Manu Smriti: 12th Chapter

Manu Smriti

अध्याय १२ CHAPTER 12

१२।०१अ- चातुर्वर्ण्यस्य कृत्स्नोऽयमुक्तो धर्मस्त्वयाऽनघः ।
१२।०१च्- कर्मणां फलनिर्वृत्तिं शंस नस्तत्त्वतः पराम् ॥

१२।०२अ- स तानुवाच धर्मात्मा महर्षीन् मानवो भृगुः ।
१२।०२च्- अस्य सर्वस्य शृणुत कर्मयोगस्य निर्णयम् ॥

१२।०३अ- शुभाशुभफलं कर्म मनोवाग्देहसंभवम् ।
१२।०३च्- कर्मजा गतयो नॄणामुत्तमाधममध्यमः ॥
१२।०४अ- तस्यैह त्रिविधस्यापि त्र्यधिष्ठानस्य देहिनः ।
१२।०४च्- दशलक्षणयुक्तस्य मनो विद्यात् प्रवर्तकम् ॥
१२।०५अ- परद्रव्येष्वभिध्यानं मनसाऽनिष्टचिन्तनम् ।
१२।०५च्- वितथाभिनिवेशश्च त्रिविधं कर्म मानसम् ॥
१२।०६अ- पारुष्यमनृतं चैव पैशुन्यं चापि सर्वशः ।
१२।०६च्- असंबद्धप्रलापश्च वाङ्मयं स्याच्चतुर्विधम् ॥
१२।०७अ- अदत्तानामुपादानं हिंसा चैवाविधानतः ।
१२।०७च्- परदारोपसेवा च शारीरं त्रिविधं स्मृतम् ॥
१२।०८अ- मानसं मनसेवायमुपभुङ्क्ते शुभाशुभम् ।
१२।०८च्- वाचा वाचा कृतं कर्म कायेनेव च कायिकम् ॥
१२।०९अ- शरीरजैः कर्मदोषैर्याति स्थावरतां नरः ।
१२।०९च्- वाचिकैः पक्षिमृगतां मानसैरन्त्यजातिताम् ॥

१२।१०अ- वाग्दण्डोऽथ मनोदण्डः कायदण्डस्तथैव च ।
१२।१०च्- यस्यैते निहिता बुद्धौ त्रिदण्डीति स उच्यते ॥
१२।११अ- त्रिदण्डमेतन्निक्षिप्य सर्वभूतेषु मानवः ।
१२।११च्- कामक्रोधौ तु संयम्य ततः सिद्धिं नियच्छति ॥
१२।१२अ- योऽस्यात्मनः कारयिता तं क्षेत्रज्ञं प्रचक्षते ।
१२।१२च्- यः करोति तु कर्माणि स भूतात्मोच्यते बुधैः ॥
१२।१३अ- जीवसंज्ञोऽन्तरात्माऽन्यः सहजः सर्वदेहिनाम् ।
१२।१३च्- येन वेदयते सर्वं सुखं दुःखं च जन्मसु ॥
१२।१४अ- तावुभौ भूतसम्पृक्तौ महान् क्षेत्रज्ञ एव च ।
१२।१४च्- उच्चावचेषु भूतेषु स्थितं तं व्याप्य तिष्ठतः ॥
१२।१५अ- असङ्ख्या मूर्तयस्तस्य निष्पतन्ति शरीरतः ।
१२।१५च्- उच्चावचानि भूतानि सततं चेष्टयन्ति याः ॥
१२।१६अ- पञ्चभ्य एव मात्राभ्यः प्रेत्य दुष्कृतिनां नृणाम् ॥
१२।१६च्- शरीरं यातनार्थीयमन्यदुत्पद्यते ध्रुवम् ॥
१२।१७अ- तेनानुभूय ता यामीः शरीरेणैह यातनाः ।
१२।१७च्- तास्वेव भूतमात्रासु प्रलीयन्ते विभागशः ॥
१२।१८अ- सोऽनुभूयासुखोदर्कान् दोषान् विषयसङ्गजान् ।
१२।१८च्- व्यपेतकल्मषोऽभ्येति तावेवोभौ महौजसौ ॥
१२।१९अ- तौ धर्मं पश्यतस्तस्य पापं चातन्द्रितौ सह ।
१२।१९च्- याभ्यां प्राप्नोति सम्पृक्तः प्रेत्येह च सुखासुखम् ॥
१२।२०अ- यद्याचरति धर्मं स प्रायशोऽधर्ममल्पशः ।
१२।२०च्- तैरेव चावृतो भूतैः स्वर्गे सुखमुपाश्नुते ॥
१२।२१अ- यदि तु प्रायशोऽधर्मं सेवते धर्ममल्पशः ।
१२।२१च्- तैर्भूतैः स परित्यक्तो यामीः प्राप्नोति यातनाः ॥
१२।२२अ- यामीस्ता यातनाः प्राप्य स जीवो वीतकल्मषः ।
१२।२२च्- तान्येव पञ्च भूतानि पुनरप्येति भागशः ॥
१२।२३अ- एता दृष्ट्वाऽस्य जीवस्य गतीः स्वेनैव चेतसा ।
१२।२३च्- धर्मतोऽधर्मतश्चैव धर्मे दध्यात् सदा मनः ॥

१२।२४अ- सत्त्वं रजस्तमश्चैव त्रीन् विद्यादात्मनो गुणान् ।
१२।२४च्- यैर्व्याप्यैमान् स्थितो भावान् महान् सर्वानशेषतः ॥
१२।२५अ- यो यदेषां गुणो देहे साकल्येनातिरिच्यते ।
१२।२५च्- स तदा तद्गुणप्रायं तं करोति शरीरिणम् ॥
१२।२६अ- सत्त्वं ज्ञानं तमोऽज्ञानं रागद्वेषौ रजः स्मृतम् ।
१२।२६च्- एतद् व्याप्तिमदेतेषां सर्वभूताश्रितं वपुः ॥
१२।२७अ- तत्र यत् प्रीतिसंयुक्तं किं चिदात्मनि लक्षयेत् ।
१२।२७च्- प्रशान्तमिव शुद्धाभं सत्त्वं तदुपधारयेत् ॥
१२।२८अ- यत् तु दुःखसमायुक्तमप्रीतिकरमात्मनः ।
१२।२८च्- तद् रजो प्रतीपं विद्यात् सततं हारि देहिनाम् ॥
१२।२९अ- यत् तु स्यान् मोहसंयुक्तमव्यक्तं विषयात्मकम् ।
१२।२९च्- अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् ॥
१२।३०अ- त्रयाणामपि चैतेषां गुणानां यः फलोदयः ।
१२।३०च्- अग्र्यो मध्यो जघन्यश्च तं प्रवक्ष्याम्यशेषतः ॥
१२।३१अ- वेदाभ्यासस्तपो ज्ञानं शौचमिन्द्रियनिग्रहः ।
१२।३१च्- धर्मक्रियाऽत्मचिन्ता च सात्त्विकं गुणलक्षणम् ॥
१२।३२अ- आरम्भरुचिताऽधैर्यमसत्कार्यपरिग्रहः ।
१२।३२च्- विषयोपसेवा चाजस्रं राजसं गुणलक्षणम् ॥
१२।३३अ- लोभः स्वप्नोऽधृतिः क्रौर्यं नास्तिक्यं भिन्नवृत्तिता ।
१२।३३च्- याचिष्णुता प्रमादश्च तामसं गुणलक्षणम् ॥
१२।३४अ- त्रयाणामपि चैतेषां गुणानां त्रिषु तिष्ठताम् ।
१२।३४च्- इदं सामासिकं ज्ञेयं क्रमशो गुणलक्षणम् ॥
१२।३५अ- यत् कर्म कृत्वा कुर्वंश्च करिष्यंश्चैव लज्जति ।
१२।३५च्- तज् ज्ञेयं विदुषा सर्वं तामसं गुणलक्षणम् ॥
१२।३६अ- येनास्मिन् कर्मणा लोके ख्यातिमिच्छति पुष्कलाम् ।
१२।३६च्- न च शोचत्यसम्पत्तौ तद् विज्ञेयं तु राजसम् ॥
१२।३७अ- यत् सर्वेणेच्छति ज्ञातुं यन्न लज्जति चाचरन् ।
१२।३७च्- येन तुष्यति चात्माऽस्य तत् सत्त्वगुणलक्षणम् ॥
१२।३८अ- तमसो लक्षणं कामो रजसस्त्वर्थ उच्यते ।
१२।३८च्- सत्त्वस्य लक्षणं धर्मः श्रैष्ठ्यमेषां यथोत्तरम् ॥
१२।३९अ- येन यस्तु गुणेनैषां संसरान् प्रतिपद्यते । [।येन यांस्तु ]
१२।३९च्- तान् समासेन वक्ष्यामि सर्वस्यास्य यथाक्रमम् ॥
१२।४०अ- देवत्वं सात्त्विका यान्ति मनुष्यत्वं च राजसाः ।
१२।४०च्- तिर्यक्त्वं तामसा नित्यमित्येषा त्रिविधा गतिः ॥

१२।४१अ- त्रिविधा त्रिविधैषा तु विज्ञेया गौणिकी गतिः ।
१२।४१च्- अधमा मध्यमाग्र्या च कर्मविद्याविशेषतः ॥
१२।४२अ- स्थावराः कृमिकीटाश्च मत्स्याः सर्पाः सकच्छपाः ।
१२।४२च्- पशवश्च मृगाश्चैव जघन्या तामसी गतिः ॥
१२।४३अ- हस्तिनश्च तुरङ्गाश्च शूद्रा म्लेच्छाश्च गर्हिताः ।
१२।४३च्- सिंहा व्याघ्रा वराहाश्च मध्यमा तामसी गतिः ॥
१२।४४अ- चारणाश्च सुपर्णाश्च पुरुषाश्चैव दाम्भिकाः ।
१२।४४च्- रक्षांसि च पिशाचाश्च तामसीषूत्तमा गतिः ॥
१२।४५अ- झल्ला मल्ला नटाश्चैव पुरुषाः शस्त्रवृत्तयः ।
१२।४५च्- द्यूतपानप्रसक्ताश्च जघन्या राजसी गतिः ॥
१२।४६अ- राजानः क्षत्रियाश्चैव राज्ञां चैव पुरोहिताः ।
१२।४६च्- वादयुद्धप्रधानाश्च मध्यमा राजसी गतिः ॥
१२।४७अ- गन्धर्वा गुह्यका यक्षा विबुधानुचराश्च ये ।
१२।४७च्- तथैवाप्सरसः सर्वा राजसीषूत्तमा गतिः ॥
१२।४८अ- तापसा यतयो विप्रा ये च वैमानिका गणाः ।
१२।४८च्- नक्षत्राणि च दैत्याश्च प्रथमा सात्त्विकी गतिः ॥
१२।४९अ- यज्वान ऋषयो देवा वेदा ज्योतींषि वत्सराः ।
१२।४९च्- पितरश्चैव साध्याश्च द्वितीया सात्त्विकी गतिः ॥
१२।५०अ- ब्रह्मा विश्वसृजो धर्मो महानव्यक्तमेव च ।
१२।५०च्- उत्तमां सात्त्विकीमेतां गतिमाहुर्मनीषिणः ॥
१२।५१अ- एष सर्वः समुद्दिष्टस्त्रिप्रकारस्य कर्मणः ।
१२।५१च्- त्रिविधस्त्रिविधः कृत्स्नः संसारः सार्वभौतिकः ॥

१२।५२अ- इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन धर्मस्यासेवनेन च ।
१२।५२च्- पापान् संयान्ति संसारानविद्वांसो नराधमाः ॥
१२।५३अ- यां यां योनिं तु जीवोऽयं येन येनैह कर्मणा ।
१२।५३च्- क्रमशो याति लोकेऽस्मिंस्तत् तत् सर्वं निबोधत ॥
१२।५४अ- बहून् वर्षगणान् घोरान्नरकान् प्राप्य तत्क्षयात् ।
१२।५४च्- संसारान् प्रतिपद्यन्ते महापातकिनस्त्विमान् ॥
१२।५५अ- श्वसूकरखरोष्ट्राणां गोऽजाविमृगपक्षिणाम् ।
१२।५५च्- चण्डालपुक्कसानां च ब्रह्महा योनिमृच्छति ॥
१२।५६अ- कृमिकीटपतङ्गानां विड्भुजां चैव पक्षिणाम् ।
१२।५६च्- हिंस्राणां चैव सत्त्वानां सुरापो ब्राह्मणो व्रजेत् ॥
१२।५७अ- लूताऽहिसरटानां च तिरश्चां चाम्बुचारिणाम् ।
१२।५७च्- हिंस्राणां च पिशाचानां स्तेनो विप्रः सहस्रशः ॥
१२।५८अ- तृणगुल्मलतानां च क्रव्यादां दंष्ट्रिणामपि ।
१२।५८च्- क्रूरकर्मकृतां चैव शतशो गुरुतल्पगः ॥
१२।५९अ- हिंस्रा भवन्ति क्रव्यादाः कृमयोऽमेध्यभक्षिणः ।
१२।५९च्- परस्परादिनः स्तेनाः प्रेत्यान्त्यस्त्रीनिषेविणः ॥
१२।६०अ- संयोगं पतितैर्गत्वा परस्यैव च योषितम् ।
१२।६०च्- अपहृत्य च विप्रस्वं भवति ब्रह्मराक्षसः ॥
१२।६१अ- मणिमुक्ताप्रवालानि हृत्वा लोभेन मानवः ।
१२।६१च्- विविधाणि च रत्नानि जायते हेमकर्तृषु ॥
१२।६२अ- धान्यं हृत्वा भवत्याखुः कांस्यं हंसो जलं प्लवः ।
१२।६२च्- मधु दंशः पयः काको रसं श्वा नकुलो घृतम् ॥
१२।६३अ- मांसं गृध्रो वपां मद्गुस्तैलं तैलपकः खगः ।
१२।६३च्- चीरीवाकस्तु लवणं बलाका शकुनिर्दधि ॥
१२।६४अ- कौशेयं तित्तिरिर्हृत्वा क्षौमं हृत्वा तु दर्दुरः ।
१२।६४च्- कार्पासतान्तवं क्रौञ्चो गोधा गां वाग्गुदो गुडम् ॥
१२।६५अ- छुच्छुन्दरिः शुभान् गन्धान् पत्रशाकं तु बर्हिणः । [।छुच्छुन्दरीः ]
१२।६५च्- श्वावित् कृतान्नं विविधमकृतान्नं तु शल्यकः ॥
१२।६६अ- बको भवति हृत्वाऽग्निं गृहकारी ह्युपस्करम् ।
१२।६६च्- रक्तानि हृत्वा वासांसि जायते जीवजीवकः ॥
१२।६७अ- वृको मृगैभं व्याघ्रोऽश्वं फलमूलं तु मर्कटः ।
१२।६७च्- स्त्रीं ऋक्षः स्तोकको वारि यानान्युष्ट्रः पशूनजः ॥
१२।६८अ- यद् वा तद् वा परद्रव्यमपहृत्य बलान्नरः ।
१२।६८च्- अवश्यं याति तिर्यक्त्वं जग्ध्वा चैवाहुतं हविः ॥
१२।६९अ- स्त्रियोऽप्येतेन कल्पेन हृत्वा दोषमवाप्नुयुः ।
१२।६९च्- एतेषामेव जन्तूनां भार्यात्वमुपयान्ति ताः ॥
१२।७०अ- स्वेभ्यः स्वेभ्यस्तु कर्मभ्यश्च्युता वर्णा ह्यनापदि ।
१२।७०च्- पापान् संसृत्य संसारान् प्रेष्यतां यान्ति शत्रुषु ॥
१२।७१अ- वान्ताश्युल्कामुखः प्रेतो विप्रो धर्मात् स्वकाच्च्युतः ।
१२।७१च्- अमेध्यकुणपाशी च क्षत्रियः कटपूतनः ॥
१२।७२अ- मैत्राक्षज्योतिकः प्रेतो वैश्यो भवति पूयभुक् ।
१२।७२च्- चैलाशकश्च भवति शूद्रो धर्मात् स्वकाच्च्युतः ॥
१२।७३अ- यथा यथा निषेवन्ते विषयान् विषयात्मकाः ।
१२।७३च्- तथा तथा कुशलता तेषां तेषूपजायते ॥
१२।७४अ- तेऽभ्यासात् कर्मणां तेषां पापानामल्पबुद्धयः ।
१२।७४च्- सम्प्राप्नुवन्ति दुःखानि तासु तास्विह योनिषु ॥
१२।७५अ- तामिस्रादिषु चोग्रेषु नरकेषु विवर्तनम् ।
१२।७५च्- असिपत्रवनादीनि बन्धनछेदनानि च ॥
१२।७६अ- विविधाश्चैव सम्पीडाः काकोलूकैश्च भक्षणम् ।
१२।७६च्- करम्भवालुकातापान् कुम्भीपाकांश्च दारुणान् ॥
१२।७७अ- संभवांश्च वियोनीषु दुःखप्रायासु नित्यशः ।
१२।७७च्- शीतातपाभिघातांश्च विविधानि भयानि च ॥
१२।७८अ- असकृद् गर्भवासेषु वासं जन्म च दारुणम् ।
१२।७८च्- बन्धनानि च काष्ठानि परप्रेष्यत्वमेव च ॥
१२।७९अ- बन्धुप्रियवियोगांश्च संवासं चैव दुर्जनैः ।
१२।७९च्- द्रव्यार्जनं च नाशं च मित्रामित्रस्य चार्जनम् ॥
१२।८०अ- जरां चैवाप्रतीकारां व्याधिभिश्चोपपीडनम् ।
१२।८०च्- क्लेशांश्च विविधांस्तांस्तान् मृत्युमेव च दुर्जयम् ॥
१२।८१अ- यादृशेन तु भावेन यद् यत् कर्म निषेवते ।
१२।८१च्- तादृशेन शरीरेण तत् तत् फलमुपाश्नुते ॥
१२।८२अ- एष सर्वः समुद्दिष्टः कर्मणां वः फलोदयः ।
१२।८२च्- नैःश्रेयसकरं कर्म विप्रस्येदं निबोधत ॥

१२।८३अ- वेदाभ्यासस्तपो ज्ञानमिन्द्रियाणां च संयमः ।
१२।८३च्- अहिंसा गुरुसेवा च निःश्रेयसकरं परम् ॥
१२।८४अ- सर्वेषामपि चैतेषां शुभानामिह कर्मणाम् ।
१२।८४च्- किं चित्श्रेयस्करतरं कर्मोक्तं पुरुषं प्रति ॥
१२।८५अ- सर्वेषामपि चैतेषामात्मज्ञानं परं स्मृतम् ।
१२।८५च्- तद् ह्यग्र्यं सर्वविद्यानां प्राप्यते ह्यमृतं ततः ॥
१२।८६अ- षण्णामेषां तु सर्वेषां कर्मणां प्रेत्य चैह च ।
१२।८६च्- श्रेयस्करतरं ज्ञेयं सर्वदा कर्म वैदिकम् ॥
१२।८७अ- वैदिके कर्मयोगे तु सर्वाण्येतान्यशेषतः ।
१२।८७च्- अन्तर्भवन्ति क्रमशस्तस्मिंस्तस्मिन् क्रियाविधौ ॥
१२।८८अ- सुखाभ्युदयिकं चैव नैःश्रेयसिकमेव च ।
१२।८८च्- प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम् ॥
१२।८९अ- इह चामुत्र वा काम्यं प्रवृत्तं कर्म कीर्त्यते ।
१२।८९च्- निष्कामं ज्ञातपूर्वं तु निवृत्तमुपदिश्यते ॥
१२।९०अ- प्रवृत्तं कर्म संसेव्यं देवानामेति साम्यताम् ।
१२।९०च्- निवृत्तं सेवमानस्तु भूतान्यत्येति पञ्च वै ॥
१२।९१अ- सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।
१२।९१च्- समं पश्यन्नात्मयाजी स्वाराज्यमधिगच्छति ॥
१२।९२अ- यथोक्तान्यपि कर्माणि परिहाय द्विजोत्तमः ।
१२।९२च्- आत्मज्ञाने शमे च स्याद् वेदाभ्यासे च यत्नवान् ॥
१२।९३अ- एतद् हि जन्मसाफल्यं ब्राह्मणस्य विशेषतः ।
१२।९३च्- प्राप्यैतत् कृतकृत्यो हि द्विजो भवति नान्यथा ॥
१२।९४अ- पितृदेवमनुष्याणां वेदश्चक्षुः सनातनम् ।
१२।९४च्- अशक्यं चाप्रमेयं च वेदशास्त्रमिति स्थितिः ॥
१२।९५अ- या वेदबाह्याः स्मृतयो याश्च काश्च कुदृष्टयः । [।श्रुतयो ]
१२।९५च्- सर्वास्ता निष्फलाः प्रेत्य तमोनिष्ठा हि ताः स्मृताः ॥
१२।९६अ- उत्पद्यन्ते च्यवन्ते च यान्यतोऽन्यानि कानि चित् ।
१२।९६च्- तान्यर्वाक्कालिकतया निष्फलान्यनृतानि च ॥
१२।९७अ- चातुर्वर्ण्यं त्रयो लोकाश्चत्वारश्चाश्रमाः पृथक् ।
१२।९७च्- भूतं भव्यं भविष्यं च सर्वं वेदात् प्रसिध्यति ॥

१२।९८अ- शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
१२।९८च्- वेदादेव प्रसूयन्ते प्रसूतिर्गुणकर्मतः ॥
१२।९९अ- बिभर्ति सर्वभूतानि वेदशास्त्रं सनातनम् ।
१२।९९च्- तस्मादेतत् परं मन्ये यत्जन्तोरस्य साधनम् ॥
१२।१००अ- सेनापत्यं च राज्यं च दण्डनेतृत्वमेव च ।
१२।१००च्- सर्वलोकाधिपत्यं च वेदशास्त्रविदर्हति ॥
१२।१०१अ- यथा जातबलो वह्निर्दहत्यार्द्रानपि द्रुमान् ।
१२।१०१च्- तथा दहति वेदज्ञः कर्मजं दोषमात्मनः ॥
१२।१०२अ- वेदशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो यत्र तत्राश्रमे वसन् ।
१२।१०२च्- इहैव लोके तिष्ठन् स ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥
१२।१०३अ- अज्ञेभ्यो ग्रन्थिनः श्रेष्ठा ग्रन्थिभ्यो धारिणो वराः ।
१२।१०३च्- धारिभ्यो ज्ञानिनः श्रेष्ठा ज्ञानिभ्यो व्यवसायिनः ॥
१२।१०४अ- तपो विद्या च विप्रस्य निःश्रेयसकरं परम् ।
१२।१०४च्- तपसा किल्बिषं हन्ति विद्ययाऽमृतमश्नुते ॥
१२।१०५अ- प्रत्यक्षं चानुमानं च शास्त्रं च विविधाऽऽगमम् ।
१२।१०५च्- त्रयं सुविदितं कार्यं धर्मशुद्धिमभीप्सता ॥

१२।१०६अ- आर्षं धर्मोपदेशं च वेदशास्त्राविरोधिना ।
१२।१०६च्- यस्तर्केणानुसंधत्ते स धर्मं वेद नैतरः ॥
१२।१०७अ- नैःश्रेयसमिदं कर्म यथोदितमशेषतः ।
१२।१०७च्- मानवस्यास्य शास्त्रस्य रहस्यमुपदिश्यते ॥
१२।१०८अ- अनाम्नातेषु धर्मेषु कथं स्यादिति चेद् भवेत् ।
१२।१०८च्- यं शिष्टा ब्राह्मणा ब्रूयुः स धर्मः स्यादशङ्कितः ॥
१२।१०९अ- धर्मेणाधिगतो यैस्तु वेदः सपरिबृंहणः ।
१२।१०९च्- ते शिष्टा ब्राह्मणा ज्ञेयाः श्रुतिप्रत्यक्षहेतवः ॥
१२।११०अ- दशावरा वा परिषद्यं धर्मं परिकल्पयेत् ।
१२।११०च्- त्र्य्ऽवरा वाऽपि वृत्तस्था तं धर्मं न विचालयेत् ॥
१२।१११अ- त्रैविद्यो हेतुकस्तर्की नैरुक्तो धर्मपाठकः ।
१२।१११च्- त्रयश्चाश्रमिणः पूर्वे परिषत् स्याद् दशावरा ॥
१२।११२अ- ऋग्वेदविद् यजुर्विद्च सामवेदविदेव च ।
१२।११२च्- त्र्य्ऽवरा परिषद्ज्ञेया धर्मसंशयनिर्णये ॥
१२।११३अ- एकोऽपि वेदविद् धर्मं यं व्यवस्येद् द्विजोत्तमः ।
१२।११३च्- स विज्ञेयः परो धर्मो नाज्ञानामुदितोऽयुतैः ॥
१२।११४अ- अव्रतानाममन्त्राणां जातिमात्रोपजीविनाम् ।
१२।११४च्- सहस्रशः समेतानां परिषत्त्वं न विद्यते ॥
१२।११५अ- यं वदन्ति तमोभूता मूर्खा धर्ममतद्विदः ।
१२।११५च्- तत्पापं शतधा भूत्वा तद्वक्तॄननुगच्छति ॥
१२।११६अ- एतद् वोऽभिहितं सर्वं निःश्रेयसकरं परम् ।
१२।११६च्- अस्मादप्रच्युतो विप्रः प्राप्नोति परमां गतिम् ॥
१२।११७अ- एवं स भगवान् देवो लोकानां हितकाम्यया ।
१२।११७च्- धर्मस्य परमं गुह्यं ममेदं सर्वमुक्तवान् ॥

१२।११८अ- सर्वमात्मनि सम्पश्येत् सत्चासत्च समाहितः ।
१२।११८च्- सर्वं ह्यात्मनि सम्पश्यन्नाधर्मे कुरुते मनः ॥
१२।११९अ- आत्मैव देवताः सर्वाः सर्वमात्मन्यवस्थितम् ।
१२।११९च्- आत्मा हि जनयत्येषां कर्मयोगं शरीरिणाम् ॥
१२।१२०अ- खं संनिवेशयेत् खेषु चेष्टनस्पर्शनेऽनिलम् ।
१२।१२०च्- पक्तिदृष्ट्योः परं तेजः स्नेहेऽपो गां च मूर्तिषु ॥
१२।१२१अ- मनसीन्दुं दिशः श्रोत्रे क्रान्ते विष्णुं बले हरम् ।
१२।१२१च्- वाच्यग्निं मित्रमुत्सर्गे प्रजने च प्रजापतिम् ॥
१२।१२२अ- प्रशासितारं सर्वेषामणीयांसमणोरपि ।
१२।१२२च्- रुक्माभं स्वप्नधीगम्यं विद्यात् तं पुरुषं परम् ॥

१२।१२३अ- एतमेके वदन्त्यग्निं मनुमन्ये प्रजापतिम् ।
१२।१२३च्- इन्द्रमेके परे प्राणमपरे ब्रह्म शाश्वतम् ॥

१२।१२४अ- एष सर्वाणि भूतानि पञ्चभिर्व्याप्य मूर्तिभिः ।
१२।१२४च्- जन्मवृद्धिक्षयैर्नित्यं संसारयति चक्रवत् ॥

१२।१२५अ- एवं यः सर्वभूतेषु पश्यत्यात्मानमात्मना ।
१२।१२५च्- स सर्वसमतामेत्य ब्रह्माभ्येति परं पदम् ।

१२।१२६अ- इत्येतन् मानवं शास्त्रं भृगुप्रोक्तं पठन् द्विजः ।
१२।१२६च्- भवत्याचारवान्नित्यं यथेष्टां प्राप्नुयाद् गतिम् ॥