश्चन
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः
नैव किंचित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित्
नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन
नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां संन्यासेनाधिगच्छति 18.49
न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः 18.15

पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे
पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः 1.42
पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति
परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान्
परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् 9.11
परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम् 7.24
परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानम् उत्तमम्
परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन् 9.9
परमात्मेति चाप्युक्तो देहेस्मिन् पुरुषः परः 13.23
परस्तस्मात्तु भावोन्योव्यक्तोव्यक्तात्सनातनः
परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ 3.11
परस्योत्सादनार्थं वा तत्तामसमुदाहृतम् 17.19
परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् 18.44
परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम् 18.38
परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम्
पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् 1.10
पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम्
पश्यञ्शृण्वन् स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन् गच्छन् स्वपञ्श्वसन् 5.9
पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः 18.16
पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोथ सहस्त्रशः
पश्यादित्यान् वसून् रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा
पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं
पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ताद्
पश्यामि त्वां सर्वतोनन्तरूपम्
पश्यामि देवांस्तव देव देहे
पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप 11.16
पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम्
पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः
पापमेवाश्रयेदस्मान् हत्वैतानाततायिनः 1.36
पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम् 3.41
पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते
पितासि लोकस्य चराचरस्य
पिताहमस्य जगतो माता धाता पितामहः
पितृणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम् 10.29
पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः
पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ
पुनश्च भूयोपि नमो नमस्ते 11.39
पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः 1.5
पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम् 10.12
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान् गुणान्
पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते 13.21
पुरुषोत्तम अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते 9.1
पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम्
पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः 15.13
पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोपि सः
पृच्छामि त्वां धर्मसंमूढचेताः
पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान् पृथग्विधान्
पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः 1.15
प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव
प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादि उभावपि
प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति 3.33
प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय संभवाम्यात्ममायया 4.6
प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः
प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः
प्रकृतेर्गुणसंमूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु
प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः
प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः 10.28
प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान्
प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च
प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत 11.14
प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु 7.9
प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुम् अव्ययम् 9.2
प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्यम् 9.18
प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोहिताः 16.9
प्रमादमोहौ तमसो भवतोज्ञानमेव च 14.17
प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत 14.9
प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः
प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोसि नियतात्मभिः 9.2
प्रयाणकालेपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः 7.30
प्रयाणकाले मनसाचलेन
प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ 9.23
प्रलपन् विसृजन् गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि
प्रल्हादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम्
प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् 17.24
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः
प्रवृत्ते शस्त्रसंपाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः 1.20
प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते 17.26
प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम्
प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः
प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेशुचौ 16.16
प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी 18.34
प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते 2.65
प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम्
प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते
प्रसीद देवेश जगन्निवास 11.25
प्रसीद देवेश जगन्निवास 11.45
प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः 4.29
प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम् 15.14
प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ 5.27
प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे 10.19
प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः
प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम् 11.44
प्रियो हि ज्ञानिनोत्यर्थमहं स च मम प्रियः 7.17
प्रेतान् भूतगणाञ्श्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः 17.4
प्रोच्यते गुणसंख्याने यथावच्छृणु तान्यपि 18.19
प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनंजय 18.29

बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी 18.30
बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः
बलं बलवतां चाहं कामरागविवर्जितम्
बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः 4.10
बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च
बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोव्यवसायिनाम् 2.41
बहूदरं बहुदञ्ष्ट्राकरालं
बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते
बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन
बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत 11.6
बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम्
बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम्
बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते
बुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव 18.57
बुद्धिर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः
बुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् 7.10
बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृणु
बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः 2.49
बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि 2.39
बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च
बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम्
ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते 17.14
ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च
ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः
ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति
ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः 13.5
ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुव्हति 4.25
ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थं
ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम्
ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना 4.24
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप
ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा 17.23

भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः 18.68
भक्तोसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम् 4.3
भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोर्जुन
भक्त्या मामभिजानाति यावान् यश्चास्मि तत्त्वतः
भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव
भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् 9.13
भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः
भयेन च प्रव्यथितं मनो मे
भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित् 18.12
भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः 10.5
भवन्ति संपदं दैवीमभिजातस्य भारत 16.3
भवान् भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः
भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया
भवामि न चिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम् 12.7
भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि 18.69
भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन 7.26
भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते 17.16
भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो 11.30
भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम्
भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि 1.11
भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ
भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् 3.13
भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते
भूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रकृतेर्वशात्9.9
भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् 13.35
भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च 13.17
भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते 10.15
भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः 9.3
भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः 9.5
भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोपि माम् 9.25
भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा 11.50
भूमिरापोनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च
भूयः कथय तृप्तिर्हि शृण्वतो नास्ति मेमृतम् 10.18
भूय एव महाबाहो शृणु मे परमं वचः
भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम्
भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम्
भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया 18.61
भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक्

मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादत्तरिष्यसि
मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम्
मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः
मत्तः परतरं नान्यत्किंचिदस्ति धनंजय
मत्त एवेति तान् विद्धि न त्वहं तेषु ते मयि 7.12
मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम् 18.56
मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः 9.4
मदनुग्रहाय परमं गुह्यम् अध्यात्मसंज्ञितम्
मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन् सिद्धिमवाप्स्यसि 12.10
मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते 13.19
मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः 10.6
मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः
मनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति 15.7
मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः 6.14
मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः 3.42
मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः 6.24
मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये
मन्त्रो.अहमहमेवाज्यमहमग्निरहं हुतम् 9.16
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु
मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो
मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद्द्रष्टुमिच्छसि 11.7
मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्य् अहम्
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः 3.23
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः 4.11
ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः
मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना
मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम्
मया प्रमादात्प्रणयेन वापि 11.41
मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं
मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी
मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव 7.7
मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा
मयैवैते निहताः पूर्वमेव
मय्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैष्यस्यसंशयः 9.7
मय्यर्पितमनोबुद्धिर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः 12.14
मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते
मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः
मय्येव मन आधत्स्व मयि बुद्धिं निवेशय
मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी 10.21
महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा
महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम्
महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः
महाबाहो बहुबाहूरुपादम्
महाभूतान्यहंकारो बुद्धिरव्यक्तमेव च
महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम् 3.37
मां च योव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते
मां चैवान्तःशरीरस्थं तान् विद्ध्यासुरनिश्चयान् 17.6
मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येपि स्युः पापयोनयः
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोस्त्वकर्मणि 2.47
मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा 1.34
मा ते व्यथा मा च विमूढभावो
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः
माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदघ्मतुः 1.14
मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः
मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय 1.1
मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम् 16.20
मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोभ्यसूयकाः 16.18
मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते 9.16
मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम्
मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते 7.14
मामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः 9.34
मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोसि मे 18.65
माययापहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः 7.15
मा शुचः संपदं दैवीमभिजातोसि पाण्डव 16.5
मासानां मार्गशीर्षोहमृतूनां कुसुमाकरः 10.35
मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति 18.59
मुक्तसङ्गोनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः
मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः 10.37
मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः
मूढोयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम् 7.25
मूर्ध्न्याधायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम् 9.12
मृगाणां च मृगेन्द्रोहं वैनतेयश्च पक्षिणाम् 10.30
मृत्युः सर्वहरश्चाहमुद्भवश्च भविष्यताम्
मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः
मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः 18.7
मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते 18.25
मोहाद्गृहीत्वासद्ग्राहान् प्रवर्तन्तेशुचिव्रताः 16.10
मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम् 7.13
मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवताम् अहम् 10.38

यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम 9.21
यं यं वापि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम्
यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः
यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव
यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ
यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति 13.30
यः प्रयाति त्यजन् देहं स याति परमां गतिम् 9.13
यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः 9.5
यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः
यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम्
यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति 9.20
य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति
य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम्
य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह
यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः 16.15
यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम् 15.12
यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन
यच्चावहासार्थमसत्कृतोसि
यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम्
यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे
यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् 5.1
यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम् 16.17
यजन्ते सात्त्विका देवान् यक्षरक्षांसि राजसाः
यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव
यज्ज्ञात्वा नेह भूयो.अन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते 7.2
यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः 14.1
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत्
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चापरे 18.3
यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम्
यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः
यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृणु 17.7
यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः 3.14
यज्ञानां जपयज्ञोस्मि स्थावराणां हिमालयः 10.25
यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते 4.23
यज्ञार्थात्कर्मणोन्यत्र लोकोयं कर्मबन्धनः
यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते
यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते
यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् 18.5
यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम्
यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः 7.3
यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन 6.43
यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः
यतन्तोप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः 15.11
यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम्
यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः
यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम्
यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत्
यत्तदग्रे विषमिव परिणामेमृतोपमम्
यत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम् 9.27
यत्तु कामेप्सुना कर्म साहंकारेण वा पुनः
यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन् कार्ये सक्तमहेतुकम्
यत्तु प्रत्त्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः
यत्तेहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया 10.1
यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोयं विगतो मम 11.1
यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः
यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति 6.20
यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः
यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया
यत्सांख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते
यथाकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान्
यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता
यथा नदीनां बहवोम्बुवेगाः
यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः
यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा
यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते
यथैधांसि समिद्धोग्निर्भस्मसात्कुरुतेर्जुन
यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम् 3.38
यदक्षरं वेदविदो वदन्ति
यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः
यदहंकारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे
यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति
यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेखिलम्
यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति
यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत
यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते
यदा संहरते चायं कूर्मोङ्गानीव सर्वशः
यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत्
यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते
यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति
यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः 11.12
यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः
यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः
यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम्
यदृच्छालाभसंतुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः
यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम 15.6
यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः
यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा
यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः
यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः 1.45
यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः
यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम् 11.47
यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयतेर्जुन
यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च
यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च
यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः 17.11
यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते 18.11
यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः
यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेर्जुन
यस्मात्क्षरमतीतोहमक्षरादपि चोत्तमः
यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः
यस्मिन् स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते 6.22
यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते
यस्य सर्वे समारम्भाः कामसंकल्पवर्जिताः
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः 2.69
यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम् 9.22
यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत्
या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी
यानेव हत्वा न जिजीविषामस्
यान्ति देवव्रता देवान् पितृन् यान्ति पितृव्रताः
याभिर्विभूतिभिर्लोकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि 10.16
यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः
यावत्संजायते किंचित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम्
यावदेतान्निरिक्षेहं योद्धुकामानवस्थितान्
यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके
युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम्
युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः 6.9
युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा 6.17
युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु
युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः
युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः
युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान्
युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान् 11.34
युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः 1.4
ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः 12.1
ये चैव सात्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये
ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते
ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः
ये त्वक्षरमनिर्देश्यं अव्यक्तं पर्युपासते
ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम्
येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि 4.35
येप्यन्यदेवताभक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः
ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् 9.29
ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः
ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्य् अहम्
येवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः 11.32
ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विताः
येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् 2.35
येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम्
येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च
ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते
योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात्कथयतः स्वयम् 18.75
योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति 5.6
योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः
योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसंछिन्नसंशयम्
योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय
योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते 6.3
योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये 5.11
योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना
योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः 6.19
योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् 9.28
योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः
योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी 18.33
योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम् 11.4
योत्स्यमानानवेक्षेहं य एतेत्र समागताः
यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति
योन्तःसुखोन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः
यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति
यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम्
यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम्
योयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन
यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुम् इच्छति
यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः 15.17

रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति
रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा 14.10
रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम् 14.16
रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते
रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत
रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ 14.12
रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम्
रसवर्जं रसोप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते 2.59
रसो.अहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः
रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः 17.9
राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः 9.12
रागद्वेषविमुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन्
रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोशुचिः
राजन् संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिमम्
राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम्
राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् 2.9
रात्रिं युगसहस्रान्तां ते.अहोरात्रविदो जनाः 9.17
रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसंज्ञके 9.18
रात्र्यागमेवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे 9.19
रुद्राणां शंकरश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम्
रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या
रूपं परं दर्शितमात्मयोगात्
रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं

लभते च ततः कामान्मयैवः विहितान् हि तान् 7.22
लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः
लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा 5.10
लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ताल्
लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन् 11.20
लोकत्रयेप्यप्रतिमप्रभाव 11.43
लोकसंग्रहमेवापि संपश्यन् कर्तुमर्हसि 3.20
लोकान् समग्रान् वदनैर्ज्वलद्भिः
लोकान् समाहर्तुमिह प्रवृत्तः
लोकेस्मिन् द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ
लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा

वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः
वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति
वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता 2.61
वश्यात्मना तु यतता शक्योवाप्तुमुपायतः 6.36
वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम् 10.23
वायुर्यमोग्निर्वरुणः शशाङ्कः
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय
वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः 7.19
विकाराञ्श्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान् 13.20
विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः 5.28
विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं
विद्याविनयसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि
विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम्
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति 13.28
विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति 2.17
विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते 18.53
विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः 15.10
विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु 18.63
विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेब्रवीत्4.1
विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि 13.11
विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः
विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् 18.14
विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः
विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः
विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति 11.28
विश्वेश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च
विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः
विषयेन्द्रियसञ्योगाद्यत्तदग्रेमृतोपमम्
विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते 18.28
विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः 2.1
विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत् 10.42
विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः 1.47
विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन
विहाय कामान् यः सर्वान् पुमांश्चरति निःस्पृहः
विहारशय्यासनभोजनेषु
वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे 11.22
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते 2.56
वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः
वृष्णीनां वासुदेवोस्मि पाण्डवानां धनंजयः
वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम
वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः 6.21
वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् 18.21
वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः 2.42
वेदानां सामवेदोस्मि देवानामस्मि वासवः
वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम्
वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन
वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव
वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम् 15.15
वेद्यं पवित्रमोंकार ऋक्साम यजुरेव च 9.17
वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते 1.29
व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं
व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते 2.44
व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन
व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम्
व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः
व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे
व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम्
व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता 1.3

शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात्
शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा
शनैः शनैरुपरमेद्बुद्ध्या धृतिगृहीतया
शब्दादीन् विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च 18.51
शब्दादीन् विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुव्हति 4.26
शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च
शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः
शरीरयात्रापि च ते न प्रसिध्येदकर्मणः 3.9
शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः
शरीरस्थोपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते 13.32
शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति 6.15
शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् 4.21
शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च 14.27
शिष्यस्तेहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् 2.7
शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः 6.7
शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः 12.18
शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते
शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोभिजायते 6.41
शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः
शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः 5.18
शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान् यः स मे प्रियः 12.17
शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः
शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम्
श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेतीव मे प्रियाः 12.20
श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्त्रिविधं नरैः
श्रद्धया परयोपेताः ते मे युक्ततमा मताः 12.2
श्रद्धामयोयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः 17.3
श्रद्धावन्तोनसूयन्तो मुच्यन्ते तेपि कर्मभिः 3.31
श्रद्धावांल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः
श्रद्धावाननसूयश्च शृणुयादपि यो नरः
श्रद्धावान् भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः 6.47
श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते 17.13
श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला
श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित्2.29
श्रेयान् द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परंतप
श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात्
श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मोत्स्वनुष्ठितात्
श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासाज्ज्ञानाद्ध्यानं विशिष्यते
श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च
श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुव्हति
श्वशुरान् सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि

संकरस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः 3.24
संतुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः
संदृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः 11.27
संनियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयाः
संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि
संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ
संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि 9.28
संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः
संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम्
संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् 6.13
संभवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत 14.3
संभावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते 2.34
संवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम् 18.74
स एवायं मया तेद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः
स कालेनेह महता योगो नष्टः परंतप 4.2
स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् 18.9
सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत
सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं
सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य 11.35
स गुणान् समतीत्यैतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते 14.26
स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत्
सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च
सङ्कल्पप्रभवान् कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः
सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः 18.9
सङ्गात्सञ्जायते कामः कामात्क्रोधोभिजायते 2.62
स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु 13.4
स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् 9.10
सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः
स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते
सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत्
सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्त्रिभिर् गुणैः 18.40
सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः
सत्त्वं सुखे संजयति रजः कर्मणि भारत
सत्त्वात्संजायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च
सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत
सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि
सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते
सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे 11.18
स निश्चयेन योक्तव्यो योगोनिर्विण्णचेतसा 6.23
स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् 4.18
स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते 5.21
समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः
समं पश्यन् हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम्
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्
समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः
समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम् 18.54
समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबध्यते 4.22
समदुःखसुखं धीरं सोमृतत्वाय कल्पते 2.15
समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः
समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि 2.53
समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा 18.50
समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत्
समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति
समोहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योस्ति न प्रियः
स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते 3.21
स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोधिगच्छति 5.24
सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन
सर्गेपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च 14.2
सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते 4.33
सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं संतरिष्यसि 4.36
सर्वं समाप्नोषि ततोसि सर्वः 11.40
सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान् 12.11
सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः 18.2
सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी
सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः
सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः
सर्वज्ञानविमूढांस्तान् विद्धि नष्टानचेतसः 3.32
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोक्षिशिरोमुखम्
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति 13.14
सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थं अचलं ध्रुवम् 12.3
सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते 13.33
सर्वथा वर्तमानोपि न स भूयोभिजायते 13.24
सर्वथा वर्तमानोपि स योगी मयि वर्तते 6.31
सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च
सर्वद्वारेषु देहेस्मिन् प्रकाश उपजायते
सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज
सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि
सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः
सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते 5.7
सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम्
सर्वभूतानि संमोहं सर्गे यान्ति परंतप 7.27
सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते
सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव
सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः संभवन्ति याः
सर्वसंकल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते 6.4
सर्वस्य चाहं हृदि संनिविष्टो मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च
सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपं
सर्वांस्तथा भूतविशेषसंघान्
सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे
सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते 14.25
सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः 12.16
सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः 18.48
सर्वार्थान् विपरीताञ्श्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी 18.32
सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतोमुखम् 11.11
सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसंघाः 11.36
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम्
सर्वेप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः 4.30
सर्वे सहैवावनिपालसंघैः
स शान्तिमाप्नोति न कामकामी 2.70
स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः 6.1
स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत 15.19
सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत्
सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः
सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोभवत्1.13
सहस्त्रबाहो भव विश्वमूर्ते 11.46
सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदुः
सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः 11.26
सांख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः
सांख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् 18.13
सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृणु 17.2
साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः
साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः 9.30
साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते 6.9
सिंहनादं विनद्योच्छैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् 1.12
सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे
सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते 2.48
सिद्ध्यसिद्ध्योर्निर्विकारः कर्ता सात्त्विक उच्यते 18.26
सीदन्ति मम गात्राणि मुखञ्च परिशुष्यति
सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृणु मे भरतर्षभ
सुखं दुःखं भवोभावो भयं चाभयमेव च 10.4
सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः 6.32
सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ
सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुद्धिग्राह्यम् अतीन्द्रियम्
सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ 14.6
सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम् 2.32
सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते 6.28
सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्ट्वानसि यन्मम
सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति 5.29
सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु
सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् 13.16
सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेच्युत 1.21
सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः 2.10
सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् 1.24
सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः 10.24
सोपि मुक्तः शुभांल्लोकान् प्राप्नुयात् पुण्यकर्मणाम् 18.71
सोविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः 10.7
सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान् दध्मुः पृथक्पृथक्1.18
सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः 1.6
स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः 11.21
स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेपि यान्ति परां गतिम् 9.32
स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः 1.41
स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या
स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम् 2.54
स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव
स्थितोस्मि गतसंदेहः करिष्ये वचनं तव 18.73
स्थित्वास्यामन्तकालेपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति 2.72
स्थिरबुद्धिरसंमूढो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः 5.20
स्पर्शान् कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः
स्मृतिभ्रंशाद्बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति 2.63
स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः
स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः 18.46
स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु 18.45
स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव 1.37
स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम् 11.19
स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि
स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः 3.35
स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा
स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् 18.47
स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम
स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् 2.40
स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसंघाः
स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः 4.28
स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते 17.15
स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः

हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम्
हत्वा.अपि स इमांल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते 18.17
हत्वार्थकामांस्तु गुरुनिहैव भुञ्ज्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् 2.5
हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः
हरेः विस्मयो मे महान् राजन् हृष्यामि च पुनः पुनः 18.77
हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः 18.27
हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः 12.15
हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते
हे कृष्ण हे यादव हे सखेति
हेतुनानेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते 9.10

You may also Like

Index of the Rig Veda Mantras

 


Alternative form: ALPHABETICAL INDEX OF BHAGAVAT GITA SLOKAS [Next Page]

Bhagavad Gita श्रीमद्भगवद्गीता [Full text ]

War and Peace

Purpose of the Gita discussion is ‘नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा’ [18.73]

अथ श्रीमद्भगवद्गीता

अथ प्रथमो अध्यायः (अर्जुनविषादयोगः) [Depression]

धृतराष्ट्र उवाच [A blind  ambitious King]

धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः – मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ? 1.1 [धर्मक्षेत्रे X कुरुक्षेत्रे Bhoutic and Adhyatmic struggle to be explained with analogy]

सञ्जय उवाच [An uneducated Charioteer]

Continue Reading

Rebirth in Bhagabat Gita

भगवद्गीता २.२२

वासांसि जीर्णानि यथा विहाय – नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ।
तथा शरीराणि विहाय जीर्णानि – अन्यानि संयाति नवानि देही ॥२२॥

As a man[देही] leaving old garments, takes another new ones, likewise the Soul[inside the body], casting off old bodies, enter into a new one.

श्रीधरः नन्वात्मनोऽविनाशेऽपि तदीयशरीरनाशं पर्यालोच्य शोचामीइति चेत्? तत्राह वासांसीति । कर्मणि बन्धनानां नूतनानां देहानामवश्यम्भावित्वात्न तज्जीर्णदेहनाशे शोकावकाश इत्यर्थः ॥२२॥

मधुसूदनः नन्वेवमात्मनो विनाशित्वाभावेऽपि देहानां विनाशित्वाद्युद्धस्य च तन्नाशकत्वात्कथं भीष्मादिदेहानामनेकसुकृतसाधनानां मया युद्धेन विनाशः कार्य इत्याशङ्काया उत्तरं वासांसीति ।

जीर्णानि विहाय वस्त्राणि नवानि गृह्णाति विक्रियाशून्य एव नरो यथेत्येतावतैव विर्वाहेऽपराणीइत्विशेषणमुत्कर्षातिशयख्यापनार्थम् । तेन यथा निकृष्टानि वस्त्राणि विहायोत्कृष्टानि जनो गृह्णातीत्यौचित्यायातम् । तथा जीर्णानि वयसा तपसा च कृशानि भीष्मादिशरीराणि विहायान्यानि देवादिशरीराणि सर्वोत्कृष्टानि चिरोपार्जितधर्मफलभोगाय संयाति सम्यग्गर्भवासादिक्लेशव्यतिरेकेण प्राप्नोति देही प्रकृष्टधर्मानुष्ठातृदेहवान् भीष्मादिरित्यर्थः । अन्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं कुरुते पित्र्यं वा गन्धर्वं वा दैवं वा प्राजापत्यं वा ब्राह्मं वा इत्यादि श्रुतेः ।

एतदुक्तं भवति भीष्मादयो हि यावज्जीवं धर्मानुष्ठानक्लेशेनैव जर्जरशरीरा वर्तमानशरीरपातमन्तरेण तत्फलभोगायासमर्था यदि धर्मयुद्धेन स्वर्गप्रतिबन्धकानि जर्जराणि शरीराणि पातयित्वा दिव्यदेहसम्पादनेन स्वर्गभोगयोग्याः क्रियन्ते त्वया तदत्यन्तमुपकृत्वा एव ते । दुर्योधनादीनामपि स्वर्गभोगयोग्यदेहसम्पादनान्महानुपकार एव । तथा चात्यन्तमुपकारके युद्धेऽपकारकत्वभ्रमं मा कार्षीरिति । अपराणि अन्यानि संयातीति पदत्रयवशाद्भगवदभिप्राय एवमभ्यूहितः । अनेन दृष्टान्तेनाविकृतप्रतिपादनमात्मनः क्रियत इति तु प्राचां व्याख्यानमतिस्पष्टम् ॥२२॥

विश्वनाथः ननु मदीययुद्धाद्भीष्मसंज्ञकं शरीरं तु जीवात्मा त्यक्ष्यत्येव इत्यतस्त्वं चाहं च तत्र हेतु भवाव एव इत्यत आह वासांसीति । नवीनं वस्त्रं परिधापयितुं जीर्णवस्त्रस्य त्यजने कश्चित्किं दोषो भवतीति भावः । तथा शरीराणीति भीष्मो जीर्णशरीरं परित्यज्य दिव्यं नव्यं अन्यच्छरीरं प्राप्स्यतीति कस्तव वा मम वा दोषो भवतीति भावः ॥२२॥

बलदेवः : ननु मा भूदात्मनां विनाशो भीष्मादिसंज्ञानां तच्छरीराणां तत्सुखसाधनानां युद्धेन विनाशे तत्सुखविच्छेदहेतुको दोषः स्यादेव । अन्यथा प्रायश्चित्तशास्त्राणि निर्विषयाणि स्युरिति चेत्तत्राह वासांसीति । स्थूलजीर्णवासस्त्यागेन नवीनवासोधारणमिव वृद्धनृदेहत्यागेन युवदेवदेहधारणं तेषामात्मनामतिसुखकरमेव । तदुभयं च युद्धेनैव क्षिप्रं भवेदित्युपकारकात्तस्मान्मा विरंसीरिति भावः । संयातीति सम्यग्गर्भवासादियातनां विनैव शीघ्रमेव प्राप्नोतीत्यर्थः । प्रायश्चित्तवाक्यानि तु यज्ञयुद्धवधादन्यस्मिन् वधे नेयानि ॥२२॥

Bhagabat Gita Sanskrit Commentaries : First Chapter

War and Peace

भगवद्गीता १.१

धृतराष्ट्र उवाच
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।
मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत संजय ॥१॥
श्रीधरः

शेषाशेषमुखव्याख्याचातुर्यं त्वेकवक्त्रतः ।
दधानमद्भुतं वन्दे परमानन्दमाधवम् ॥

श्रीमाधवं प्रणम्यो माधवं विश्वेशमादरात् ।
तद्भक्तियन्त्रितः कुर्वे गीताव्याख्यां सुबोधिनीम् ॥

भाष्यकारमतं सम्यक्तद्व्याख्यातृगिरस्तथा ।
यथामति समालोच्य गीताव्याख्यां समारभे ॥

गीता व्याख्यायते यस्याः पाठमात्रप्रयत्नतः ।
सेयं सुबोधिनी टीका सदा ध्येया मनीषिभिः ॥

इह खलु सकललोकहितावतारः परमकारुणिको भगवान् देवकीनन्दनस्तत्त्वाज्ञानविजृम्भितशोकमोहभ्रंशितविवेकतया निजधर्मपरित्यागपूर्वकपरधर्माभिसन्धिनमर्जुनं धर्मज्ञानरहस्योपदेशप्लवेन तस्माच्छोकमोहसागरादुद्दधार । तमेव भगवदुपदिष्टमर्थं कृष्णद्वैपायनः सप्तभिः श्लोकशतैरुपनिबबन्ध । तत्र च प्रायशः श्रीकृष्णमुखाद्विनिःसृतानेव श्लोकानलिखत् । कांश्चित्तत्सङ्गतये स्वयं च व्यरचयत् । यथोक्तं गीतामाहात्म्ये

गीता सुगीता कर्तव्या किमन्यैः शास्त्रविस्तरैः ।
या स्वयं पद्मनाभस्य मुखपद्माद्विनिःसृता ॥ इति ।

तत्र तावद्धर्मक्षेत्रे इत्यादिना । विषीदन्निदमब्रवीदित्यन्तेन ग्रन्थेन श्रीकृष्णार्जुनसंवादप्रस्तावाय कथा निरूप्यते । ततः परमासमाप्तेस्तयोर्धर्मज्ञानार्थे संवादः । तत्र धर्मक्षेत्र इत्यादिना श्लोकेन धृतराष्ट्रेन हस्तिनापुरस्थितं स्वसारथिं समीपस्थं सञ्जयं प्रति कुरुक्षेत्रवृत्तान्ते पृष्ठे सञ्जयो हस्तिनापुरस्थितोऽपि व्यासप्रसादलब्धदिव्यचक्षुः कुरुक्षेत्रवृत्तान्तं साक्षात्पश्यन्निव धृतराष्ट्राय निवेदयामास । दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकमित्यादिना ।

धृतराष्ट्र उवाचेति । धर्मक्षेत्र इति । भोः सञ्जय । धर्मक्षेते धर्मभूमौ कुरुक्षेत्रे । धर्मक्षेत्र इति कुरुक्षेत्रविशेषणम् । एषामादिपुरुषः कश्चित्कुरुनामा बभूव । तस्य कुरोर्धर्मस्थाने मामका मत्पुत्राः पाण्डुपुत्राश्च युयुत्सवो योद्धुमिच्छन्तः समवेताः मिलिताः सन्तः किमकुर्वत किं कृतवन्तः ॥१॥

विश्वनाथः

गौरांशुकः सत्कुमुदप्रमोदी
स्वाभिख्यया गोस्तमसो निहन्ता ।
श्रीकृष्णचैतन्यसुधनिधिर्मे
मनोऽधितिष्ठन् स्वरतिं करोतु ॥

प्राचीनवाचः सुविचार्य सोऽहम्
अज्ञोऽपि गीतामृतलेशलिप्सुः ।
यतेः प्रभोरेव मते तदत्र
सन्तः क्षमध्वं शरणागतस्य ॥

इह खलु सकलशास्त्राभिमतश्रीमच्चरणसरोजभजनः स्वयं भगवान्नराकृतिपरब्रह्मश्रीवसुदेवसूनुः साक्षाच्छ्रीगोपालपुर्यामवतीर्यापारपरमातर्क्यप्रापञ्चिकसकललोचनगोचरीकृतो भवाब्धिनिमज्जमानान् जगज्जनानुधृत्य स्वसौन्दर्यमाधुर्यास्वादनया स्वीयप्रेममहाम्बुधौ निमज्जयामास ।

शिष्टरक्षा दुष्टनिग्रहव्रतनिष्ठामहिष्ठप्रतिष्ठोऽपि भुवो भारदुःखापहारमिषेण दुष्टानामपि स्वद्वेष्टॄणामपि महासंसारग्रासीभूतानामपि मुक्तिदानलक्षणं परमरक्षणमेव कृत्वा स्वान्तर्धानोत्तरकालजनिष्यमाणाननाद्यविद्याबन्धनिबद्न्हनशोकमोहाद्याकुलानपि जीवानुद्धर्तुं शास्त्रकृन्मुनिगणगीयमानयशश्च धर्तुं स्वप्रियसखं तादृशस्वेच्छावशादेव रणमूर्धन्युद्भूतशोकमोहं श्रीमदर्जुनं लक्ष्यीकृत्य काण्डत्रितयात्मकसर्ववेदतात्पर्यपर्यवसितार्थरत्नालङ्कृतं श्रीगीताशास्त्रमष्टादशाध्यायम्
अन्तर्भूताष्टादशविद्यं साक्षाद्विद्यमानीकृतमिव परमपुरुषार्थमाविर्भावयाम्बभूव ।

तत्राध्यायानां षट्केनन् प्रथमेन निष्कामकर्मयोगः । द्वितीयेन भक्तियोगः । तृतीयेन ज्ञानयोगो दर्शितः । तत्रापि भक्तियोगस्यातिरहस्यत्वादुभयसङ्जीवकत्वेनाभ्यर्हितत्वात्सर्वदुर्लभत्वाच्च मध्यवर्तीकृतः । कर्मज्ञानयोर्भक्तिराहित्येन वैयर्थ्यात्ते द्वे भक्तिमिश्रे एव सम्मतीकृते ।

भक्तिस्तु द्विविधा केवला प्रधानीभूता च । तत्राद्या स्वत एव परमप्रबला । ते द्वे कर्मज्ञाने विनैव विशुद्धप्रभावती अकिञ्चना अनन्यादिशब्दवाच्या । द्वितीया तु कर्मज्ञानमिश्रेत्यखिलमग्रे विवृतीभविष्यति ।

अथार्जुनस्य शोकमोहौ कथम्भूतावित्यपेक्षायां महाभारतवक्ता श्रीवैशम्पायनो जनमेजयं प्रति तत्र भीष्मपर्वणि कथामवतारयति धृतराष्ट्र उवाच इति । कुरुक्षेत्रे युयुत्सवो युद्धार्थं सङ्गता मामका दुर्योधनाद्याः पाण्डवाश्च युधिष्ठिरादयः किं कृतवन्तस्तद्ब्रूहि । ननु युयुत्सव इति त्वं ब्रवीष्येवातो युद्धमेव कर्तुमुद्यतास्ते तदपि किमकुर्वतेति केनाभिप्रायेण पृच्छसीत्यत आह धर्मक्षेत्र इति । कुरुक्षेत्रं देवयजनमिति श्रुतेस्तत्क्षेत्रस्य धर्मप्रवर्तकत्वं प्रसिद्धम् ।

अतस्तत्संसर्गमहिम्ना यद्यधर्मिकाणामपि दुर्योधनादीनां क्रोधनिवृत्त्या धर्मे मतिः स्यात् । पाण्डवास्तु स्वभावत एव धार्मिकास्ततो बन्धुहिंसनमनुचितमित्युभयेषामपि विवेके उद्भूते सन्धिरपि सम्भाव्यते । ततश्च ममानन्द एवेति सञ्जयं प्रति ज्ञापयितुमिष्टो भावो बाह्यः । आभ्यन्तरस्तु सन्धौ सति पूर्ववत्सकण्टकमेव राज्यं मदात्मजानामिति मे दुर्वार एव विषादः । तस्मादस्माकीनो भीष्मस्त्वर्जुनेन दुर्जय एवेत्यतो युद्धमेव श्रेयस्तदेव भूयादिति तु तन्मनोरथोपयोगी दुर्लक्ष्यः ।

अत्र धर्मक्षेत्रे इति क्षेत्रपदेन धर्मस्य धर्मावतारस्य सपरिकरयुधिष्ठिरस्य धान्यस्थानीयत्वम् । तत्पालकस्य श्रीकृष्णस्य कृषिबलस्थानीयत्वम् । कृष्णकृतनानाविधसाहाय्यस्य जलसेचनसेतुबन्धनादिस्थानीयत्वम् । श्रीकृष्णसंहार्यदुर्योधनादेर्धान्यद्वेषिधान्याकारतृणविशेषस्थानीयत्वं च बोधितं सरस्वत्या ॥१॥
बलदेवः

सत्यानन्ताचिन्त्यशक्त्येकपक्षे
सर्वाध्यक्षे भक्तरक्षातिदक्षे ।
श्रीगोविन्दे विश्वसर्गादिकण्डे
पूर्णानन्दे नित्यमास्तां मतिर्मे ॥

अज्ञाननीरधिरुपैति यया विशेषं
भक्तिः परापि भजते परिपोषमुच्चैः ।
तत्त्वं परं स्फुरति दुर्गममप्यजस्रं
साद्गुण्यभृत्स्वरचितां प्रणमामि गीताम् ॥

अथ सुखचिद्घनः स्वयं भगवानचिन्त्यशक्तिः पुरुषोत्तमः स्वसङ्कल्पायत्तविचित्रजगदुदयादिविरिञ्च्यादिसञ्चिन्त्यचरणः स्वजन्मादिलीलया स्वतुल्यान् सहाविर्भूतान् पार्षदान् प्रहर्षयंस्तयैव जीवान् बहूनविद्याशार्दूलीवदनाद्विमोच्य स्वान्तर्धानोत्तरभाविनोऽन्यानुद्दिधीर्षुराहवमूर्ध्नि स्वात्मभूतमप्यर्जुनमवितर्क्यस्वशक्त्या समोहमिव कुर्वन् तन्मोहविमार्जनापदेशेन सपरिकरस्वात्मयाथात्म्यैकनिरूपिकां स्वगीतोपनिषदमुपादिशत् ।

तस्यां खल्वीश्वरजीवप्रकृतिकालकर्माणि पञ्चार्था वर्ण्यन्ते । तेषु विभुसंविदीश्वरः । अणुसंविज्जीवः । सत्त्वादिगुणत्रयाश्रयो द्रव्यं प्रकृतिः । त्रैगुण्यशून्यं जडद्रव्यं कालः । पुंप्रयत्ननिष्पाद्यमदृष्टादिशब्दवाच्यं कर्मेति ।

तेषां लक्षणानि । एष्वीश्वरादीनि चत्वारि नित्यानि । जीवादीनि त्वीश्वरवश्यानि । कर्म तु प्रागभाववदनादि विनाशि च । तत्र संवित्स्वरूपोऽपीश्वरो जीवश्च संवेत्तास्मदर्थश्च विज्ञानमानन्दं ब्रह्म, यः सर्वज्ञः सर्ववित्, मन्ता बोद्धा कर्ता विजानात्मा पुरुषः, इत्यादि श्रुतेः । सोऽकामयत बहु स्याम्, सुखमहमस्वाप्सं न किञ्चिदवेदिषमित्यादि श्रुतेश्च । न चोभयत्र महत्तत्त्वजातोऽयमहङ्कारः ।

तदा तस्यानुत्पत्तेर्विलीनत्वाच्च । स च स च कर्ता भोक्ता सिद्धः सर्वज्ञः सर्ववित्कर्ता बोद्धा इति पदेभ्यः । अनुभवितृत्वं कह्लु भोक्तृत्वं सर्वाभ्युपगतम् । सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता इति श्रुतेस्तूभयोस्तत्प्रव्यक्तम् । यद्यपि संवित्स्वरूपात्संवेत्तृत्वादि नान्यत्प्रकाशस्वरूपाद्रवेरिव प्रकाशकत्वादि, तथापि विशेषसामर्थ्यात्तदन्यत्वव्यवहारः । विशेषश्च भेदप्रतिनिधिर्न भेदः । स च भेदाभावेऽपि भेदकार्यस्य धर्मधर्मिभावादिव्यवहारस्य हेतुः ।सत्ता सती भेदो भिन्नः कालः सर्वदास्तीत्यादिषु विद्वद्भिः प्रतीतः । तत्प्रतीत्यन्यथानुपपत्त्या एवं धर्मान् पृथक्पश्यंस्
तानेवानुविधावति इति श्रुत्या च सिद्धः । इह हि ब्रह्मधर्मानभिधाय तद्भेदः प्रतिषिध्यते ।

न खलु भेदप्रतिनिधेस्तस्याप्यभावे धर्मधर्मिभावधर्मबहुत्वे शक्ये वक्तुमित्यनिच्छुभिरपि स्वीकार्याः स्युः त इमेऽर्थाः शास्त्रेऽस्मिन् यथास्थानमनुसन्धेयाः । इह हि जीवात्मपरमात्मतद्धाम तत्प्राप्त्युपायानां स्वरूपाणि यथावन्निरूप्यन्ते । तत्र जीवात्मयाथात्म्यपरमात्मयाथात्म्योपयोगितया परमात्मयाथात्म्यं तु तदुपासनोपयोगितया प्रकृत्यादिकं तु परमात्मनः स्रष्टुरुपकरणतयोपदिश्यते ।

तदुपायाश्च कर्मज्ञानभक्तिभेदात्त्रेध । तत्र श्रुततत्तत्फलनैरपेक्षेण कर्तृत्वाभिनिवेशपरित्यागेन चानुष्ठितस्य स्वविहितस्य कर्मणः हृद्विशुद्धिद्वारा ज्ञानभक्त्योरुपकारित्वात्परम्परया तत्प्राप्तावुपायत्वम् । तच्च श्रुतिविहितकर्म हिंसाशून्यमत्र मुख्यम् । मोक्षधर्मे पितापुत्रादिसंवादाथिंसावत्तु गौणं विप्रकृष्टत्वात्तयोस्तु साक्षादेव तथात्वम् ।

ननु, तथानुष्ठितेन कर्मणा हृद्विशुद्ध्या ज्ञानोदयेन मुक्तौ सत्यां भक्त्या को विशेषः । उच्यते, ज्ञानमेव किञ्चिद्विशेषाद्भक्तिरिति । निर्णिमेषवीक्षणकटाक्षवीक्षणवदनयोरन्तरं चिद्विग्रहतयानुसन्धिर्ज्ञानं तेन तत्सालोक्यादिः । विचित्रलीलारसाश्रयतयानुसन्धिस्तु भक्तिस्तया क्रोडीकृतसालोक्यादितद्वरीवस्यानन्दलाभः पुमर्थः । भक्तेर्ज्ञानत्वं तु “सच्चिदानन्दैकरसे भक्तियोगे तिष्ठति” इति श्रुतेः सिद्धम् ।

तदिदं श्रवणादिभावादिशब्दव्यपदिष्टं दृष्टम् । ज्ञानस्य श्रवणाद्याकारत्वं चित्सुखस्य विष्णोः कुन्तलादिप्रतीकत्ववत्प्रत्येतव्यमिति वक्ष्यामः । षट्त्रिकेऽस्मिन् शास्त्रे प्रथमेन षट्केनेश्वरांशस्य जीवस्यांशीश्वरभक्त्युपयोगिस्वरूपदर्शनम् । तच्चान्तर्गतज्ञाननिष्कामकर्मसाध्यं निरूप्यते । मध्येन परमप्राप्यस्यांशीश्वरस्य प्रापणी भक्तिस्तन्महिमधीपूर्विकाभिधीयते । अन्त्येन तु पूर्वोदितानामेवेश्वरादीनां स्वरूपाणि परिशोध्यन्ते । त्रयाणां षट्कानां कर्मभक्तिज्ञानपूर्वताव्यपदेशस्तु तत्तत्प्राधान्येनैव । चरमे भक्तेः प्रतिपत्तेश्चोक्तिस्तु
रत्नसम्पुटोर्ध्वलिखिततत्सूचकलिपिन्यायेन ।

अस्य शास्त्रस्य श्रद्धालुः सद्धर्मनिष्ठो विजितेन्द्रियोऽधिकारी । स च सनिष्ठपरिनिष्ठितनिरपेक्षभेदात्त्रिविधः । तेषु स्वर्गादिलोकानपि दिदृक्ष्र्निष्ठया स्वधर्मान् हर्यर्चनरूपानाचरन् प्रथमः । लोकसंजिघृक्षया तानाचरन् हरिभक्तिनिरतो द्वितीयः । स च स च साश्रमः । सत्यतपोजपादिभिर्विशुद्धचित्तो हर्येकनिरतस्तृतीयो निराश्रमः । वाच्यवाचकभावः सम्बन्धः । वाच्य उक्तलक्षणः श्रीकृष्णः । वाचकस्तद्गीताशास्त्रं तादृशः सोऽत्र विषयः । अशेषक्लेशनिवृत्तिपूर्वकस्तत्साक्षात्कारस्
तु प्रयोजनमित्यनुबन्धचतुष्टयम् । अत्रेश्वरादिषु त्रिषु ब्रह्मशब्दोऽक्षरशब्दश्च बद्धजीवेषु तद्देहेषु च क्षरशब्दः । ईश्वरजीवदेहे मनसि बुद्धौ धृतौ यत्ने चात्मशब्दः । त्रिगुणायां वासनायां शीले स्वरूपे च प्रकृतिशब्दः । सत्ताभिप्रायस्वभावपदार्थजन्मसु क्रियास्वात्मसु च भावशब्दः । कर्मादिषु त्रिषु चित्तवृत्तिनिरोधे च योगशब्दः पठ्यते । एतच्छास्त्रं खलु स्वयं भगवतः साक्षाद्वचनं सर्वतः श्रेष्ठं
गीता सुगीता कर्तव्या किमन्यैः शास्त्रविस्तरैः ।
या स्वयं पद्मनाभस्य मुखपद्माद्विनिःसृता ॥ इति पाद्मात् ।

धृतराष्ट्रादिवाक्यं तु तत्सङ्गतिलाभाय द्वैपायनेन विरचितम् । तच्च लवणाकरनिपातन्यायेन तन्मयमित्युपोद्घातः ।

सङ्ग्राममूर्ध्नि संवादो
योऽभूद्गोविन्दपार्थयोः ।
तत्सङ्गत्यै कथां प्राख्याद्
गीतासु प्रथमे मुनिः ॥

इति तावद्भगवदर्जुनसंवादं प्रस्तौतुं कथा निरूप्यते। धर्मक्षेत्रे इत्यादिभिः सप्तविंशत्या । तद्भगवतः पार्थसारथ्यं विद्वान् धृतराष्ट्रः स्वपुत्रविजये सन्दिहानः सञ्जयं पृच्छतीत्याह । जन्मेजयं प्रति वैशम्पायनः धृतराष्ट्र उवाचेति । युयुत्सवो योद्धुमिच्छवो मामका मत्पुत्राः पाण्डवाश्च कुरुक्षेत्रे समवेताः किमकुर्वतेति ।

ननु युयुत्सवः समवेता इति त्वमेवात्थ्य ततो युधेरन्नेव पुनः किमकुर्वतेति कस्ते भाव इति चेत्, तत्राह धर्मक्षेत्र इति । “यदनु कुरुक्षेत्रं देवानां देवयजनं सर्वेषां भूतानां ब्रह्मसदनमित्यादिश्रवणाद्धर्मप्ररोहिभूमिभूतं कुरुक्षेत्रं प्रसिद्धम् । तत्प्रभावाद्विनष्टविद्वेषा मत्पुत्राः किं पाण्डवेभ्यस्तद्राज्यं दातुं निश्चिक्युः । किं वा, पाण्डवाः सदैव धर्मशीला धर्मक्षेत्रे तस्मिन् कुलक्षयहेतुकादधर्माद्भीता वनप्रवेशमेव श्रेयो विममृशुरिति । हे सञ्जयेति व्यासप्रसादाद्विनष्टरागद्वेषस्
त्वं तथ्यं वदेत्यर्थः । पाण्डवानां मामकत्वानुक्तिर्धृतराष्ट्रस्य तेषु द्रोहमभिव्यनक्ति । धान्यक्षेत्रात्तद्विरोधिनां धान्याभासानामिव धर्मक्षेत्रात्तद्विरोधिनां धर्माभासानां त्वत्पुत्राणामपगमो भावीति धर्मक्षेत्रशब्देन गीर्देव्या व्यज्यते ॥१॥


भगवद्गीता १.२

संजय उवाच

दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।
आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत् ॥२॥

श्रीधरः सञ्जय उवाच दृष्ट्वेत्यादि । पाण्डवानामनीकं सैन्यं व्यूढं व्यूहरचनया अधिष्ठितं दृष्ट्वा द्रोणाचार्यसमीपं गत्वा राजा दुर्योधनो वक्ष्यमाणं वचनमुवाच ॥२॥

विश्वनाथः विदिततदभिप्रायस्तदाशांसितं युद्धमेव भवेत् । किन्तु तन्मनोरथप्रतिकुलमिति मनसि कृत्वा उवाच दृष्ट्वेति । व्यूढं व्यूहरचनयावस्थितम् । राजा दुर्योधनः सान्तर्भयमुवाच । पश्यैतामिति नवभिः श्लोकैः ॥२॥

बलदेवः एवं जन्मान्धस्य प्रज्ञाचक्षुषो धृतराष्ट्रस्य धर्मप्रज्ञाविलोपान्मोहान्धस्य मत्पुत्रः कदाचित्पाण्डवेभ्यस्तद्राज्यं दद्यादिति विम्लानचित्तस्य भावं विज्ञाय धर्मिष्ठः सञ्जयस्त्वत्पुत्रः कदाचिदपि तेभ्यो राज्यं नार्पयुष्यतीति तत्सन्तोषमुत्पादयन्नाह दृष्ट्वेति । पाण्डवानामनीकं सैन्यं व्यूढं व्यूहरचनयावस्थितम् । आचार्यं धनुर्विद्याप्रदं द्रोणमुपसङ्गम्य स्वयमेव तदन्तिकं गत्वा राजा राजनीतिनिपुणः वचनमल्पाक्षरत्वं गम्भीरार्थत्वं सङ्क्रान्तवचनविशेषम्
। अत्र स्वयमाचार्यसन्निधिगमनेन पाण्डवसैन्यप्रभावदर्शनहेतुकं तस्यान्तर्भयं गुरुगौरवेण तदन्तिकं स्वयमागतवानस्मीति भयसङ्गोपनं च व्यज्यते । तदिदं राजनीतिनैपुण्यादिति च राजपदेन ॥२॥


भगवद्गीता १.३

पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् ।
व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥३॥

श्रीधर तदेव वचनमाह पश्यैतामित्यादिभिः नवभिः श्लोकैः । पश्येत्यादि हे आचार्य । पाण्डवानां महतीं विततां चमूं सेनां पश्य । तव शिष्येण द्रुपदपुत्रेण धृष्टद्युम्नेन व्यूढां व्यूहरचनयाधिष्ठिताम् ॥३॥

विश्वनाथ द्रुपदपुत्रेण धृष्टद्युम्नेन तव शिष्येण स्ववधार्थमुत्पन्न इति जानतापि त्वयायमध्यापित इति तव मन्दबुद्धित्वम् । धीमतेति शत्रोरपि त्वत्तः सकाशात्त्वद्वधोपायविद्या गृहीतेत्यस्य महाबुद्धित्वं फल्कालेऽपि पश्येति भावः ॥३॥

बलदेव तत्तादृशं वचनमाह पश्यैतामित्यादिना । प्रियशिष्येषु युधिष्ठिरादिषु स्नेहातिशयादाचार्यो न युध्येदिति विभाव्य तत्कोपोत्पादनाय तस्मिंस्तदवज्ञां व्यञ्जयन्नाह एतामिति । एतामतिसन्निहितां प्रागल्भ्येनाचार्यमतिशूरं च त्वामविगणय्य स्थितां दृष्ट्वा तदवज्ञां प्रतीहीति, व्यूढां व्यूहरचनया स्थापिताम् । द्रुपदपुत्रेणेति त्वद्वैरिणा द्रुपदेन त्वद्वधाय धृष्टद्युम्नः पुत्रो यज्ञाग्निकुण्डादुत्पादितोऽस्तीति । तव शिष्येणेति त्वं स्वशत्रुं जानन्नपि धनुर्विद्यामध्यापितवानसीति तव मन्दधीत्वम् । धीमतेति शत्रोस्त्वत्तस्त्वद्वधोपायो गृहीत इति तस्य सुधीत्वम् । त्वदपेक्ष्यकारितैवास्माकम्
अनर्थहेतुरिति ॥३॥

 


भगवद्गीता १.४६

अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।
युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ॥४॥
धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।
पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुंगवः ॥५॥
युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।
सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥६॥
श्रीधर अत्रेत्यादि । अत्र अस्यां चम्वाम् । इषवो बाणा अस्यस्ते क्षिप्यन्ते एभिरिति इषासाः धनूंषि । महान्त इष्वासो येषां ते महेष्वासाः । भीमार्जुनौ तावदत्रातिप्रसिद्धौ योद्धारौ । ताभ्यां समाः शूराः शौर्येण क्षात्रधर्मेणोपेताः सन्ति । तानेव नामभिर्निर्दिशति युयुधानः सात्यकिः । किं च धृष्टकेतुरिति । विक्रान्तो युधामन्युर्नामैकः । सौभद्रोऽभिमन्युर्द्रौपदेयाः द्रौपद्यां पञ्चभ्यो युधिष्ठिरादिभ्यो जाताः पुत्राः प्रतिविन्ध्यादयः पञ्च । महारथादीनां लक्षणम्
एको दश सहस्राणि योधयेद्यस्तु धन्विनाम् ।
शस्त्रशास्त्रप्रवीणश्च महार्थ इति स्मृतः ॥
अमितान् योधयेद्यस्तु सम्प्रोक्तोऽतिरथस्तु सः ।
चैकेन यो युध्येत्तन्न्यूनोऽर्धरथः स्मृतः ॥ इति ॥४६॥

विश्वनाथ अत्र चम्वाम् । महान्तः शत्रुभिश्छेत्तुमशक्या इष्वासा धनूंषि येषां ते । युयुधानः सात्यकिः । सौभद्रोऽभिमन्युः । द्रौपदेया युधिष्ठिरादिभ्यः पञ्चभ्यो जाताः प्रतिविन्ध्यादयः । महारथादीनां लक्षणम्

एको दश सहस्राणि योधयेद्यस्तु धन्विनाम् ।
शस्त्रशास्त्रप्रवीणश्च महार्थ इति स्मृतः ॥
अमितान् योधयेद्यस्तु सम्प्रोक्तोऽतिरथस्तु सः ।
चैकेन यो युध्येत्तन्न्यूनोऽर्धरथः स्मृतः ॥ इति ॥४६॥

श्रीधर नन्वेकेन धृष्टद्युम्नेनाधिष्ठिताल्पिका सेनास्मदीयेनैकेनैव सुजेया स्यादतस्त्वं मा त्रासीरिति चेत्तत्राह अत्रेति । अत्र चम्वां महान्तः शत्रुभिश्छेत्तुमशक्या इष्वासाश्चापा येषां ते । युद्धकौशलमाशङ्क्याह भीमेति । युयुधानः सात्यकिः । महारथ इति युयुधानीदानां त्रयाणाम् । नरपुङ्गव इति पुरुजिदादीनां त्रयाणाम् । युद्येति विक्रान्त इति युधामन्योः । वीर्यवानित्युत्तमौजसश्चेति विशेषणम् । सौभद्रोऽभिमन्युः । द्रौपदेया युधिष्ठिरादिभ्यः पञ्चभ्यः क्रमाद्द्रौपद्यां जाताः प्रतिविन्ध्यश्रुतसेनश्रुतकीर्तिशतानीकश्रुतकर्माख्याः पञ्चपुत्राः
। चशब्दादन्ये च घटोत्कचादयः । पाण्डवास्त्वतिख्यातत्वात्न गणिताः । ये एते सप्तदश गणिताः, ये चान्ये तत्पक्षीयास्ते सर्वे महारथा एव । अतिरथस्याप्युपलक्षणमेतत् । तल्लक्षणं चोक्तम्

एको दश सहस्राणि योधयेद्यस्तु धन्विनाम् ।
शस्त्रशास्त्रप्रवीणश्च महार्थ इति स्मृतः ॥
अमितान् योधयेद्यस्तु सम्प्रोक्तोऽतिरथस्तु सः ।
चैकेन यो युध्येत्तन्न्यूनोऽर्धरथः स्मृतः ॥ इति ॥४६॥


भगवद्गीता १.७

अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम ।
नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान् ब्रवीमि ते ॥७॥

श्रीधर अस्माकमिति । निबोध बुध्यस्व । नायका नेतारः । संज्ञार्थं सम्यग्ज्ञानार्थम् ॥७॥

विश्वनाथ निबोध बुध्यस्व । संज्ञार्थं सम्यग्ज्ञानार्थम् ॥७॥

बलदेव तर्हि किं पाण्डवसैन्याद्भीतोऽसीत्याचार्यभावं सम्भाव्यान्तर्जातामपि भीतिमाच्छादयन् धार्ष्ट्येनाह अस्माकमिति । अस्माकं सर्वेषां मध्ये ये विशिष्टाः परमोत्कृष्टा बुध्यादिबलशालिनो नायका नेतारः । तान् संज्ञार्थं सम्यक्ज्ञानार्थं ब्रवीमीति । पाण्डवप्रेम्णा त्वं चेन्नो योत्स्यसे, तदापि भीष्मादिभिर्मद्विजयः सेत्स्यत्येवेति तत्कोपोत्पादनार्थं द्योत्यम् ॥७॥

 


भगवद्गीता १.८९

भवान् भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिंजयः ।
अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिर्जयद्रथः ॥८॥
अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।
नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥९॥

श्रीधर तानेषाह भवानिति द्वाभ्याम् । भवान् द्रोणः । समितिं संग्रामं जयतीति तथा । सौमदत्तिः सोमदत्तस्य पुत्रो भूरिश्रवाः । अन्ये चेति मदर्थे मत्प्रयोजनार्थं जीवितं त्यक्तुमध्यवसिता इत्यर्थः । नाना अनेकानि शस्त्रानि प्रहरणसाधनानि येषां ते । युद्धे विशारदा निपुणा इत्यर्थः ॥८९॥

विश्वनाथ सौमदत्तिर्भूरिश्रवाः । त्यक्तजीविता इति जीवितत्यागेनापि यदि मदुपकारः स्यात्तदा तदपि कर्तुं प्रवृत्ता इत्यर्थः । वस्तुतस्तु मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिनिति भगवदुक्तेर्दुर्योधनसरस्वती सत्यमेवाह स्म ॥ ८९॥

बलदेव भवानिति । भवान् द्रोणः । विकर्णो मद्भ्राता कनिष्ठः । सौमदत्तिर्भूरिश्रवाः । समितिञ्जयः संग्रामविजयीति द्रोणादीनां सप्तानां विशेषणम् । नन्वेतावन्त एव मत्सैन्ये विशिष्टाः किन्त्वसङ्ख्येयाः सन्तीत्याह अन्ये चेति । बहवो जयद्रथकृतवर्मशल्यप्रभृतयः । त्यक्तेत्यादि कर्मणि निष्ठा जीवितानि त्यक्तुं कृतनिश्चया इत्यर्थः । इत्थं च तेषां सर्वेषां मयि स्नेहातिरेकात्शौर्यातिरेकाद्युद्धपाण्डित्याच्च मद्विजयः सिद्ध्येदेवेति द्योत्यते ॥८९॥


भगवद्गीता १.१०

अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।
पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥१०॥

श्रीधर ततः किं? अत आह अपर्याप्तमित्यादि । तत्तथाभूतैः वीरैर्युक्तमपि भीष्मेणाभिरक्षितमपि अस्माकं बलं सैन्यं अपर्याप्तं तैः सह योद्धुं असमर्थं भाति । इदमेतेषां पाण्डवानां बलं भीमाभिरक्षितं सत्पर्याप्तं समर्थं भाति । भीष्मस्योभयपक्षपातित्वातस्मद्बलं पाण्डवसैन्य्ं प्रत्यसमर्थम् । भीमस्यिकपक्षपातित्वात्पाण्डवानां बलं समर्थम् ॥१०॥

विश्वनाथ अपर्याप्तमपरिपूर्णम् । पाण्डवैः सह योद्धुं अक्षममित्यर्थः । भीष्मेणातिसूक्ष्मबुद्धिना शस्त्रशास्त्रप्रवीणेनाभितो रक्षितमपि भीष्मस्योभयपक्षपातित्वात् । एतेषां पाण्डवानां तु भीमेन स्थूलबुद्धिना शस्त्रशास्त्रानभिज्ञोऽपि रक्षितं पर्याप्तं परिपूर्णम् । अस्माभिः सह युद्धे प्रवीणमित्यर्थः ॥१०॥

बलदेव नन्वुभयोः सैन्ययोस्तौल्यात्तवैव विजयः कथमित्याशङ्क्य स्वसैन्याधिक्यमाह अपर्याप्तमिति । अपर्याप्तमपरिमितमस्माकं बलम् । तत्रापि भीष्मेण महाबुद्धिमतातिरथेनाभिरक्षितम् । एतेषां पाण्डवानां बलं तु पर्याप्तं परिमितम् । तत्रापि भीमेन तुच्छबुद्धिनार्धरथेनाभिरक्षितम् । अतः सिद्धविजयोऽहम् ॥१०॥

 


भगवद्गीता १.११

अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।
भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥११॥

विश्वनाथ तस्माद्युष्माभिः सावधानैर्भवितुव्यमित्याह अयनेषु व्यूहप्रवेशमार्गेषु यथाभागं विभक्ताः स्वां स्वां रणभूमिमपरित्यज्यैवावस्थिता भवन्तो भीष्ममेवाभितस्तथा रक्षन्तु यथान्यैर्युध्यमानोऽयं पृष्ठतः कैश्चिन्न हन्यते । भीष्मबलेनैवास्माकं जीवितमिति भावः ॥११॥

बलदेव अथैवं मदुक्तिभावं विज्ञायाचार्यश्चेदुदासीत तदा मत्कार्यक्षतिरिति विभाव्य तस्मिन् स्वकार्यभारमर्पयन्नाह अयनेष्विति । अयनेषु सैन्यप्रवेशवर्त्मसु यथाभागं विभक्तां स्वां स्वां युद्धभूमिमपरित्यज्यावस्थिता भवन्तो भवदादयो भीष्ममे एवाभितो रक्षन्तु युद्धाभिनिवेशात् पार्श्वतः पृष्ठतश्चापश्यन्तं तं यथान्यो न विहन्यात्तथा कुर्वन्त्वित्यर्थः । सेनापतौ भीष्मे निर्बोधे मद्विजयसिद्धिरिति भावः ।

अयमाशयः भीष्मोऽस्माकं पित्यामहः । भवांस्तु गुरुः । तौ युवामस्मदेकान्तहितैषिणौ विदितौ । यावक्षसदसि मदन्यायं विदन्तावपि द्रौपद्या न्यायं पृष्टौ नावोचतां मया तु पाण्डवेषु प्रतीतं स्नेहाभासं त्याजयितुं तथा निवेदितमिति ॥११॥


भगवद्गीता १.१२
तस्य संजनयन् हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।
सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ॥१२॥

श्रीधर तदेवं बहुमानयुक्तं राजवाक्यं श्रुत्वा भीष्मः किं कृतवान् । तदाह तस्येत्यादि । तस्य राज्ञो हर्षं कुर्वन् पितामहो भीष्म उच्चैर्महान्तं सिंहनादं विनद्य कृत्वा शङ्खं दध्मौ वादितवान् ॥१२॥

विश्वनाथ ततश्च स्वसंमानश्रवणजनितहर्षस्तस्य दुर्योधनस्य भवविध्वंसनेन हर्षं सञनयितुं कुरुवृद्धो भीष्मः सिंहनादमिति उपमाने कर्मणि चेति णमुल्सिंह इव विनद्येत्यर्थः ॥१२॥

बलदेव एवं दुर्योधनकृतां स्वस्तुतिमवधार्य सहर्षो भीष्मस्तदन्तर्जातां भीतिमुत्सादयितुं शङ्खं दध्मावित्याह । सिंहनादमित्युपमाने कर्मणि चेति पाणिनिसूत्रात्णमुल् । चात्कर्तर्युपमाने इत्यर्थः । सिंह इव विनद्येत्यर्थः । मुखतः किञ्चिदनुक्त्वा शङ्खनादमात्रकरणेन जयपराजयौ खल्वीश्वराधीनौ त्वदर्थे क्षत्रधर्मेण देहं त्यक्ष्यामीति व्यज्यते ॥१२॥


भगवद्गीता १.१३

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।
सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलो ऽभवत् ॥१३॥

श्रीधर तदेवं सेनापतेः भीष्मस्य युद्धोत्सवमालोक्य सर्वतो युद्धोत्सवः प्रवृत्त इयाह तत इत्यादिना । पणवा मार्दलाः । आनकाः गोमुखाश्च वाद्यविशेषाः । सहसा तत्क्षणमेवाभ्यहन्यन्त वादिताः । स च शङ्खादिशब्दस्तुमुलो महानभूत् ॥१३॥

विश्वनाथ ततश्चोभयत्रैव युद्धोत्साहः प्रवृत्त इत्याह तत इति । पणवा मार्दलाः । आनकाः पटहाः । गोमुखा वाद्यविशेषाः ॥१३॥

बलदेव तत इति । सेनापतौ भीष्मे प्रवृत्ते तत्सैन्ये सहसा तत्क्षणमेव शङ्खादयोऽभ्यहन्यन्त वादिताः । कर्मकर्तरि प्रयोगः । पणवादयस्त्रयो वादित्रभेदाः । स शब्दस्तुमुल एकाकारतया महानासीत् ॥१३॥


भगवद्गीता १.१४

ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।
माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ॥१४॥

श्रीधर ततः पाण्डवसैन्ये प्रवृत्तं युद्धोत्साहमाह तत इत्यादिभिः पञ्चभिः । ततः कौरवसैन्यवाद्यकोलाहलानन्तरं महति स्यन्दने रथे स्थितौ सन्तौ श्रीकृष्णार्जुनौ दिव्यौ शङ्खौ प्रकर्षेण दध्मतुर्वादयामासतुः । ॥१२॥

विश्वनाथ णोथिन्ग् ॥१४॥

बलदेव अथ पाण्डवसैन्ये प्रवृत्तं युद्धोसवमाह तत इति । अन्येषामपि रथस्थितत्वे सत्यपि कृष्णार्जुनयोः रथस्थितत्वोक्तिस्तद्रथस्याग्निदत्तत्वं त्रैलोक्यविजेतृत्वं महाप्रभवत्वं च व्यज्यते ॥१४॥


भगवद्गीता १.१५१८

पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजयः ।
पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ॥१५॥
अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ॥१६॥
काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ।
धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः ॥१७॥
द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।
सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान् दध्मुः पृथक्पृथक् ॥१८॥
श्रीधर तदेव विभागेन दर्शयन्नाह पाञ्चजन्यमिति । पाञ्चजन्यादीनि नामानि श्रीकृष्णादिशङ्खानाम् । भीमः घोरं कर्म यस्य सः । वृकवतुदरं यस्य स वृकोदरो महाशङ्खं पौण्ड्रं दध्माविति । अनन्तेति । नकुलः सुघोषं नाम शङ्खं दध्मौ । सहदेवो मणिपुष्पकं नाम । काश्यश्चेति । काश्यः काशिराजः । कथम्भूतः । परमः श्रेष्ठः इष्वासो धनुर्यस्य सः । द्रुपद इति । हे पृथिवीपते धृतराष्ट्र ॥१५१८॥

विश्वनाथ पाञ्चजन्यादयः शङ्खादीनां नामानि । अपराजितः केनापि पराजेतुमशक्यत्वात् । अथवा चापेन धनुषा राजितः प्रदीप्तः ॥१५१८॥

बलदेव पाञ्चजन्यमित्यादि पाञ्चजन्यादयः कृष्णादिशङ्खानामाह्वयाः । अत्र हृषीकेशशब्देन परमेश्वरसहायित्वम् । पाञ्चजन्यादिशब्दैः प्रसिद्धाह्वयानेकदिव्यशङ्खवत्त्वम् । राजा भीमकर्मा धनञ्जय इत्येभिर्युधिष्ठिरादीनां राजसूययाजित्वहिडिम्बादिनिहन्तृत्वदिग्विजयाहृतानन्तधनत्वानि च व्यज्य पाण्डवसेनासूत्कर्षः सूच्यते । परसेनासु तदभावादपकर्षश्च । काश्य इति । काश्यः काशिराजः । परमेष्वासः महाधुर्धरः । चापराजितो धनुषा दीप्तः । द्रुपद इति । पृथिवीपते हे धृतराष्ट्रेति तव दुर्मन्त्रणोदयः कुलक्षयलक्षणोऽ नर्थः समासत
इति सूच्यते ॥१५१८॥


भगवद्गीता १.१९

स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।
नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन् ॥१९॥

श्रीधर स च शङ्खानां नादस्त्वदीयानां महाभयं जनयामासेत्याह स घोष इत्यादि । धार्तराष्ट्राणां त्वदीयानां हृण्डयाणि व्यदारयत्विदारितवान् । किं कुर्वन् । नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलोऽभ्यनुनादयन् प्रतिध्वनिभिरपूर्यन् ॥१९॥

विश्वनाथ णोथिन्ग्.

बलदेव स इति । पाण्डवैः कृतः शङ्खनादो धार्तराष्ट्राणां भीष्मादीनां सर्वेषां हृण्डयाणि व्यदारयत् । तद्विदारणतुल्यां पीडामजनयदित्यर्थः । तुमुलोऽतितीव्रः अभ्यनुनादयन् प्रतिध्वनिभिः पॣर्यन्नित्यर्थः । धार्तराष्ट्रैः कृतस्तु शङ्खादिनादस्तुमुलोऽपि तेषां किञ्चिदपि क्षोभं नाजनयत्तथानुक्तेरिति बोध्यम् ॥१९॥


भगवद्गीता १.२०२३

अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः ।
प्रवृत्ते शस्त्रसंपाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ॥२०॥

श्रीधर एतस्मिन् समये श्रीकृष्णमर्जुनो विज्ञापयामासेत्याह अथ इत्यादिभिः चतुर्भिः श्लोकैः । अथेति अथानन्तरं व्यवस्थितान् युद्धोद्योगेन स्थितान् । कपिध्वजोऽर्जुनः ॥२०॥

विश्वनाथ णोथिन्ग्.

बलदेव एवं धार्तराष्ट्राणां युद्धे भीतिं प्रदर्श्य पाण्डवानां तु तत्रोत्साहमाह अथेति सार्धकेन । अथ रिपुशङ्खनादकृतोत्साहभङ्गानन्तरं व्यवस्थितान् तद्भङ्गविरोधियुयुत्सयावस्थितान् धार्तराष्ट्रान् भीष्मादीन् कपिध्वजोऽर्जुनो येन श्रीदाशरथेरपि महान्ति कार्यानि पुरा साधितानि तेन महावीरेण ध्वजमधितिष्ञ्हिता हनुमतानुगृहीतो भयगन्धशून्य इत्यर्थः । हे महीपते प्रवृत्ते प्रवर्तमाने । हृषीकेशमिति हृषीकेशं सर्वेन्द्रियप्रवर्तकं कृष्णं तदिदं वाक्यमुवाचेति । सर्वेश्वरो हरिर्येषां नियोज्यस्तेषां तदेकान्तभक्तानां पाण्डवानां
विजये सन्देहगन्धोऽपि नेति भावः ॥२०॥

 


भगवद्गीता १.२१२३

हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मे ऽच्युत ॥२१॥
यावदेतान्निरीक्षे ऽहं योद्धुकामानवस्थितान् ।
कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन् रणसमुद्यमे ॥२२॥
योत्स्यमानानवेक्षे ऽहं य एते ऽत्र समागताः ।
धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः ॥२३॥

श्रीधर तदेव वाक्यमाह सेनयोरुभयोरित्यादि । यावदेतानिति । ननु त्वं योद्धा न तु युद्धप्रेक्षकस्तत्राह कैर्मयेत्यादि । कैः सह मया योद्धव्यम् । योत्स्यमानानिति धार्तराष्ट्रस्य दुर्योधनस्य प्रियं कर्तुमिच्छन्तो ये इह समागताः तानहं द्रक्ष्यामि यावत् । तावदुभयोः सेनयोर्मध्ये मे रथं स्थापयेत्यन्वयः ॥२१२३॥

विश्वनाथ णोथिन्ग्.

बलदेव अर्जुनवाक्यमाह सेनयोरिति । हे अच्युतेदि स्वभावसिद्धाद्भक्तवात्सल्यात्पारमैश्वर्याच्च न च्यवसे स्मेति तेन तेन च नियन्तिर्तो भक्तस्य मे वाक्यात्तत्र रथं स्थितं कुरु निर्भय तत्र रथस्थापने फलमाह यावदिति । योद्धुकामान्न तु सहास्माभिः सन्धिं चिकीर्षून् । अवस्थितान्न तु भीत्या प्रचलितान् ।

ननु त्वं योद्धा, न तु युद्धप्रेक्षकस्ततस्तद्दर्शनेन किमिति चेत्तत्राह कैरिति । अस्मिन् बन्धूनामेव मिथो रणोद्योगे कैर्बन्धुभिः सह मम युद्धं भावीत्येतज्ज्ञानायैवअ मध्ये रथस्थापनमिति ।

ननु बन्धुत्वादेएत्सन्धिमेव विधात्स्यन्तीति चेत्तत्राह योत्स्यमानानिति न तु सन्धिं विधास्यतः । अवेक्षे प्रत्येमि । दुर्बुद्धेः कुधियः स्वजीवनोपायानभिज्ञस्य युद्धे न तु दुर्बुद्ध्यपनयने । अतो मद्युद्धप्रतियोगिनिरीक्षणं युक्तमिति ॥२१२३॥


भगवद्गीता १.२४२५

एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥२४॥
भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।
उवाच पार्थ पश्यैतान् समवेतान् कुरूनिति ॥२५॥

श्रीधर ततः किं वृत्तम् । इत्यपेक्षायां सञ्जय उवाच एवमुक्त इत्यादि । उडाका निद्रा तस्य ईशेन जितनिद्रेण अर्जुनेन एवमुक्तः सन् । हे भारत, हे धृतराष्ट्र सेनयोर्मध्ये रथानामुत्तमं रथं हृषीकेशः स्थापितवान् । भीष्मद्रोण इति महीक्षितां राज्ञां च प्रमुखतः सम्मुखे रथं स्थापयित्वा । हे पार्थ एतान् कुरून् पश्येति श्रीभगवानुवाच ॥२४२५॥

विश्वनाथ हृषीकेशः सर्वेन्द्रियनियन्ताप्येवमुक्तोऽर्जुनेनादिष्टः । अर्जुनवागिन्द्रियमात्रेणापि नियम्योऽभूदित्यहो प्रेअवश्यत्वं भगवत इति भावः । गुडाकेशेन गुडा यथा माधुर्यमात्रप्रकाशकास्तत्तथा स्वीयस्नेहरसास्वादप्रकाशका अकेशा विष्णुब्रह्मशिवा यस्य तेन अकारो विष्णुः को ब्रह्मा ईशो महादेवः । यत्र सर्वावतारिचूडामणीन्द्रः स्वयं भगवान् श्रीकृष्ण एव प्रेमाधीनः सन्नाज्ञानुवर्ती बभूव । तत्र गुणावतारत्वात्तदंशाः विष्णुब्रह्मरुद्राः कथमैश्वर्यं प्रकाशयन्तु । किन्तु स्वकर्तृकं स्नेहरसं प्रकाश्यैव स्वं स्वं
कृतार्थं मन्यन्त इत्यर्थः । यदुक्तं श्रीभगवता परव्योमनाथेनापि द्विजात्ममजा मे युवयोर्दिदृक्षुणा इति ।

यद्वा, गुडाको निद्रा तस्या ईशेन जितनिद्रेनेत्यर्थः । अत्रापि व्याख्यायां साक्षान्मायाया अपि नियन्ता यः श्रीकृष्णः स चापि येन प्रेम्णा विजित्य वशीकृतस्तेनार्जुनेन मायावृत्तिर्निद्रा वराकी जितेति किं चित्रमिति भावः । भीष्मद्रोणयोः प्रमुखतः प्रमुखे सम्मुखे सर्वेषां महीक्षितां राज्ञां च । प्रमुखतः इति समासप्रविष्टेऽपि प्रमुखतःशब्द आकृष्यते ॥२४२५॥

बलदेव ततः किं वृत्तमित्यपेक्षायां सञ्जयः प्राह एवमिति । गुडाका निद्रा तस्या ईशः स्वसखश्रीभगवद्गुणलावण्यस्मृतिनिवेशेन विजितनिद्रस्तत्परमभक्तस्तेनार्जुनेनैवमुक्तः प्रवर्तितो हृषीकेशस्तच्चित्तवृत्त्यभिज्ञो भगवान् सेनयोर्मध्ये भीष्मद्रोणयोः सर्वेषां च महीक्षितां भूभुजां च प्रमुखतः सम्मुखे रथोत्तमं अग्निदत्तं रथं स्थापयित्वोवाच हे पार्थ समवेतानेतान् कुरून् पश्येति । पार्थहृषीकेशशब्दाभ्यामिदं सूच्यते मतिपितृस्वसृपुत्रत्वात्त्वत्सारथ्यमहं करिष्याम्येव त्वं त्वधुनैव युयुत्सां
त्यक्ष्यसीति किं शत्रुसैन्यवीक्षणेनेति सोपहासो भावः ॥२४२५॥


भगवद्गीता १.२६

तत्रापश्यत्स्थितान् पार्थः पितॄनथ पितामहान् ।
आचार्यान्मातुलान् भ्रातॄन् पुत्रान् पौत्रान् सखींस्तथा ॥
श्वशुरान् सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ॥२६॥

श्रीधर ततः किं प्रवृत्तमित्याह तत्रेत्यादि । पितॄन् पितृव्यानित्यर्थः । पुत्रान् पौत्रानिति दुर्योधनादीनां ये पुत्राः पौत्राश्च तानित्यर्थः । सखीन्मित्राणि । सुहृदः कृतोपकारांश्च अपश्यत् ।

विश्वनाथ दुर्योधनादीनां ये पुत्राः पौत्राश्च तान् ।

बलदेव एवं भगवतोक्तोऽर्जुनः परसेनामपश्यदित्याह तत्रेति सार्धकेन । तत्र परसेनायां पितॄन् पितृव्यान् भूरिश्रवःप्रभृतीन्, पितामहान् भीष्मसोमदत्तादीन्, आचार्यान् द्रोणकृपादीन्, मातुलान् शल्यशकुन्यादीन्, भ्रातॄन् दुर्योधनादीन्, पुत्रान् लक्ष्मणादीन्, पौत्रान्नप्तॄन्, लक्ष्मणादिपुत्रान्, सखीन् वयस्यान् द्रौणिसैन्धवादीन्, सुहृदः कृतवर्मभगदत्तादीन् । एवं स्वसैन्येऽप्युपलक्षणीयम् । उभयोरपि सेनयोरवस्थितान् तान् सर्वान् समीक्ष्येत्यन्वयात् ॥२६॥


भगवद्गीता १.२७

तान् समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान् बन्धूनवस्थितान् ।
कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ॥२७॥

श्रीधर ततः किं कृतवानित्याह तानिति । सेनयोरुभयोरेवं समीक्ष्य कृपया महत्या आविष्टः विषण्णः सनिदमर्जुनोऽब्रवीत् । इत्युत्तरस्य अर्धश्लोकस्य वाक्यार्थः । आविष्टो व्याप्तः ॥२७॥

विश्वनाथ णोथिन्ग्.

बलदेव अथ सर्वेश्वरो दयालुः कृष्णः सपरिकरात्मोपदेशेन विश्वमुद्दिधीर्षुरर्जुनं शिष्यं कर्तुं तत्स्वधर्मेऽपि युद्धे मा हिंस्यात्सर्वभूतानि इति श्रुत्यर्थाभासेनाधर्मतामाभास्य तं संमोहं कृतवानित्याह तान् समीक्ष्यते कौन्तेय इति स्वीयपितृस्वसृपुत्रत्वोक्त्या तद्धर्मो मोहशोकौ तदा तस्य व्यज्येते । कृपया कर्त्र्या इत्युक्तेः । स्वभावसिद्धस्य कृपेति द्योत्स्यते । अतः परयेति तद्विशेषणम् । अपरयेति वा च्छेदः स्वसैन्ये पूर्वमपि कृपास्ति परसैन्ये त्वपरापि साभूदित्यर्थः । विषीदन्ननुतापः विन्दन् । अत्रोक्तिविषादयोरैककाल्याद्युक्तिकाले
विषादकार्याण्यश्रुकम्पसन्नकण्ठादीनि व्यज्यते ॥२७॥


भगवद्गीता १.२८२९

दृष्ट्वेमान् स्वजनान् कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ।
सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ॥२८॥
वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ।
गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते ॥२९॥

श्रीधर किमब्रवीदित्यपेक्षायामाह दृष्ट्वेमानित्यादि यावदध्यायसमाप्ति । हे कृष्ण योद्धुमिच्छतः पुरतः समवस्थितान् स्वजनान् बन्धुजनान् दृष्ट्वा मदीयानि गात्राणि करचरणादीनि सीदन्ति विशीर्यन्ते । किं च वेपह्तुश्चेत्यादि । वेपथुः कम्पः । रोमहर्षः रोमाञ्चः । स्रंसते निपतति । परिदह्यते सर्वतः सन्तप्यते ॥२८२९॥

विश्वनाथ दृष्ट्वेत्यत्र स्थितस्येत्यध्याहार्यम् ॥२८२९॥

बलदेव कौन्तेयः शोकव्याकुलं यदाह तदनुवदति दृष्ट्वेममिति । स्वजनं स्वबन्धुवर्गं जातावेकवचनं सगोत्रबान्धवज्ञातिबन्धुस्वस्वजनाः समाः इत्यमरः । दृष्ट्वासव्थितस्य मम गात्राणि करचरणादीनि सीदन्ति शीर्यन्ते परिशुष्यतीति श्रमादिहेतुकाच्छोषादतिशयित्वमस्य शोषस्य व्यज्यते । वेपथुः कम्पः । रोमहर्षः पुलकः । गाण्डीवभ्रंशेनाधैर्यं त्वग्दाह्नेअ हृद्विदाहो दर्शितः ॥२८२९॥


भगवद्गीता १.३०

न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ।
निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ॥३०॥

श्रीधर अपि च न शक्नोमीत्यादि । विपरीतानि निमित्तानि अनिष्टसूचकानि शकुनानि पश्यामि ॥३०॥

विश्वनाथ विपरीतानि निमित्तानि धननिमित्तकोऽयमत्र मे वास इतिवन्निमित्तशब्दोऽयं प्रयोजनवाची । ततश्च युद्धे विजयिनो मम राज्यलाभात्सुखं न भविष्यति, किन्तु तद्विपरीतमनुतापदुःखमेव भावीत्यर्थः ॥३०॥

बलदेव अपि चेति अवस्थातुं स्थिरो भवितुं मनो भ्रम्तीव चेति दौर्बल्यमूर्च्छयोरुदयः । निमित्तानि फलान्यत्र युद्धे विपरीतानि पश्यामि । विजयिनो मे राज्यप्राप्तिरानन्दो न भविष्यति किन्तु तद्विपरीतोऽनुताप एव भावीति । निमित्तशब्दः फलवाची कस्मै निमित्तायात्र वससि इत्यादौ तथा प्रतीतेः ॥३०॥


भगवद्गीता १.३१

न च श्रेयो ऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ।
न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ॥३१॥

श्रीधर किं च न चेत्यादि । आहवे युद्धे स्वजनं हत्वा श्रेयः फलं न पश्यामि । विजयादिकं फलं किं न पश्यसीति चेत्तत्राह न काङ्क्ष इति ॥३१॥

विश्वनाथ श्रेयो न पश्यामीति द्वाविमौ पुरुषौ लोके सूर्यमण्डलभेदिनौ । परिव्राड्योगयुक्तश्च रणे चाभिमुखे हतः ॥ इत्यादिना हतस्यैव श्रेयोविधानात् । हन्तुस्तु न किमप्सुकृतम् । नन दृष्टं फलं यशो राज्यं वर्तते युद्धस्येत्यत आह न काङ्क्ष इति ॥३१॥

बलदेव एवं तत्त्वज्ञानप्रतिकूलं शोकमुक्त्वा तत्प्रतिकूलां विपरीतबुद्धिमाह न चेति । आहवे स्वजनं हत्वा श्रेयो नैव पश्यामीति । द्वाविमौ पुरुषौ लोके सूर्यमण्डलभेदिनौ । परिव्राड्योगयुक्तश्च रणे चाभिमुखे हतः ॥ इत्यादिना हतस्य श्रेयःस्मरणाथन्तुर्मे न किञ्चिच्छ्रेयः । अस्वजनमिति वा च्छेदः अस्वजनवधेऽपि श्रेयसोऽभावात्स्वजनवधे पुनः कुतस्तरां तदित्यर्थः ।

ननु यशोराज्यलाभो दृष्टं फलमस्तीति चेत्तत्राह न काङ्क्ष इति । राज्यादिस्पृहाविरहादुपाये विजये मम प्रवृत्तिर्न युक्ता, रन्धने यथा भोजनेछाविरहिणः । तस्मादरण्यनिवसनमेवास्माकं श्लाघ्यजीवनत्वं भावीति ॥३१॥

 


भगवद्गीता १.३२-३५

किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा ।
येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च ॥३२॥
त इमे ऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च ।
आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः ॥३३॥
मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः संबन्धिनस्तथा ।
एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतो ऽपि मधुसूदन ॥३४॥
अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते ।
निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन ॥३५॥।
श्रीधर एतदेव प्रपञ्चयति किं नो राज्येन इत्यादि सार्धद्वयेन । त इमे इति । यदर्थमस्माकं राज्यादिकमपेक्षितं ते एते प्राणधनानि त्यक्त्वा त्यागमङ्गीकृत्य युद्धार्थमवस्थिताः । अतः किमस्माकं राज्यादिभिः कृत्यमित्यर्थः ।

ननु यदि कृपया त्वमेतान्न हंसि तर्हि त्वामेते राज्यलोभेन हनिष्यन्त्येव । अतस्त्वमेवैतान् हत्वा राज्यं भुङ्क्ष्वेति । तत्राह एतानित्यादि सार्धेन । घ्नतोऽपि अस्मान्मारयतोऽपि एतान् । अपीति । त्रैलोक्यराज्यस्यापि हेतोः तत्प्राप्त्यर्थमपि हन्तुं नेच्छामि । किं पुनर्महीमात्रप्राप्तय इत्यर्थः ॥३२३५॥

विश्वनाथ णोथिन्ग्.

बलदेव गोविन्देति । गाः सर्वेन्द्रियवृत्तीः विन्दसीति त्वमेव मे मनोगतं प्रतीहीत्यर्थः । राज्याद्यनाकाङ्क्षायां हेतुमाह येषामिति । प्राणान् प्राणाशां धनानि९ धनाशामिति लक्सणया बोध्यम् । स्वप्राणव्ययेऽपि स्वबन्धुसुखार्था राज्यस्पृहा स्यात्तेषामप्यत्र नाशप्राप्तेरपार्थैव युद्धे प्रवृत्तिरिति भावः ।

ननु त्वं चेत्कारुणिकसेतान्न हन्यास्तर्हि ते स्वराज्यं निष्कण्टकं कर्तुं त्वामेव हन्युरिति चेत्तत्राहेतानिति । मां घ्नतोऽपि हिंसतोऽप्येतान् हन्तुमहं नेच्छामि । त्रैलोक्यराज्यस्य प्राप्तयेऽपि किं पुनर्भूमात्रस्य ।

नन्वन्वयान् हित्वा धृतराष्ट्रपुत्रा एव हन्तव्या, बहुदुःखदातॄणां तेषां घाते सुखसम्भवादिति चेत्तत्राह निहत्येति । धार्तराष्ट्रान् दुर्योधनादीन्निहत्य स्थितानां नः पाण्डावानां का प्रीतिः प्रसन्नता स्यान्न कापीति अचिरसुखाभासस्पृहया चिरतरनरकहेतुभ्राऋहो न योग्य इति भावः । हे जनार्दनेति यद्येते हन्तव्यास्तर्हि भूभारापहारी त्वमेव तान् हहि परेशस्य ते पापगन्धसम्बन्धो न भवेदिति व्यज्यते ॥३२३५॥


भगवद्गीता १.३६

पापमेवाश्रयेदस्मान् हत्वैतानाततायिनः ।
तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान् स्वबान्धवान् ।
स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव ॥३६॥

श्रीधर ननु च अग्निदो गरदश्चैव शस्त्रपाणिर्धनापहः । क्षेत्रदारापहारी च षडेते ह्याततायिनः ॥ इति स्मरणादग्निदाहादिभिः षड्भिर्हेतुभिरेते तावदाततायिनः आततायिनां च वधो युक्त एव । आततायिनमायान्तं हन्यादेवाविचारयन् । नाततायिवधे दोषो हन्तुर्भवति कश्चन ॥ इति वचनात् ।

तत्राह पापमेवेत्यादिसार्धेन । आततायिनमायान्तमित्यादिकमर्थशास्त्रम् । तच्च धर्मशास्त्रात्दुर्बलम् । यथोक्तं याज्ञवल्क्येन स्मृत्योर्विरोधे न्यायस्तु बलवान् व्यवहारतः । अर्थशास्त्रात्तु बलवान् धर्मशास्त्रमिति स्थितिः ॥ इति । तस्मादाततायिनामप्येतेषामाचार्यादीनां वधेऽस्माकं पापमेव भवेत् । अन्याय्यत्वादधर्मत्वाच्चैतद्वधस्य अमुत्र चेह वा न सुखं स्यादित्याह स्वजनमिति ॥३६॥
विश्वनाथ ननु अग्निदो गरदश्चैव शस्त्रपाणिर्धनापहः । क्षेत्रदारापहारी च षडेते ह्याततायिनः ॥ इति । आततायिनमायान्तं हन्यादेवाविचारयन् । नाततायिवधे दोषो हन्तुर्भवति कश्चन ॥ इत्यादिवचनादेषां वध उचित एवेति । तत्राह पापमिति । एतान् हत्वा स्थितानस्मान् । आततायिनमायान्तमित्यादिकमर्थशास्त्रं धर्मशास्त्रात्दुर्बलम् । यदुक्तं याज्ञवल्क्येन अर्थशास्त्रात्तु बलवद्धर्मशास्त्रमिति स्मृतम् ॥ इति । तस्मादाचार्यादीनां वधे पापं स्यादेव । न चैहिकं सुखमपि स्यादित्याह स्वजनमिति ॥३६॥

बलदेव ननु अग्निदो गरदश्चैव शस्त्रपाणिर्धनापहः । क्षेत्रदारापहारी च षडेते ह्याततायिनः ॥ आततायिनमायान्तं हन्यादेवाविचारयन् । नाततायिवधे दोषो हन्तुर्भवति कश्चन ॥ इत्युक्तेरेषां षड्विध्येनाततायिनां युक्तो वध इति चेत्तत्राह पापमिति । एतान् हत्वा स्थितानस्मान् पापमेव बन्धुक्षयहेतुकमाश्रयेत् । अयं भावः आततायिनमायान्तमित्यादिकमर्थशास्त्रं मा हिंस्यात्सर्वभूतानि इति धर्मशास्त्रात्दुर्बलम् । अर्थशास्त्रात्तु बलवद्धर्मशास्त्रमिति स्थितिः ॥ इति स्मृतेः । तस्माद्दुर्बलार्थशास्त्रबलेन पूज्यानां द्रोणभीष्मादीनां वधः पापहेतुरेवेति
। न च श्रेयोऽनुपश्यामीत्यारभ्योक्तमुपसंहरति तस्मादिति । पापसम्भवात् । दैहिकसुखस्याप्यभावाच्चेत्यर्थः । न हि गुरुभिर्बन्धुजनैश्च विनास्माकं राज्यभोगः सुखायापि तु अनुतापायैव सम्पत्स्यते । हे माधवेति श्रीपतिस्त्वमश्रीके युद्धे कथं प्रवर्तयसिईति भावः ॥३६॥


भगवद्गीता १.३७

यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः ।
कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम् ॥३७॥
कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् ।
कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ॥३८॥

श्रीधर ननु तवैतेषामपि बन्धुवधदोषे समाने सति यथैवैते बन्धुवधदोषमङ्गीकृत्यापि युद्धे प्रवर्तते । तथैव भवानपि प्रवर्ततां किमनेन विषादेनेत्यत आह यद्यपीति द्वाभ्याम् । राज्यलोभेनोपहतं भ्रष्टविवेकं चेतो येषां ते एते दुर्योधनादयो यद्यपि दोषं न पश्यन्ति, तथापि अस्माभिर्दोषं प्रपश्यद्भिरस्मात्पापात्निवर्तितुं कथं न ज्ञेयं निवृत्तावेव बुद्धिः कर्तव्येत्यर्थः ॥३७३८॥

विश्वनाथ नन्वेते तर्हि कथं युद्धे वर्तन्ते । तत्राह यद्यपीति ॥३७३८॥

बलदेव ननु आहूतो न निवर्तेत द्यूतादपि रणादपि विदितं क्षत्रियस्येति क्षत्रधर्मस्मरणात्तैराहूतानां भवतां युद्धे प्रवृत्तिर्युक्तेति चेत्तत्राह यद्यपीहि द्वाभ्याम् । पापे प्रवृत्तौ लोभस्तेषां हेतुरस्माकं तु लोभविरहान्न तत्र प्रवृत्तिरिति । इष्टसावधानताज्ञानं खलु प्रवर्तकम् । इष्टं चानिष्टाननुबन्धिवाच्यम् । यदुक्तम्

फलतोऽपि च यत्कर्म नानार्थेनानुबध्यते ।
केवलप्रीतिहेतुत्वात्तद्धर्मिति कथ्यते ॥ इति ।

तथा च श्येनेनाभिचरन् यजेत इत्यादि शास्त्रोक्तेऽपि श्येनादाविवानिष्टानुबन्धित्वाद्युद्धेऽस्मिन्नः प्रवृत्तिर्न युक्तेति । आहूत इत्यादि शास्त्रं तु कुलक्षयदोषं विना भूतविषयं भावि । हे जनार्दनेति प्राग्वत् ॥३७३८॥


भगवद्गीता १.३९

कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः ।
धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मो ऽभिभवत्युत ॥३९॥

श्रीधर तमेव दोषं दर्शयति कुलक्षय इत्यादि । सनातनाः परस्पराप्राप्ताः । उत अपि अवशिष्टं कृत्स्नमपि कुलमधर्मोऽभिभवति व्याप्नोतीत्यर्थः ॥३९॥

विश्वनाथ कुलक्षय इति सनातनाः कुलपरस्पराप्राप्तत्वेन बहुकालतः प्राप्ता इत्यर्थः ॥३९॥

बलदेव दोषमेव प्रपञ्चयति कुलक्षय इति । कुलधर्माः कुलोचिता अग्निहोत्रादयो धर्माः सनातनाः कुलपरस्परप्राप्ताः प्रणश्यन्ति कर्तुर्विनाशात् । उतेत्यप्यर्थे कृत्स्नमित्यनेन सम्बध्यते । धर्मे नष्टे सत्यवशिष्टं बालादिकृत्स्नमपि कुलमधर्मोऽभिभवति सतीत्यर्थः ॥३९॥


भगवद्गीता १.४०

अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।
स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसंकरः ॥४०॥

श्रीधर ततश्च अधर्माभिभवादित्यादि ॥४०॥

विश्वनाथ प्रदुष्यन्तीति । अधर्म एव ता व्यभिचारे प्रवर्तयतीति भावः ॥४०॥

बलदेव ततश्चाधर्माभिभवादिति । अस्मद्भर्तृभिर्धर्ममुल्लङ्घ्य यथ्¨अकुलक्षयलक्षणे पापे वर्तितं, तथास्माभिः पातिव्रत्यमवज्ञाय दुराचारे वर्तितव्यमिति दुर्बुद्धिहताः कुलस्त्रियः प्रदुष्येयुरित्यर्थः ॥४०॥


भगवद्गीता १.४१

संकरो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च ।
पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ॥४१॥

श्रीधर एवं सति सङ्कर इत्यादि । एषां कुलघ्नानां पितरः पतन्ति । हि यस्मात्लुप्ताः पिण्डोदकक्रिया येषां ते तथा ।

विश्वनाथ णोथिन्ग्.

बलदेव कुलस्य सङ्करः कुलघ्नानां नरकायैवेति योजना । न केवलं कुलघ्ना एव नरके पतन्ति, किन्तु तत्पितरोऽपीत्याह पतन्तीति हिर्हेतौ । पण्डादि दातॄणां पुत्रादीनामभावाद्विलुप्तपिण्डादिक्रिया सन्तस्ते नरकायैव पतन्ति ॥४१॥


भगवद्गीता १.४२

दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसंकरकारकैः ।
उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः ॥४२॥

श्रीधर उक्तदोषमुपसंहरति दोषैरिति द्वाभ्याम् । उत्साद्यन्ते लुप्यन्ते । जातिधर्मा वर्णधर्माः कुलधर्माश्चेति चकारादाश्रमधर्मादयोऽपि गृह्यन्ते ॥४२॥

विश्वनाथ दोषैरिति । उत्साद्यन्ते लुप्यन्ते ॥४२॥

बलदेव उक्तदोषमुपसंहरति दोषैरिति द्वाभ्याम् । उत्साद्यन्ते विलुप्यन्ते । जातिधर्माः क्षत्रियत्वादिनिर्बन्धनाः । कुलधर्मास्त्वसाधारणाः । चशब्दादाश्रमधर्मा ग्राह्याः ॥४२॥


भगवद्गीता १.४३

उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन ।
नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ॥४३॥

श्रीधर उत्सन्नेति । उत्सन्नाः कुलधर्मा येषामिति उत्सन्नजातिधर्मानामप्युपलक्षणम् । अनुशुश्रुम श्रुतवन्तो वयम् । प्रायश्चित्तमकुर्वाणाः पापेषु निरता नराः । अपशात्तापिनः कष्टान्निरयान् यान्ति दारुणान् ॥ इत्यादि वचनेभ्यः ॥४३॥

विश्वनाथ णोथिन्ग्.

बलदेव उत्सन्नेति । जातिधर्मादीनां उपलक्षणमेतत् । अनुशुश्रुम श्रुतवन्तो वयं गुरुमुखात् । प्रायश्चित्तमकुर्वाणाः पापेषु निरता नराः । अपशात्तापिनः कष्टान्निरयान् यान्ति दारुणान् ॥ इत्यादि वाक्यैः ॥४३॥


भगवद्गीता १.४४

अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् ।
यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः ॥४४॥

श्रीधर बन्धुवधाध्यवसायेन सन्त्युपमाने आह अहो बतेत्यादि । स्वजनं हन्तुमुद्यता इति यतेतन्महत्पापं कर्तुमध्यवसायं कृतवन्तो वयम् । अहो बत महत्कष्टमित्यर्थः ॥४४॥

विश्वनाथ णोथिन्ग्.

बलदेव बन्धुवधाध्यवसायेनापि पापं सम्भाव्यानुपपन्नाह अहो इति । बतेति सन्देहे ॥४४॥


भगवद्गीता १.४५

यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।
धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥४५॥

श्रीधर एवं सन्तप्तः सन्मृत्युमेवाशंसमान आह यदि मामित्यादि । अप्रतीकारं तुष्णीमुपविष्टं मां यदि हनिष्यन्ति तर्हि तद्धननं मम क्षेमतरमत्यन्तं हितं भवेत्पापानिष्पत्तेः ॥४५॥

विश्वनाथ णोथिन्ग्.

बलदेव ननु त्वयि बन्धुवधाद्विनिवृत्तेऽपि भीष्मादिभिर्युद्धोत्सुकैस्त्ववधः स्यादेव ततः किं विधेयमिति चेत्तत्राह यदि मामित्यादि । अप्रतीकारमकृतमद्वधाध्यवसायपापप्रायश्चित्तम् । क्षेमतरमतिहितं प्राणान्तप्रायश्चित्तेनैवैतत्पापावमर्जनम् । भीष्मादयस्तु न तत्पापफलं प्राप्स्यन्त्येवेति भावः ॥४५॥


भगवद्गीता १.४६

एवमुक्त्वार्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ।
विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः ॥४६॥

श्रीधर ततः किं वृत्तमित्यपेक्षायां सञ्जय उवाच एवमुक्त्वेत्यादि । सङ्ख्ये सङ्ग्रामे रथोपस्थे रथस्योपरि उपाविशतुपविवेश । शोकेन संविग्नं प्रकम्पितं मानसं चित्तं यस्य सः ॥४६॥

इति श्रीश्रीधरस्वामिकृतायां भगवद्गीताटीकायां सुबोधिन्याम्
अर्जुनविषादो नाम प्रथमोऽध्यायः ॥

विश्वनाथ सङ्ख्ये सङ्ग्रामे । रथोपस्थे रथोपरि ।

इति सारार्थवर्षिण्यां हर्षिण्यां भक्तचेतसाम् ।
गीतासु प्रथमोऽध्यायः सङ्गतः सङ्गतः सताम् ॥४६॥

बलदेव ततः किमभूदित्यपेक्षायां सञ्जय उवाच एवमुत्वेति । सङ्ख्ये युद्धे रथोपस्थे रथोपरि उपाविशतुपविवेश । पूर्वं युद्धाय प्रतियोद्धृविलोकनाय चोत्थितः सन् ॥

अहिंस्रस्यात्मजिज्ञासा दयार्द्रस्योपजायते ।
तद्विरुद्धस्य नैवेति प्रथमादुपधारितम् ॥४६॥


 

He who acts in an arbitrary manner never attain even happiness: Injunction by Lord Krishna affirmed by Orissa HC

Therefore, the scripture alone is your guide in determining what should be done and what should not be done. Knowing this, you ought to perform only such action as is ordained by the scriptures.

Having cast aside the injunctions of the scriptures, he who acts in an arbitrary way according to his own sweet will neither attains perfection nor the supreme goal nor even happiness.

ORISSA HIGH COURT

DIVISION BENCH

( Before : N. Prusty, J; I.M. Quddusi, J )

BISHNUPRIYA JENA — Appellant

Vs.

STATE OF ORISSA AND OTHERS — Respondent

Writ Petition (C) No. 3174 of 2006

Decided on : 19-09-2006

Constitution of India, 1950 – Article 14
Orissa Grama Panchayat Act, 1964 – Section 115(1), Section 115(4)

Cases Referred

Counsel for Appearing Parties

Sanjit Mohanty, N.C. Sahoo, S.P. Panda, R.R. Swain and A. Mohapatra, for the Appellant; Additional Government Advocate, for the Respondent

JUDGMENT

I.M. Quddusi, J.

1.  Tasmat sastram pramanam te karyaa karya vyavasthito gyatwa sastra vidhanoktam karma kartu miharhashi ya sastra bidhi mutsrujya vartate kaam karatah na sa sidhim vaa proti na sukham na param gatim

were the words of Lord Krishna to Arjun, applicable universally which mean:

Therefore, the scripture alone is your guide in determining what should be done and what should not be done. Knowing this, you ought to perform only such action as is ordained by the scriptures.

Having cast aside the injunctions of the scriptures, he who acts in an arbitrary way according to his own sweet will neither attains perfection nor the supreme goal nor even happiness.

(Srimad Bhagabat Gita Chapter-XVI sholk 24 and 23)

That is why Lord Byles J. in Cooper v. Wandsworth Board of Works: (1863) 14 CB (NS) 180 has observed:

The laws of God and man both give the party an opportunity to make his defence, if he has any. I remember to have heard it observed by a very learned man, upon such an occasion, that even God himself did not pass sentence upon Adam before he was called upon to make his defence,”Adam (says God), where art thou ? Hast thou not eaten of the tree whereof I commanded thee that thou shouldest not eat,” And the same question was put to Eve also.

and so in the instant matter which has been filed by the Petitioner against her removal from the office of Sarpanch of the Grama Panchayat, we have to consider as up to what limit the “reasonable opportunity of showing cause” provided in Section 115(1) of the Orissa Grama Panchayat Act, 1964 (for short “the Act”) before removal of a person from the office of the Sarpanch of a Grama Panchayat should be confined. The provisions of Sub-section (1) of Section 115 of the Act are quoted as under:

115. Suspension and removal of Sarpanch/Naib-Sarpanch and member- (1) If the State Government, on the basis of a report of the Collector or Project Director, District Rural Development Agency, or suo motu are of the opinion that circumstances exist to show that the Sarpanch or Naib Sarpanch of a Grama Panchayat willfully omits or refuses to carry out or violates the provisions of this Act or the rules or orders made thereunder or abuses the powers, rights and privileges vested in him or acts in a manner prejudicial to the interest of the inhabitants of the Grama and that the further continuance of such person in office would be detrimental to the interest of the Grama Panchayat or the inhabitants of the Grama, they may after giving the person concerned a reasonable opportunity of showing cause, remove him from the office of Sarpanch or Naib-Sarpanch, as the case may be.

2. Before proceeding further, it is necessary to go through the brief facts of the case which are as under:

The Petitioner having been elected as Sarpanch of Birapratappur Grama Panchayat in the district of Puri on 28.2.2002 assumed office on 10.3.2002 and vide order dated 31.8.2005 she was placed under suspension on the basis of the alleged enquiry report dated 24.2.2005 submitted by the Project Director, District Rural Development Agency (DRDA) Birapratappur Grama Panchayat (OP No. 3) recording the irregularities committed at the said Grama Panchayat. The charge memo was also annexed with the order of suspension in which the following charges were levelled against her:

(i) though Rs. 14,10,827/- has been allotted to GP between 2000-2001 to 2004-2005 under different programmes yet the said money is lying unutilised in the said Panchayat due to casual attitude of Sarpanch;

(ii) Due to non-convening of Palli Sabha or Grama Sabha annual working plan was not prepared as a result of which development of people are being hampered;

(iii) Due to casual attitude of the Sarpanch 420 quintals of rice was not given to simple labourers for which BDO, apprehending wastage of rice, utilized the same in other projects.

3. Against her order of suspension, the Petitioner had filed a writ petition registered as W.P. (P) No. 11731 of 2005 before this Court on which an order was passed on 5.10.2005 to the extent that she would be allowed to continue as Sarpanch but financial power would be subject to approval of District Panchayat Officer. The said writ petition was finally disposed of vide order dated 21.12.2005 directing the State Government to consider the grievance of the Petitioner in accordance with law provided she files show-cause within a period of two weeks and to conduct the disciplinary proceeding expeditiously and complete the same within a period of six weeks from the date of filing of the show-cause. Status quo about her position which was existing on the date of the order was directed to continue for a period of eight weeks and if there would be delay in disposal of the proceeding due to a latches of the opposite party No. 1 therein, status quo order was to continue till disposal of the disciplinary proceeding. Thereafter the Petitioner submitted her show-cause on 2.1.2006. The District Panchayat Officer, Puri (O.P. No. 4) vide memo No. 134 dated 10.2.2006 intimated the Petitioner to appear before the Minister, Panchayati Raj Department on 13.2.2006 at 11.45 A.M. in the official chamber of the Secretariat, Bhubaneswar for personal hearing and she was informed to appear before the Minister as desired on the date, place and time fixed positively for personal hearing.

4. The record was summoned and the same was produced before this Court. A perusal of the same shows that the Petitioner appeared for personal hearing at the Secretariat on 13.2.2006 at 11.45 A.M. but the Minister, Panchayati Raj Department due to sudden urgent engagement in the Assembly works, could not hold the hearing at 11.45 A.M.. However, at a later stage the Minister recording the absence of the Petitioner, decided the matter ex parte passing the order of removal of the Petitioner from the office of Sarpanch. Consequently a Government order which is impugned in this writ application was issued under the signature of the Deputy Secretary to Government of Orissa in the Panchayati Raj Department vide order No. LS-I-82/2005.(pt) 2343/P.R. BBSR, Dated the 21.2.2006.

5. As it is revealed, in the enquiry report submitted by the Project Director, DRDA dated 24.2.2005 he has inter alia, mentioned the following:

The funds have remained unspent since 2000-01 to 2004-05 which has been received at different times. On enquiry the Sarapanch stated that she has already taken steps for financing 31 different projects amounting to Rs. 3,31,315/- out of which she has sent case records for an amount of Rs. 2,65,000/- to Block Office for check-measurement and approval.

But the case records of these projects are kept in Block office without any action. xx xx xx

2. Conduct of meetings:

(a) On perusal of the resolution book of the GP it was found that the meetings of the GP were held on the following dates after the present Sarapancha took over charge since 10.3.2002. The concerned resolution book shows that GP meetings from April 2002 to Nov 2003 could not be produced for verification. From another Resolution Book it is noticed that meetings were held on 29.12.2003, 25.01.04, 28.02.04, 25.03.04, 29.05.04, 21.06.04, 31.07,04, 30.09.04, 30.11.04 and 31.12.04, out of which proceedings of the meeting dated 30.11.04. and 31.12.04 have not been released. It was also revealed from the enquiry that on some of the dates the meetings were held outside the GP office and that too not in public place. On perusal of the proceeding it was also seen that only 6 to 7 ward members out of 18 have attended the meetings and others were absent. It clearly discloses that there is total non-cooperation among majority of members.

(b) Due to absence of the majority of the members full body of the GP is not being held. That is why no authorization has been given to the GP Secretary to operate bank account for more than one year. It will not be out of place to mention that the present Secretary was suspended by the Sarpanch on 24.5.2003 and he was re-instated by order of the Hon’ble High Court on 12.10.2003. During the suspension of the present Secretary the Executive Officer (VLW) of the GP was in charge of the Secretary. During this period the Sarpanch and the Secretary were not in good terms and there was no working relationship between them, for which the activity of the GP got a serious set back.

6. The record also reveals that in the order dated 12.1.2005 of the Commissioner-cum-Secretary to Government of Orissa in Panchayati Raj Department addressed to all Collectors it was mentioned that the State Government has been pleased to make the observations as follows:

2. In order to ensure that Grama Panchayat’ function properly and in the larger public interest, the State Government have been pleased to order:

xx xx xx xx

(c) the Grama Fund shall operate under the joint signature of the Sarpanch, Executive Officer and the Secretary,

(d) that the Secretary shall record the proceedings of the Grama Sabha, Palli Sabha and of the G.P.,

(e) that all Bills shall be prepared by the Secretary and shall be scrutinised by the Executive Officer before the same is passed for payment by the Sarpanch;

xx xx xx

4. In case of a G.P. where there is no Secretary, all the functions as enumerated above shall be discharged by the Executive Officer and in that case the Grama Fund shall operate under the joint signature of the Executive Officer and the Sarapanch.

xx xx xx

7. In reply to the charges, the Petitioner denied the allegations and specifically mentioned that she could not be held responsible for non-utilisation of the fund prior to the assumption of the office of Sarpanch and in spite of non-cooperation of the Executive Officer and the Secretary Rs. 9,37,000/- has been utlised and since the Executive Officer, Secretary along with Sarpanch jointly operate the G.P. fund as per the Government letter No. L-S 1-87/04 (pt) 949/GP dtd 12.1.2005, the former two officers at times did not co-operate and this was brought to the notice of the all concerned officers including the State Government by way of representations dated 29.6.2005, 27.7.2005, 10.8.2005 and G.P. resolutions dated 30.6.2005, 25.7.2005 and 20.8.2005 passed through majority of ward members and though the said letters were sent to the State Government, no response was received.

8. There is an application of the Petitioner available on the record of the State Government requesting the Minister to allow her to appear through or along with her Counsel Shri Mrutyunjay Banerjee for convenience. But no decision was made thereon. The Petitioner submitted a letter dated 13.2.2006 which is also available on the record which is reproduced as under:

To

The Minister,
P.R. Department
Govt. of Orissa, BBSR.

Sub: With regard to non-conductance of finalisation of proceeding as per letter No. 134 dated 10.02.2006 of D.P.O., Puri.

Sir,

With due regards, I humbly submits that after waiting till 2.30 P.M. at your office chamber for the conductance of meeting at 11.45 A.M. along with others, I request to inform you that no body of your office turned up to intimate me about the proposed meeting to be held. It is pertinent to mention that no notice/letter or its copy was issued to me in this regard. However, I was only intimated by D.P.O. Puri by letter No. 134 dtd. 10.02.2006. Hence, I am to depart for my home being failure to receive any information from you or your office as per the aforementioned letter. My letter to represent through the concerned advocate may kindly be considered and intimated me accordingly.

Hoping you would consider my application sympathetically.

Bhubaneswar

Yours sincerely,
Secretariat
Sd/- Bishnu Priya Jena
Sarpanch
Birapratappur Gram Panchayat
Puri Sadar Block

Dt. 13.02.2006

9. From the above facts it is clear that the Petitioner attended the office of the Minister at 11.45 A.M. but there was nothing on record to show that she was informed about any other time or date for personal hearing. The Minister, Panchayati Raj Department in his order dated 13.2.2006 has made observations as follows:

13.2.2006

Hearing was taken up today.

On notice B.D.O., Puri Sadar, D.P.O., Puri, Executive Officer and the Secretary, Birapratappur G.P. were present. On receipt of notice Smt. Bishnupriya Jena, Sarapanch had come to my Secretariat office at scheduled time at 11.45 A.M. But due to my sudden urgent engagement in the Assembly works, I could not hold the hearing at 11.45 A.M. and hearing was deferred to 4.00 P.M. on the same day. But the Sarpanch Smt. Jena with an ulterior motive to avoid personal appearance did not attend the hearing and submitting a protest letter left my office as is understood from her letter.

Perused her protest letter. Her plea that she had not been duly noticed is not a fact. From her representation, it is clearly evident that she had been duly intimated by the D.P.O., Puri regarding holding of personal hearing on 13.2.2006. The hearing was taken up as per the direction of the Hon’ble High Court to finalise the proceedings drawn up against the Sarpanch. But it appears to me that the Sarpanch Smt. Jena is non-cooperative to finalise the proceedings in the scheduled time as stipulated by the Hon’ble High Court with ulterior motive to take certain legal advantage. After careful consideration I had no other alternative except to reject her representation and took up hearing ex parte for early compliance of the order of Hon’ble High Court.

While taking up (of) the hearing ex-parte I perused all the relevant papers of the file submitted to me with regard to the charges against Smt. Jena. Her show cause reply was examined.

Her plea that she is not responsible for non- expenditure/non-utilisation of the balance fund of previous years pertaining to the period of her predecessor is not tenable. The huge unspent funds were there. As a successor, it is her duty to find out the ways how to spend the money for the development of inhabitants of the G.P. xx xx From her show cause reply one thing becomes clear to me that she is quite inefficient and incapable to handle affairs of G.P. and her continuance is certainly detrimental to the interest of public. xx xx

Further, she has tried in her show cause reply to put entire blame on the Secretary and the Executive Officer of the G.P. for non-execution of projects. Normally, the works are executed through Pallisabha for execution of the projects. xx xx

Hence, I order that Smt. Jena be removed from the office of Birapratappur G.P. forthwith.

xx xx

Sd/- Dr. Damodar Rout
Minister,
Panchayati Raj and Culture, Orissa

10. In Byrne v. Kinematograph Renters Society Ltd., 1958 2 ALL ER 579 Lord Harman, J. had made his observations as under:

What, then are the requirements of natural justice in a case of this kind? First, I think that the person accused should know the nature of the accusation made, secondly that he should be given an opportunity to state his case and thirdly, of course, that the tribunal should act in good faith. I do not think that there really is anything more.

11. In the case of Tom Boevey Barrett v. African Product Ltd. reported in AIR 1928 PC 261, the Privy Council had observed that no forms or procedure should ever be permitted to exclude the presentation of a litigant’s defence.

12. In the case of Russell v. Duke of Norfolk and Ors. reported in (1949) 1 All E.R. 109, Lord Tucker, J. observed:

There are, in my view, no words which are of universal application to every kind of inquiry and every kind of domestic tribunal. The requirements of natural justice must depend on the circumstances of the case, the nature of the enquiry, the rules under which the tribunal is acting, the subject matter that is being dealt with, and so forth. Accordingly, I do not derive much assistance from the definitions of natural justice which have been from time to time used, but, whatever standard is adopted, one essential is that the person concerned should have a reasonable opportunity of presenting his case.

Lord Denning J. in Russell’s case (supra) has given separate observation as under:

It is sufficient that they should act honestly and in good faith, but when they are exercising the far more serious power of withdrawing a licence under Rule 102 on the ground of misconduct, they must, in my opinion, give the trainer an opportunity of defending himself. Rule 102 creates the offence of “misconduct” in a trainer, and prescribes the penalty, which is the withdrawal of his licence and disqualification. This penalty of disqualification is the most severe penalty that the stewards can inflict. It is the same penalty as that which is imposed on persons guilty of corrupt practices. It disqualifies the trainer from taking any part in racing and thus takes away his livelihood. Common justice requires that before any man is found guilty of an offence carrying such consequences, there should be an inquiry at which he has the opportunity of being heard. It might, perhaps, be possible for the stewards to stipulate expressly for power to condemn a man unheard, but I should doubt it. It may be that such a stipulation would be contrary to public policy.

13. The Hon’ble apex Court in the case of Swadeshi Cotton Mills Vs. Union of India (UOI), has observed:

xx xx Even so, the question of natural justice does not arise in this case. It is too late now to contend that the principles of natural justice need not apply to administrative order or proceedings; in the language of Lord Denning M.R. in R. v. Gaming Board for Great Britain, ex parte Benaim (1970) 2 WLR 1009, “that heresy was scotched in Ridge v. Baldwin 1964 AC 40.

(2) The second question, however, as to what are the principles of natural justice that should regulate an administrative act or order is a much more difficult one to answer. We do not think it either feasible or even desirable to lay down any fixed or rigorous yard-stock in this matter. The concept of natural justice cannot be put into a straight-jacket. It is futile, therefore, to look for definitions or standards of natural justice from various decisions and then try to apply them to the facts of any given case. The only essential point that has to be kept in mind in all cases is that the person concerned should have a reasonable opportunity of presenting his case and that the administrative authority concerned should act fairly, impartially and reasonably. Where administrative officers are concerned, the duty is not so much to act judicially as to act fairly. See, for instance, the observations of Lord Parker in In re. H.K. (an infant) 1965 AC 201 (HL). It only means that such measure of natural justice should be applied as was described by Lord Roid in Ridge v. Baldwin 1964 AC 40, as insusceptible of exact definition but what a reasonable man would regard as a fair procedure in particular circumstances. However, even the application of the concept of fair play requires real flexibility. Everything will depend on the actual facts and circumstances of a case.

14. In the case of Charan Lal Sahu Vs. Union of India, a constitution Bench of the apex Court referring to the case of Union of India and Another Vs. Tulsiram Patel and Others, held that the principle of natural justice are not the creation of Article 14 of the Constitution. Article 14 is not the negetter of the principle of natural justice but they are (their) constitutional guardian. The principles of natural justice consist, inter alia, of the requirement that no man should be condemned unheard.

15. The principle of Natural Justice has been thoroughly defined by the apex Court in a land mark judgment in the case of Canara Bank and Others Vs. Shri Debasis Das and Others, . Paragraph 19, 20 and 21 of the same are reproduced as under:

19. Concept of natural justice has undergone a great deal of change in recent years. Rules of natural justice are not rules embodied always expressly in a statute or in rules framed thereunder. They may be implied from the nature of the duty to be performed under a statute. What particular rule of natural justice should be implied and what its context should be in a given case must depend to a great extent on the fact and circumstances of that case, the frame-work of the statute under which the enquiry is held. The old distinction between a judicial act and an administrative act has withered away. Even an administrative order which involves civil consequences must be consistent with the rules of natural justice. Expression ‘civil consequences’ encompasses infraction of not merely property or personal rights but of civil liberties, material deprivations, and non-pecuniary damages. In its wide umbrella comes everything that affects a citizen in his civil life.

20. Natural justice has been variously defined by different Judges. A few instances will suffice. In Drew v. Drew and Lebura (1855) (2) Macg. 18 Lord Cranworth defined it as ‘universal justice’. In James Dunber Smith v. Her Majesty the Queen (1877) (3) App Case 614, 623 JC) Sir Robort P. Collier, speaking for the Judicial Committee of Privy Council, used the phrase ‘the requirements of substantial justice,’ while in Arthur Juhn Specman v. Plumstead District Board of Works (1884) (10) App Case 229, 240). Earl of Selbourne, S.C. preferred the phrase ‘the substantial requirement of justice.’ In Vionet v. Barrett (1885) (55) LJRD 39, 41), Lord Esher,MR defined natural justice as ‘the natural sense of what is right and wrong.’ While, however, deciding Hookings v. Smethwick Local Board of health (1890) (24) QBD 712), Lord Fashter, M.R. instead of using the definition given earlier by him in Vionet;s case (supra) chose to define natural justice as ‘fundamental justice.’ In Ridge v. Baldwin (1963 (1) WB 569, 578), Harman LJ, in the Court of appeal countered natural justice with ‘fair-play in action’ a phrase favoured by Bhagawati, J. in Mrs. Maneka Gandhi Vs. Union of India (UOI) and Another, . In Re R.N. (An Infaot) ( 1967 (2) B 617, 530), Lord Parker, C.J., preferred to describe natural justice as duty to act fairly.’ In Fairmount Investments Ltd. v. Secretary to State of Environment (1976 WLR 1255) Lord Russell of Willowan somewhat picturesquely described natural justice as a ‘a fair crack of the whip’ while Geoffrey Lane, LJ in Regina v. Secretary of State for Home Affairs Ex Parte Hosenball (1977 (1) WLR 766) preferred the homely phrase ‘common fairness.’

21. How then have the principles of natural justice been interpreted in the Courts and within what limits are they to be confined? Over the years by a process of judicial interpretation two rules have been evolved as representing the principles of natural justice in judicial process, including therein quashi-judicial and administrative process. They constitute the basic elements of a fair hearing, having their roots in the innate sense of man for fair-play and justice which is not the preserve of any particular race or country but is shared in common by all men. The first rule is ‘nemo judex in causa sua’ or ‘nemo debet esse judex in propria causa sua’ as stated in (1605) 12 Co. Rep. 114 that is, ‘no man shall be a judge in his own cause.’ Coke used the form ‘aliquis non-debet esse judex in propria causa quia non-protest esse judex at pars’ (Co. Litt. 1418), that is ‘no man ought to be a judge in his own case, because he cannot act as Judge and at the same time be a party.’ The form ‘nemo potest esse simul actor et judex,’ that, is ‘no one can be at once suitor and judge’ is also at times used. The second rule is ‘audi alteram partem,’ that is, hear the other side.’ At times and particularly in continental countries, the form ‘audietur at altera part’s is used, meaning very much the same thing. A corollary has been deduced from the above two rules and particularly the audi alteram partem rule, namely, ‘qui aliquid statuerit parte inaudita alteram actquam licet dixerit, haud acquum facerit’ that is, ‘he who shall decide anything without the other side having been heard, although he may have said what is right, will not have been what is right’ (See Bosewell’s case (1605) 6 Co. Rep. 48-b 52-a) or in other words, as it is now expressed, ‘justice should not only be done but should manifestly be seen to be done.’ Whenever an order is struck down as invalid being in violation of principles of natural justice, there is no final decision of the case and fresh proceedings are left upon. All that is done is to vacate the order assailed by virtue of its inherent defect, but the proceedings are not terminated.

16. The Hon’ble apex Court in the case of Canara Bank (supra) has laid down that Natural Justice is another name of common sense justice. Rules of natural justice are not codified cannons. ‘But they are Principles ingrained into the conscience of man. Natural Justice is the administration of justice in a common sense liberal way. Justice is based substantially on natural ideals and human values. The administration of justice is to be freed from the narrow and restricted considerations which are usually associated with a formulated law involving linguistic technicalities and grammatical nieeties. It is the substance of justice which has to determine its form.

The expressions “natural justice” and “legal justice” do not present a water-tight classification. It is the substance of justice which is to be secured by both, and whenever legal justice fails to achieve this solemn purpose, natural justice is called in aid of legal justice. Natural justice relieves legal justice from unnecessary technicality, grammatical pedentry or logical prevarication. It supplies the omissions of a formulated law. As Lord Buckmaster said, no form or procedure should ever be permitted to exclude the presentation of a litigant’s defence.

17. A bare perusal of Sub-section (1) of Section 115 of the Act as quoted in paragraph-1 above shows that it is necessary for the Government to form their opinion before removing a Sarpanch from his office if he willfully omits or refuses to carry out or violates the provisions of the Act or the rules or orders made thereunder or abuses the powers, rights and privileges vested in him or acts in a manner prejudicial to the interest of the inhabitants of the Grama and that the further continuance of such person in office would be detrimental to the interest of the Grama Panchayat or the inhabitants of the Grama, This opinion can be formed by the State Government either suo motu or on the report of the Collector or the Project Director, District Rural Development Agency. But in any case it has nowhere now been provided that any preliminary enquiry is to be conducted at any stage. Therefore, a person holding the office of Sarpanch against whom action for removal is to be taken has no other way to get opportunity to participate in the proceedings except the proceedings conducted under Sub-section (1) of Section 115 of the Act.

18. When there is any allegation against a person holding an office and he is informed the same without pointing him about the material available on which such an allegation is based, it remains mere allegation only and if such person denies the same, no action can be taken against him as it cannot be termed as ‘charge’ against him but when he is informed about the material on the basis of which an allegation is made against him it becomes ‘charge’. An allegation cannot take place of a ‘charge’ if the same is not based on some corroborative evidence. As such on the basis of a charge only a penal action can be taken against him after providing him a reasonable opportunity to defend himself and on arriving at the conclusion by the complaining authority about his guilt.

19. According to Sub-section (4) of Section 115 of the act a person who is removed from the office of Sarpanch would also be ceased to be a member of the Grama Panchayat and would not be eligible for election of Member for a period not exceeding four years as the State Government may specify. Therefore, removal of a person from the office of Sarpanch of a Grama Panchayat has a far-reaching penal consequences.

20. On the basis of the above discussion and the principles enumerated by the Hon’ble apex Court in various decisions, this Court is of the opinion that in absence of any specific procedure or rule in arriving at a conclusion by the Government against a person holding the office of Sarpanch, it is necessary that such person should be informed about the charges against him; should also be informed regarding the evidence relied upon in support of the charges; should be provided an opportunity to submit his explanation; should be asked as to whether he desires to adduce any evidence in rebuttal and also desires to be heard in person; and should be provided such opportunity accordingly. The decision should only be taken thereafter taking into consideration all evidence relied upon in support of the charges as well as produced by the person so charged in rebuttal thereof.

21. In the instant case, the Petitioner was served with a charge-sheet without mentioning about any documents or evidence relied upon in support of the charge-sheet. She was also not granted any opportunity to adduce or file any document in rebuttal thereof. However, a perusal of the record shows that the charge regarding non-utilisation of funds was for the period of 2000-2001 to 2004-2005 including the period before the Petitioner assumed charge of the office of Sarpanch (i.e. 10.3.2002). In the absence of any evidence or document shown in support of the charge-sheet, she could only deny the charges which she did in her reply. No further proceeding was conducted except that she was informed about the date and time of hearing, i.e., 13.2.2006 at 11.45 A.M. There is no dispute about it that she attended the office of the Minister where she had to remain present for personal hearing. But the hearing did not take place as per schedule. The record also shows that no further time of meeting or postponing the meeting to some other time was ever intimated to the Petitioner and the Minister while passing the ex-parte order, did not consider the contentions raised by the Petitioner in her reply to the charges. Therefore, it cannot be said that the Petitioner was afforded reasonable opportunity of showing cause or the principle of natural justice was followed in conducting the enquiry and passing the impugned order of removal.

22. For the facts and circumstances, discussed above, this Court is of the opinion that the impugned order of removal of the Petitioner from the office of Sarpanch is not sustainable in the eye of law and the same is liable to be quashed.

23. In the result the writ application is allowed. The order dated 13.2.2006 removing the Petitioner from the office of Sarpanch passed by the Minister, Panchayati Raj Department and the consequential order dated 21.2.2006 of the State Government, are quashed. However, it will be open for the State Government to proceed against the Petitioner in accordance with law after providing her reasonable opportunity of showing cause following the principles of natural justice.

No order as to costs.

N. Prusty, J.

24. I agree.


(2007) Sup CutLT 630

Swadeshi Cotton Mills Vs. Union of India (UOI), AIR 1981 SC 818 : (1982) 1 CompLJ 309 : (1981) 1 SCALE 90 : (1981) 1 SCC 664 : (1981) 2 SCR 533
Mrs. Maneka Gandhi Vs. Union of India (UOI) and Another, AIR 1978 SC 597 : (1978) 1 SCC 248 : (1978) 2 SCR 621
Canara Bank and Others Vs. Shri Debasis Das and Others, AIR 2003 SC 2041 : (2003) 3 JT 183 : (2003) 2 LLJ 531 : (2003) 3 SCALE 220 : (2003) 4 SCC 557 : (2003) SCC(L&S) 507 : (2003) 2 SCR 968 : (2003) 2 SLJ 345 : (2003) 2 UJ 1129 : (2003) AIRSCW 1561 : (2003) 2 Supreme 793
Charan Lal Sahu Vs. Union of India, AIR 1990 SC 1480 : (1990) 1 CompLJ 125 : (1989) 4 JT 582 : (1991) 2 SCALE 841 : (1990) 1 SCC 613 : (1989) 2 SCR 597 Supp
Union of India and Another Vs. Tulsiram Patel and Others, AIR 1985 SC 1416 : (1985) 3 CompLJ 45 : (1985) 51 FLR 362 : (1985) 2 LLJ 206 : (1985) 2 SCALE 133 : (1985) 3 SCC 398 : (1985) 2 SCR 131 Supp : (1985) 2 SLJ 145